تئاتر ایران در سال ۱۳۹۴؛ توقیف‌ها و پرفروش‌ها

حق نشر عکس MEHR
Image caption نمایی از تئاتر 'پپرونی برای دیکتاتور'

تئاتر ایران در سالی که گذشت همچون دیپلماسی، اقتصاد، و گفتگوهای برجام، سرشار از فراز و نشیب، تلخی و شیرینی، و زشتی و زیبایی بود.

این مطلب مروری است بر آنچه در حوزه تئاتر در سال ۹۴ رخ داد.

توقیف آثار

اپرای سعدی اثر بهروز ‌غریب‌پور که قرار بود همزمان با بزرگداشت این شاعر در روز اول اردیبهشت، در شهر شیراز برگزار شود، به دلیل تهدید از سوی برخی گروه‌ها و سایت‌های تندرو و در نهایت عدم اخذ مجوز از سوی مدیر کل دفتر موسیقی وزارت ارشاد، از اجرا محروم ماند.

در این سایت‌ها آمده بود که در صورت به اجرا در آمدن این اپرا در شیراز، با غریب پور و گروهش همان رفتاری خواهد شد که با علی مطهری نماینده مجلس در شیراز شده است.

دلیل این حملات تکخوانی سحر محمدی، آن هم به صورت ضبط شده بود. طبق قانونی که به تازگی در وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی وضع شده، یک اثر اپرا ملزم است از دو نهاد نظارتی مجوز برای اجرا بگیرد. یکی از سوی شورای ارزشیابی و نظارت اداره کل هنرهای نمایشی برای بخش نمایش و دیگری از دفتر موسیقی وزارت ارشاد برای موسیقی آن.

پس از بازبینی‌های انجام شده بخش موسیقی این اثر به دلیل تکخوانی زن موفق به داشتن اجازه اجرا نشد و این اپرا با تمام عروسک‌ها و آواهایش برای مدتی نامعلوم خاموش ماند.

نمایش "پینوکیا" به کارگردانی شهره سلطانی نیز که از پانزدهم مرداد در تالار استاد ناظرزاده کرمانی در مجموعه ایرانشهر به روی صحنه رفته بود، پس از چند روز اجرا به دلیل پوشش "نامناسب" بازیگران زن و برخی دیالوگ‌‌ها متوقف شد. در این نمایش بازیگران زن از کلاه گیس برای پوشش سر استفاده می کردند. این نمایش در نهایت پس از اصلاحات انجام شده توانست اجراهای خود را از سر گیرد.

همچنین از دیگر آثاری که در سال ۹۴ (مرداد) به دلیل ایرادهای محتوایی با مشکل مواجه شد، نمایش "پپرونی برای دیکتاتور" به کارگردانی خسرو احمدی بود که دلیل این توقف استفاده از واژه‌های نادرست اعلام شد و در نهایت با حذف این آنها از سوی عوامل اجرایی، نمایش توانست دوباره به روی صحنه برود.

رفت و آمدهای مدیریتی

حق نشر عکس MEHR
Image caption در ابتدای سال ۹۴ رضا دادویی از ریاست شورای نظارت و ارزشیابی تئاتر استعفا کرد

شروع سال ۹۴ برای تئاتریان با موج استعفا و تغییر مدیران فرهنگی دولتی همراه بود. این موج استعفا که در چند سال گذشته در تئاتر کشور جریان داشت، در سالی که گذشت، دامان شورای نظارت و ارزشیابی اداره کل هنرهای نمایشی را نیز گرفت.

رضا دادویی رئیس این سازمان، که پیش از برگزاری سی و سومین دوره جشنواره تئاتر فجر، درخواست استعفا داده بود، در نهایت با پذیرفته شدن درخواستش پس از نوروز ۹۴ از این سمت کناره گیری کرد. او در این‌باره به خبرگزاری مهر گفت:" مدیریت جدید با روالی که من می‌خواستم و مد نظر داشتم، مایل به ادامه همکاری نبود"

دادویی همزمان با انتصاب حسین طاهری به عنوان مدیر کل هنرهای وزارت ارشاد در ابتدای آغاز به کار دولت یازدهم، از سوی طاهری برای ریاست شورای نظارت و ارزشیابی انتخاب شده بود.

