'آنتی-داعش'؛ کمپین هنرمندان ایرانی علیه ویرانگری هنری گروه دولت اسلامی

حق نشر عکس na
Image caption نمایی از شهر پالمیرا

به دنبال تخریب بقایای تمدن‌های کهن و غارت اشیاء و آثار عتیقه و ارزشمند موزه‌های عراق و سوریه، جمعی از هنرمندان ایرانی حوزه تجسمی و مفهومی با انتشار بیانیه و راه‌اندازی کمپینی به ویرانگری و تخریب میراث فرهنگی بشر به دست گروه موسوم به "دولت اسلامی"(داعش) اعتراض کرده‌اند.

در این بیانیه که به امضای تعداد زیادی از هنرمندان سرشناس ایرانی از جمله پرویز تناولی، آیدین آغداشلو، کامبیز درمبخش و آلفرد یعقوب‌زاده رسیده، آمده است: "داعش دشمن تاریخ است. دشمن تاریخ اندیشه، تاریخ هنر، تاریخ زیبایی، تاریخ زبان. در یک کلام او دشمن میراث بشری است."

نیما زاغیان و علیرضا امیر حاجبی، از هنرمندان حوزه تجسمی و مفهومی، که این کمپین را راه اندازی کرده و نام " آنتی ـ داعش " را روی آن نهاده اند، عقیده دارند " آنتی ـ داعش"، همبستگی هنرمندان در اعتراض به تخریب میراث باستانی بشری به وسیله داعش است.

هنوز زمان زیادی از غارت موزه بغداد پس از سقوط صدام، و یا نابودی مجسمه بودا در بامیان افغانستان به وسیله نیروهای طالبان نگذشته است که امروز شاهد تخریب طاق نصرت در پالمیرا، غارت موزۀ موصل و تخریب تندیس‌های باستانی متعلق به تمدن آشوری در نمرود عراق به وسیله گروه دولت اسلامی هستیم.

تاریخ بشری همواری شاهد ویرانی بسیاری از تمدن‌های کهن و دست آوردهای فرهنگی و هنری‌ای بوده که قربانی جنگ، خشونت و یا تعصب قومی و مذهبی شده‌اند. امروز اما خطری بزرگ تر ، بقایای گهواره تمدن تاریخ بشری- تمدن بین النهرین -و میراث فرهنگی و هنری منطقۀ خاورمیانه را تهدید می‌کند. از زمانی که گروه "دولت اسلامی"(داعش) در منطقه خاورمیانه سر برآورده، بسیاری از بقایای آثار فرهنگی و هنری تاریخی این منطقه، به وسیله نیروهای این گروه معدوم شده است.

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption پالمیرا قبل و بعد از داعش

مونا زاهد، فیلمساز و از امضاکنندگان این بیانیه، درباره ویرانگری تاریخی داعش می‌گوید: "تاریخ، هویت جهان است و آثار به جامانده بشر، سرشت و سرنوشتی‌ست که آدمی از آغاز تاکنون داشته است. اکنون اما طایفه ای آمده‌اند که به چیستی و چگونگی ما می‌تازند و جز زبان سنگ و آهن چیزی نمی‌فهمند. این سنگ اندیشان تصور می‌کنند که قادر به محو تاریخ‌اند. غافل از آنکه خود ، هم برآمده از تاریخ اند و هم بخشی از آن خواهند شد. روزی که سنگواره جمجمه ابوبکر البغدادی در خرابه‌های نینوا، آشورا، دمشق یا لاذقیه کشف شود، اونیز بخشی از خواب هفت هزار سالگان خواهد شد."

نیما زاغیان که ایدۀ اصلی این کمپین از آنِ او بوده است در مورد تصمیم خود برای راه‌اندازی این کمپین در صفحه فیس بوک این کمپین نوشته است: "از روزی که شاهد نمایش هولناک داعش در موزه موصل و شهر باستانی نمرود بودم، تصمیم گرفتم از کنار جنایتی چنین سترگ به سادگی عبور نکنم. و امروز ــ که شاید در همین لحظه نگاشتن این سطور، داعش در حال تخریب بخشی دیگر از پالمیرای باستانی است ــ سرانجام سنگ بنای این پروژه کنشگرانه ( و نه واکنش گرا ) گذاشته شد."

تهیه‌کنندگان و امضاکنندگان بیانیه "آنتی- داعش"، بر این باورند که عزم داعش برای نابود کردن بقایای نخستین تمدن‌های بشری در بین‌النهرین، آنچنان مخرب و تکان‌دهنده است که نمی‌توان در برابر آن خاموش ماند. به اعتقاد آنها جهان در برابر تخریب آثار به جا مانده از تمدن خاورمیانه سکوت کرده و افکار عمومی نیز حساسیت درخوری نشان نمی‌دهد.

مونا زاهد، در مورد اهداف بیانیۀ "آنتی- داعش" می‌گوید: "داعش بازیگر متعارف جهان جدید نیست. داعش در عصر "پیشا جهانی شدن " زندگی می‌کند، از این روست که به این همه هشدارها و زنهارهای نهادهای بر آمده از دوران معاصر یکسره بی‌تفاوت است. بنابراین ما خطاب به او نمی‌نویسیم که نیک می‌دانیم توجهی بدان نخواهد داشت، بلکه ما خطاب به وجدان بشری می‌نویسیم و به همه کسانی که در زهدان خود این هیولای خفته را پرورانده‌اند. و به همه آنهایی که بی تفاوتی را چاره دردهای عمیق انسان می‌خوانند، می‌نویسیم تا بدانند سرانجام حتی قطره آبی می تواند دل سنگ را بشکافد و آنگاه است که تاریخ دوباره احیا خواهد شد."

