آغاز جشنواره جهانی فیلم فجر با شکل و شمایلی تازه

حق نشر عکس Isna

سی و چهارمین جشنواره جهانی فیلم فجر، روز سه‌شنبه، اول اردیبهشت با شکل و شمایلی متفاوت در پردیس سینمایی چارسوی تهران آغاز به کار کرد.

امسال فیلم هایی از سینماگران سرشناسی چون نانی مورتی، والتر سالس، جیا ژانگ که، هوشیائوشین و الکساندر سوکوروف که برگزیدۀ جشنواره های معتبر جهانی بوده اند، در جشنواره فیلم فجر به نمایش درمی آیند.

جشنواره جهانی فیلم فجر که پیش از این با عنوان جشنواره بین المللی فیلم فجر در بهمن ماه و ایام دهه فجر برگزار می شد، از سال گذشته به صورت مستقل و جدا از بخش داخلی (که به تولیدات سینمای ایران اختصاص دارد)، در اردیبهشت ماه برگزار شد. تصمیم مدیران جدید سینمایی برای جدا کردن بخش بین الملل جشنواره که به منظور توسعۀ این بخش و کسب هویتی تازه و اعتباری جهانی برای جشنواره فجر اتخاذ شد، مخالفت هایی را نیز از جانب برخی چهره های سینمایی، مدیران سینمایی سابق و نیز رسانه های اصولگرا درپی داشته است.

امیر اسفندیاری که سالها مسئولیت بخش بین الملل جشنواره فیلم فجر را به عهده داشت، پیش تر در گفتگو با ایسنا، ضمن انتقاد از سیاست تفکیک بخش بین المللی از بخش ملی جشنواره، این تصمیم را "در جهت نابودی سرمایه‌های ملی" عنوان کرده بود. به اعتقاد اسفندیاری، این جدا سازی، "جذابیت اصلی جشنواره فجر برای خارجی‌ها، یعنی امکان تماشای فیلم های جدید ایرانی در مقطعی کوتاه، یعنی در ایام دهه فجر، را از بین می برد."

اما مدافعان سیاست تفکیک جشنواره، بر این باورند که بخش بین الملل جشنواره فیلم فجر که مدت بیست سال، هر ساله در دهه فجر برگزار می‌شد، به خاطر هیجانی که برای تماشای تولیدات سینمای ایران وجود داشت، هیچ‌گاه فرصت نیافت که به طور مستقل مورد توجه قرار گیرد و همیشه در سایه بخش ملی قرار داشته است.

غلامرضا موسوی، تهیه‌کننده سینما و دبیر هیئت رئیسه شورای عالی تهیه‌کنندگان در گفتگو با مهر در این مورد گفته است: "از نظر من امسال اولین دوره جشنواره جهانی فیلم فجر به‌شمار می‌رود به دلیل اینکه پیش از این بخش جهانی این جشنواره زیر سایه بخش ملی جشنواره قرار داشت و دیده نمی‌شد. دلیل آن نیز خیلی طبیعی است چراکه حضور فیلم‌های سینمای ایران، کارگردانان و بازیگران مطرح سبب می‌شد که همه نگاه‌ها به سمت آنها برود."

حق نشر عکس Isna
Image caption مجید مجیدی از داوران جشنواره امسال است

مازیار فکری ارشاد، منتقد سینما، مخالفت با سیاست جداسازی جشنواره فیلم فجر را بیشتر یک موضع گیری جناحی از سوی مخالفان مدیران سینمایی فعلی ارزیابی کرده و در این مورد به بی‌بی‌سی می گوید: "دلایل چندان منطقی و موجهی در این مخالفت ها نمی بینم. بیشتر موضع گیری های جناحی است که با مدیریت فعلی سینما اختلاف دارند و در هر فرصتی و با هر شکلی، این مخالفت ها را ابراز می کنند. تا این لحظه هیچ استدلال منطقی و قانع کننده ای از مخالفان دوپاره شدن جشنواره نشنیده و نخوانده ام."