بیشتر اهالی تئاتر از عملکرد حسین طاهری رضایت نداشتند چون او را مدیری می دانستند که بدون هیچ تخصص و سواد نمایشی، از تلویزیون آمده است.

پس از حدود دو ماه که این سازمان با وجود صندلی خالی مدیریت اداره می‌شد، مهدی شفیعی مدیرکل هنرهای نمایشی، سکان این سازمان را به حسین موذن سپرد و او را به عنوان سرپرست شورای ارزشیابی و نظارت اداره کل هنرهای نمایشی منصوب کرد. موذن پبش از این در پست های مدیریتی دیگر همچون ریاست کانون پرورش کودکان و نوجوانان استان سیستان و بلوچستان فعالیت داشته است.

همچنین در نوزدهم مهر ماه این سال مجید سرسنگی مدیرعامل خانه هنرمندان ایران، از این سمت کناره‌گیری کرد و محمد سریر، رئیس خانه موسیقی جایگزین وی شد.

صنفی برای تماشاخانه‌های خصوصی

رویای خصوصی سازی که این روزها رونق تازه ای به گردونه تئاتر کشور بخشیده، با آغاز به کار تماشاخانه‌هایی همچون انتظامی، مشایخی، فنی زاده، ارغنون، باران ،رومنس و سه نقطه به تحقق خود نزدیک شد و افزوده شدن به تعداد این فضاها و تقاضای روزافزون هنرمندان، خونی تازه در رگ‌های هنرهای نمایشی کشور دواند.

به عقیده بسیاری از منتقدان تئاتر، وجود همین تماشاخانه‌های کوچک و متعدد خصوصی در نقاط مختلف پایتخت، چراغ تئاتر را در سال گذشته روشن نگاه داشت.

اما چالشی که امروز برای حامیان این شکل از تئاتر به وجود آورده ، رشد قارچ‌وار این سالن‌هاست. یعنی وجود انبوه مکان‌های تئاتری که بعضا استانداردهای لازم برای اجرای یک اثر نمایشی را ندارند.

از سوی دیگر تحمیل تامین هزینه‌های اجرا باعث افزایش سنگینی فشار بر دوش هنرمندان شده و آنان را ناخواسته به سمتی هدایت می‌کند که برای جذب مخاطب، اقتصاد و بازدهی مالی را جایگزین تولید اندیشه نو کنند.

در همین راستا نخستین نشست هم‌اندیشی مدیران تماشاخانه‌های خصوصی به منظور پیگیری‌ قانونی و نظارت بر استانداردهای مطلوب سالن‌ها، و تشکیل صنف، با حضور مهدی شفیعی مدیرکل هنرهای نمایشی، در شهریور ماه ۹۴ برگزار شد تا سندیکای تئاتر خصوصی چتری باشد حمایتگر بر سر این جریان تئاتری.

نمایش "کشتن کفتر چاهی" به کارگردانی رضا حداد که قرار بود اسفند ماه در سالن آفتاب به روی صحنه برود به دلیل عدم هماهنگی میان وزارت ارشاد و اداره اماکن از داشتن اجراهای عمومی محروم ماند. این در حالی بود که از مدتی قبل برای اجرای نمایش در سطح شهر تبلیغ شده بود. رضا حداد به خبرنگار سایت ایران تئاتر گفت:" تا زمانی که وضعیت قانون‌گذاری سالن های خصوصی حل نشود، این سالن ها نمی توانند فعالیت کنند".

بیشتر بخوانید: سینمای ایران در سال ۱۳۹۴

اجاره‌ای شدن سالن‌های تئاتر

پشتیبانی دولت در این سال‌ها رفته رفته از جایگاه حمایت، به نظارت تبدیل شده است. بخش دولتی، همچون یک پدر خوانده پول توی جیبی‌ای را که در گذشته به فرزندانش می‌داد نیز تقریبا از آنها دریغ کرده و وظایفش را به بازبینی و نظارت بر گروه ها محدود کرده است- تا جایی که برخی سالن‌های دولتی برای ارائه مکان اجرا به هنرمندان از آنها اجاره‌های سنگین طلب می کنند.

در این میان رویکرد تازه تالار وحدت که باعث برانگیخته شدن انتقاد بسیاری از تئاتریان شده، اجاره‌ای کردن این تالار است. در صورتی که این اقدام، بیشتر، از سالن‌های خصوصی انتظار می رود.