در بخشی از این بیانیه آمده است: "شاید زمان آن باشد که هنرمندان معاصر واکنشی متفاوت از خود نشان دهند و به اعتراضی فعال علیه داعش بپردازند. نه داعش، بلکه هر آنچه و آنکه میراث تمدن بشری را هدف قرار داده است."

حق نشر عکس Reuters
Image caption طاق نصرت پالمیرا که داعش آن را تخریب کرد

برای گروه داعش، این تندیس ها، به مثابه بت‌هایی از روزگار سنگ‌پرستی‌اند و باید نابود شوند.

در فوریه ۲۰۱۵، گروه داعش، ویدئویی منتشر کرد که عملیات تخریب مجسمه های باستانی عراق را نشان می‌داد. در این ویدئو که در موزۀ شهر موصل عراق ضبط شده بود، نیروهای داعش را می‌بینیم که با پتک و ابزار برقی سرگرم نابود کردن تندیس‌های باستانی متعلق به تمدن آشوری‌اند. آنها این تندیس‌ها را به عنوان بت های قلابی شناخته و در صدد تخریب آنها برآمده‌اند.

در همین زمان بود که شورای امنیت سازمان ملل ، تجارت اشیاء عتیقه سوریه را ممنوع اعلام کرد. زیرا بر اساس گزارش‌های منتشر شده، داعش نه تنها تمدن‌های کهن باستانی را ویران می‌کند، بلکه برای افزایش توان نظامی و تروریستی خود در کنار معاملات نفتی، گروگان گیری و باج گیری، از فروش اشیاء عتیقه موزه‌های غارت شده در عراق و سوریه، به عنوان یکی از منبع‌های درآمد اصلی خود استفاده می‌کند.

در ماه مارس ۲۰۱۵ نیز این گروه، در عملیاتی دیگر، آثار باستانی تمدن آشوری در شهر نمرود عراق را از بین بردند. شهر تاریخی نمرود، پایتخت امپراتوری آشوریان است که از آن به عنوان نگین تمدن آشوری یاد می‌شود و در قرن ۱۳ پیش از میلاد و در حاشیه رود دجله، بنیان گذاشته شد. نیروهای داعش، پس از تخلیه اشیاء قیمتی از نمرود، کل این منطقه باستانی را با خاک یکسان کردند.

راه اندازان کمپین "آنتی- داعش"، با ایجاد صفحاتی در شبکه‌های اجتماعی از جمله فیس بوک و توییتر، از هنرمندان خواسته‌اند تا با امضا این بیانیه از حرکت آنها پشتبانی کرده و نسبت به تخریب میراث فرهنگی بشر به وسیله داعش واکنش نشان دهند. به گفتۀ امیرحاجبی، این بیانیه، کاملا آزاد است و هر کس که دغدغه میراث جهانی دارد و با هنر و اندیشه معاصر در ارتباط است می‌تواند مخاطب این بیانیه باشد.

مونا زاهد در مورد تاثیر این بیانیه و اینکه آیا اصولا انتشار چنین بیانیه‌ها و راه اندازی چنین کمپین هایی، می تواند جلوی ویرانگری و توحش داعش را بگیرد می‌گوید: "این جور بیانیه‌ها بیشتر وجه سمبولیک دارند، اینکه آیا تا به حال یونسکو و باستان‌شناسان و گروه‌های فرهنگی دیگر، موضع گیری نکردند به نظر من تاسف بارتر از عملکرد داعش است. شاید این بیانیه باید خطاب به آنها و حتی سازمان ملل نوشته می شد. آن هم به صورت یک درخواست و نه بیانیه. البته این کمپین‌ها اگر فراگیر شوند و فشارشان را روی مجامع بین المللی بگذارند، ممکن است تاثیر بیشتری داشته باشند. زمانی که طالبان، بودای بامیان را منفجر کرد، قبلش همه می دانستند، چون آنها اعلام کرده بودند این کار را می‌کنند اما همه دست روی دست گذاشتند تا فیلم آن منتشر شد."

حق نشر عکس AP

به گفتۀ تهیه‎کنندگان این بیانیه و راه اندازان کمپین "آنتی-داعش"، این بیانیه، بخشی از مرحلۀ نخست یک کمپین بزرگ علیه داعش است. این مرحله، تشکیل اجتماعی از هنرمندان و اندیشمندانی است که اعتراض فعال خود را با امضا و انتشار این بیانیه اعلام داشته اند. به گفتۀ آنها به زودی مرحله بعدی کمپین "آنتی داعش" آغاز خواهد شد که آفرینش آثار هنری با الهام از آثار هنری تخریب شده به وسیله داعش است.

قرار است در مرحله دوم، از تمامی هنرمندانی که این بیانیه را امضا کرده‌اند ، دعوت شود تا با الهام از آثاری که در عراق و سوریه از بین رفته، آثار هنری تازه‌ای خلق کنند. این آثار در یک موزه یا گالری به نمایش گذاشته خواهد شد.

تا کنون بیش از شصت نقاش، مجسمه ساز، گرافیست، آهنگساز و فیلمساز به کمپین "آنتی-داعش" پیوسته‌اند که در میان آنها نام آیدین آغداشلو، پرویز تناولی، کامبیز درمبخش، کورش شیشه گران، کامران عدل، نادر مشایخی، گیزلا وارگا ـ سینایی، جمشید بایرامی، گیتا گرکانی، مونا زاهد، سمیرا علیخانزاده، کریستف رضاعی، بهروز بقایی و سیمین کرامتی دیده می شود.

چندی قبل، انجمن هنرمندان نقاش ایران نیز نسبت به تخریب آثار هنری موزه موصل به وسیله گروه داعش واکنش نشان داده و اقدام های ضد فرهنگی این گروه را محکوم کرد.