رضامیرکریمی، کارگردان و مدیرعامل خانه سینما نیز که امسال مدیریت برگزاری جشنواره جهانی فیلم فجر را به عهده دارد در گفتگو با ایسنا، در پاسخ به انتقادهای مخالفان استقلال جشنواره جهانی فجر گفت: "در کشور ما مخالفت‌های خیلی عجیبی می‌شود که معلوم نیست در کجا ریشه دارد. از سوی کسانی که که خیلی ادعای ارزشی بودن دارند تا بعضی دیگر که خیلی ادعای روشنفکری دارند، هر دو هم یک جور عمل می‌کنند و اصولا با همه چیز مخالفت می‌کنند. کار من این است که تا حد امکان گرایش سیاسی و جناحی را در جشنواره وارد نکنم و همین جا هم اعلام می‌کنم دست همه کسانی که که کشورشان را بیش از جناح فکری‌شان دوست دارند، را می‌فشارم و کمک کنند تا کاری ملی انجام شود. اما اگر اولویت‌شان با چیزی غیر از کشورشان است، ممکن است نتوانیم با هم کار کنیم. هر چند در آینده پشیمان خواهند شد."

سی و چهار سال از عمر جشنواره فیلم فجر و بیست سال از عمر بخش بین الملل آن می گذرد اما این جشنواره هنوز نتوانسته خود را به عنوان جشنواره ای معتبر از نظر جهانی بشناساند و نه تنها قدرت رقابت با جشنواره های سینمایی مهم دنیا مثل کن یا برلین را ندارد بلکه حتی قادر به رقابت با جشنواره های منطقه ای مثل جشنواره فیلم پوسان، دوبی و یا استانبول هم نیست.

جشنواره فیلم فجر تا کنون به خاطر نداشتن ویژگی ها و استانداردهای یک جشنواره معتبر بین المللی، بیشتر جشنواره ای با مختصات بومی و عرصه ای برای نمایش و رقابت آثار سینماگران ایرانی بوده است. مدیریت بی ثبات دولتی، نداشتن سیاست اجرایی ثابت، حذف صحنه ها و سانسور فیلم ها بدون اجازه فیلمسازان خارجی و پوشش خبری نامناسب به خاطر عدم حضور فعال خبرنگاران و منتقدان بین المللی، برخی از مسائلی است که مانع از مطرح شدن این جشنواره در مجامع سینمایی بین المللی شده است.

مازیار فکری ارشاد در مورد موانعی که برای جهانی شدن جشنواره فیلم فجر وجود دارد می گوید: "ممیزی فیلم های خارجی مهم ترین نکته ای است که هر فیلمساز، تهیه کننده یا پخش کننده جهانی را از جشنواره بین المللی فجر فراری می دهد. در ایران و بنا بر قرائت رسمی، سانسور فیلم ها برای نمایش در داخل ایران کاملا بدیهی و جزء اصول قطعی است. اما سینماگر خارجی از منظر زیر سئوال رفتن اعتقادات مذهبی مردم یک کشور به موضوع نگاه نمی کند بلکه واژه سانسور را با محدودیت و اعمال قدرت علیه فیلم خود برابر می داند و در واکنشی طبیعی، مقاومت و بی علاقگی نشان می دهد."

حق نشر عکس

"زمانی که بخش بین الملل در دل جشنواره فجر برگزار می شد، ممکن بود فیلمی برنده جایزه سیمرغ بلورین شود و فیلمساز حتی از نمایش فیلمش در چنین جشنواره ای بی خبر بوده و پس از مدتی با سیمرغ بلورین که از سوی بخش فرهنگی سفارت کشورش در ایران دریافت و سپس برایش ارسال می شد مواجه شده باشد. از سوی دیگر جشنواره بین المللی فجر که دومین دوره اش با شمایل کنونی در حال برگزاری است، هنوز به اعتبار و شهرت کافی دست نیافته تا فیلم های جدید و به اصطلاح دست اول را به جشنواره بکشاند. به همین دلیل علیرغم آنکه ترکیب فیلم های حاضر در جشنواره چشمگیر و قابل قبول به نظر می رسد، با فیلم هایی مواجهیم که مثلا برنده جایزه بخش نوعی نگاه جشنواره کن یا نامزد دریافت جایزه‌ای از جشنواره دیگری شده باشد. این به معنای آن است که فیلم های حاضر، در جشنواره های بین المللی دور دنیا گشته و اکنون به جشنواره فجر رسیده اند."