یکی از اتفاقات تئاتری که در این زمینه در سال ۹۴ جنجال آفرید، فروش بلیت‌های نمایش "عاشقانه‌های ناآرام"به مبلغ صد هزار تومان بود. به دنبال این ماجرا کانون کارگردانان خانه تئاتر ضمن بیانیه‌ای، این اتفاق را نتیجه مدیریت ناکارآمد و غیرکارشناسانه تئاتر و غفلت چندساله مدیران این حوزه خواند.

همچنین سیروس همتی، نمایشنامه‌نویس و کارگردان، در گفتگویی با خبرگزاری مهر در این‌باره گفت: "من از آقای سعیدی‌پور مدیر تالار وحدت می‌پرسم که این چه کاری است که در تالار وحدت انجام می‌دهید؟ به بهانه اینکه حقوق کارمندان تالار تأمین شود نباید اینگونه برنامه‌ریزی کرد. تالار وحدت حرمت دارد."

هر شب اجرا در تالار وحدت به گفته برخی از متقاضیان معادل است با پرداخت مبلغی حدود پنج میلیون تومان. و گروهی موفق به داشتن اجرا در این سالن می‌شود که قادر به پرداخت چنین مبلغی باشد.

این در حالی است که در تمام کشور اگر قرار باشد به سالن‌های حرفه‌ای و استاندارد تئاتر اشاره کنیم، تنها می‌توانیم به مجموعه تئاترشهر، تالار وحدت (که آن هم در اصل برای اپرا ساخته شده و برای تماشاگر تئاتر نقطه‌هایی پنهان از دید دارد)، تالار تازه تعمیر مولوی و سالن های مجموعه ایرانشهر اشاره کنیم.

نشر نمایشنامه‌ها

سال ۹۴ برخلاف سال‌های گذشته که در آنها ممیزی از اجراهای تئاتری قربانی بیشتری می گرفت تا نمایشنامه‌ها، حوزه نشر سانسور بیشتری به خود دید. یکی از مترجمان و مدرسان به نام این حوزه که خواسته نامش فاش نشود در این‌باره می‌گوید: "در این سال بازبینی‌های اجراهای تئاتر با چشم‌پوشی بیشتر و سهل‌انگارانه‌تر از قبل انجام گرفت؛ اما حوزه نشر کتاب همچنان پاشنه آشیل وزارت ارشاد بود. چرا که آنها نگران بودند جناح اصولگرا به بهانه کتاب حاشیه سازی کنند. به ویژه در زمان پیش از انتخابات مجلس خبرگان".

برای مثال نمایشنامه‌های "دنیای مطبوعاتی آقای اسراری" و "هشتمین سفر سندباد" اثر بهرام بیضایی که برای گرفتن مجوز انتشار به اداره کتاب وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی فرستاده شده بودند، یکی مشروط به اصلاحیه شد، و سرنوشت چاپ دیگری نامعلوم ماند.

از جمله ناشرانی که با توجه به مشکلات متعدد هچون گرانی کاغذ، تیراژ پایین و ریسک چاپ کتاب‌های تخصصی همچون نمایشنامه، همچنین دانلود و کپی آثار از سوی دانشجویان رشته هنرهای نمایشی و کم شدن بضاعت مردم و در نتیجه جای خالی کتاب در سبد خرید مردم، همچنان در زمینه انتشار نمایشنامه فعال بودند، می توان به انتشارات نیلا، افراز، بیدگل و کوله پشتی اشاره کرد.

تئاتر و تلویزیون

تئاتر که در سال ۹۳ تقریبا از تلویزیون حذف شده بود، در سال ۹۴ در این رسانه جانی تازه گرفت.

پخش تله تئاتر که در سال‌‌های گذشته به دلیل نبود بودجه کافی برای تولید آثار تازه، محدود و در سال ۹۳ به طور کامل متوقف شده بود، مهر ماه با پخش آثاری از گذشته در شبکه چهارم از سر گرفته شد.

همچنین در همان تاریخ برنامه‌ای با عنوان" نقد تئاتر" به صورت زنده کار خود را آغاز کرد. در این برنامه کارشناسان و هنرمندان تئاتر به نقد و بررسی نمایش‌های به روی صحنه می‌پردازند.