بسیاری از منتقدان سینمایی همانند مازیار فکری ارشاد، مهم ترین مشکل جشنواره فیلم فجر را برای رسیدن به حداقل استاندارد یک جشنوارۀ معتبر بین المللی، وجود ممیزی شدید (به ویژه در مورد صحنه های اروتیک یا حاوی برهنگی) و خط قرمزها و تابوهای رایج در سینمای ایران می دانند.

مازیار فکری ارشاد در پاسخ به این سوال که با وجود این خط قرمزها و تابوها، آیا مدیران جشنواره فیلم فجر می توانند راه حل مناسبی برای حل این مشکل دست و پا کنند به نحوی که بتوانند در آینده با نگرانی کمتری دست به انتخاب فیلم ها بزنند، می گوید: "با توجه به معیارهای شرعی و عرفی در ایران، گمان نمی کنم راه حل قطعی و مناسبی وجود داشته باشد. با این توصیف جشنواره دو راه دارد. یا مثل برخی دوره ها به سراغ فیلم هایی از کشورهای نه چندان مطرح در سینما برویم که ساختار فیلم هایشان با ارزش های تعریف شده ما همخوانی و یا نزدیکی داشته باشد. یا فیلم ها را با ممیزی های گاه زیاده از حد به نمایش بگذاریم که به این ترتیب بسیاری از سینماگران از نمایش فیلم های خود در جشنواره فجر ناخشنود خواهند بود."

'مهم‌ترین' رویداد سینمایی آسیا؟

با این حال به رغم همه این محدودیت ها، امسال رضا میرکریمی کوشیده است که با ایجاد تغییراتی در شکل و شیوه اجرایی جشنواره و گنجاندن بخش ها و برنامه های متنوع و نیز کاستن هزینه های تشریفاتی، هویت و شکل و شمایل تازه ای به آن بدهد. او در گفتگو با ایسنا، گفته است که هرچند " وعده برگزاری یک جشنواره بی‌نقص" را نمی‌دهد اما به اعتقاد او این جشنواره "نسبت به دوره قبل تفاوت‌های چشمگیری خواهد داشت."

به گفتۀ دبیر جشنواره، تلاش او و مشاورانش این است که جشنواره جهانی فیلم فجر، در چند سال آینده، به "مهم‌ترین رویداد سینمایی آسیا" تبدیل شود.

مازیار فکری ارشاد در مورد انتخاب رضا میرکریمی به عنوان دبیر جشنواره و برنامه های او برای ارتقای کیفیت جشنواره و کسب هویتی تازه برای آن می گوید: "میرکریمی سال هاست که در فعالیت های صنفی حوزه سینما حضور دارد و در جشنواره های بین المللی هم شرکت کرده و با ساز و کار کلی برگزاری جشنواره های جهانی آشناست. اما هنوز نمی توان درباره کیفیت مدیریت و برگزاری جشنواره توسط او قضاوت شفاف و روشنی داشت. به نظرم خیلی مهم است که یک نفر دستکم برای پنج دوره متوالی مدیریت برگزاری جشنواره ای در این ابعاد را برعهده داشته باشد تا بتواند یک نقشه اجرایی به منظور پیشبرد اهداف جشنواره و هویت سازی برای آن در عرصه بین المللی را عملی کند. اگر قرار است به دلیلی ( مثلا اینکه میرکریمی درگیر ساخت فیلم جدیدش باشد) سال آینده دبیری جشنواره به چهره دیگری محول شود، به نتیجه ای نمی رسیم. آیا میرکریمی حاضر است با هدف تمرکز کامل روی برنامه پیشرفت جشنواره، فیلمسازی را کنار بگذارد؟"