اما مجله تئاتر که پخش آن در سال ۹۳ به دلیل حواشی‌های به وجود آمده متوقف شده بود، سال گذشته با محور مباحث تئاتر ایران و جهان و به تهیه کنندگی سابق آن، نیما دهقان، دوباره در ۱۳ اردیبهشت از شبکه چهار سیما به روی آنتن رفت اما در نهایت پس از گذشت تنها دو ماه پخش آن از این شبکه متوقف شد. دلیل این توقف از سوی مسئولان این شبکه، سطح پایین کیفی و ضعف محتوایی اعلام شد.

این اقدام واکنش بسیاری از فعالان تئاتری که این برنامه را تریبونی برای بیان مشکلات و کاستی‌های موجود در بدنه تئاتر ایران می‌دانستند برانگیخت.

حسین مسافرآستانه که سال‌های پیاپی به عنوان مدیر در حوزه هنرهای نمایش فعال بوده است در گفتگویی با خبرگزاری کار ایران (ایلنا) گفت:" این برنامه در شرایطی آغاز به کار کرد که هنرمندان تئا‌تر شهرستان‌ها به هیچ‌وجه در جریان اخبار سراسری مرتبط با هنر نمایش قرار نمی‌گرفتند و از این طریق نه تنها در جریان فعالیت‌های دیگر شهر‌ها قرار گرفتند؛ بلکه امکانی به وجود آمد تا عملکرد خود را در سیما شاهد باشند. حتی اگر ۱۰ برنامه دیگر با محوریت هنرهای نمایشی در سیما فعال شود، یک نیاز جدی است؛ اما هیچکدام برنامه مجله تئا‌تر نمی‌شود."

نمایش هملت و کام شیرین تئاتریان در جشنواره تئاتر فجر

نمایشی که در سال ۹۴ با حضور در سی و چهارمین دوره جشنواره تئاتر فجر، کام تئاتریان را تازه کرد، "هملت" به کارگردانی توماس اوسترمایر، هنرمند آلمانی و یکی از مطرح ترین کارگردانان تئاتر جهان بود.

این کارگردان شناخته شده و گروهش برای اجرا در تالار وحدت تهران مجبور شدند صحنه‌هایی از نمایش را که در آن حضور زنان حساسیت برانگیز بود حذف کنند و پوشش بازیگران یا به عبارتی طراحی لباس آنها متناسب با محدودیت‌های موجود تغییر کرد.

به گزارش رسانه‌ها، گروه نمایشی این کارگردان برای دکور و نصب تجهیزات نمایش هملت، حدود هفت کامیون بار و وسیله به ایران آورده بود ‌که در تاریخ هنرهای نمایشی ایران امری کم سابقه بوده است. این نمایش توانست جایزه بزرگ این دوره از جشنواره فجر را از آن خود کند.

تئاترهای پر مخاطب

حق نشر عکس MEHR
Image caption نمایی از باغ آلبالو

روابط عمومی مجموعه تئاترشهر در روزهای پایان سال، نمایش" باغ آلبالو" اثر آتیلا پسیانی را با فروش ۱۴۳ میلیون و ۷۱۰ هزار تومان موفق‌ترین اثر سال ۹۴ معرفی کرده است. همچنین "مضحکه شبیه قتل" به کارگردانی حسین کیانی و "بهمن" کاری از افروز فروزند از دیگر آثار پر فروش این مجموعه بوده اند.

همچین از پرمخاطب‌ترین نمایش‌های ایرانی در سال ۹۴ می‌توان به" اتاق ورونیکا" به کارگردانی رضا ثروتی اشاره کرد که با توجه به فضای وهم‌آلود اثر که در مکانی قدیمی اتفاق می‌افتد، در عمارت مسعودیه تهران اجرا شد.

فرسودگی سازه های تئاتر شهر

اشاره به خبر دیگری از دنیای تئاتر در سال ۹۴ هم ضروری است. هنگام نصب دکور تئاتر "ترور" به کارگردانی حمیدرضا نعیمی، بخشی از سقف یا به عبارتی پیشانی سالن اصلی تئاتر شهر فرو ریخت.

خبرگزاری مهر به نقل از مسئولان تئاتر شهر و مسعود معمار، مدیر دفتر طرح های عمرانی وزارت فرهنگ و ارشاد، فرسودگی بیش از حد سازه ها را دلیل حادثه ذکر کرد.