حق نشر عکس
Image caption مازیار فکری ارشاد: ممیزی فیلم های خارجی مهم ترین نکته ای است که هر فیلمساز، تهیه کننده یا پخش کننده جهانی را از جشنواره بین المللی فجر فراری می دهد

یکی از طرح ها و اقدامات تازه و قابل توجه میرکریمی در این دوره، برگزاری کلاس ها و کارگاه های آموزش سینما با حضور تعدادی از کارگردان ها، بازیگران و چهره های شناخته شدۀ سینمای ایران در بخشی به نام دارالفنون است. در این بخش ۱۱۰ هنرجوی سینما از کشورهای مختلف مثل عراق، افغانستان، تاجیکستان، لبنان و فلسطین، طی شش روز برگزاری جشنواره، در کلاس هایی که زیر نظر چهره هایی چون اصغر فرهادی، مجید مجیدی، مجتبی راعی، فریدون جیرانی، فرشته طائرپور،مجید برزگر، محمود کلاری، پوران درخشنده، مجید اسلامی، محمدعلی سجادی و تعدادی دیگر برگزار می شود، آموزش خواهند دید.

همچنین ناصر تقوایی، سینماگر برجسته ایرانی نیز به عنوان داور در بخش سینمای سعادت که بخش مسابقه اصلی جشنواره است، در کنار سینماگرانی چون مجید مجیدی، زینب آتاکان، خوزه لوئیس گوئرین و امانوئل پرووس حضور دارد.

امسال فیلم های "قوچ‌ها" ساختۀ گریمور هاکونارسون ایسلند، "گنج" ساختۀ کورنلیو پورومبویو از رومانی، "جنون" ساختۀ امین آلپر از ترکیه، "مادرمن" ساختۀ نانی مورتی از ایتالیا، "آدمکش" ساختۀ هوشیائو شین از تایوان (برنده جایزه بهترین کارگردانی از جشنواره فیلم کن)، "کوه ها شاید از هم جدا شوند" ساختۀ جیا ژانگ که از چین و "کوهستان جادویی" ساختۀ آنکا دامیان از رومانی، فرانکوفونیا ساختۀ الکساندر سوکوروف از روسیه و جیا ژانگ که مردی از فن یانگ ساخته والتر سالس از مکزیک و قانون بازار ساختۀ استفان بریزه از فرانسه از فیلم های برگزیدۀ جشنواره های جهانی است که در جشنواره جهانی فیلم تهران به نمایش درمی آیند.

به علاوه، نمایش نسخه های مرمت شده و دیجیتالی فیلم "گاو" ساخته داریوش مهرجویی و "باد صبا"، مستند آلبر لاموریس نیز، یکی دیگر از این دوره است. این برای نخستین بار است که نسخۀ ترمیم شدۀ مستند باد صبا که حدود ۵۰ سال پیش در مورد طبیعت و زندگی مردم نقاط مختلف ایران ساخته شد، در ایران به روی پرده می رود. فیلمی که سازندۀ آن هنگام فیلمبرداری با هلی کوپتر در سد کرج سقوط کرد و جانش را از دست داد.

در شرایطی که نسخه های خوب و دست نخوردۀ خیلی از فیلم های خارجی حاضر در جشنواره، از طریق اینترنت در دسترس علاقمندان سینمای هنری جهان است باید دید که آیا جشنواره جهانی فیلم فجر می تواند جذابیتی برای این دسته از مخاطبان که تعداد آنها کم هم نیست داشته باشد و آنها را به سالن های سینما بکشاند.

سی و چهارمین جشنواره جهانی فیلم فجر، تا روز ششم اردیبهشت ماه در پردیس سینمایی چارسو ادامه دارد.