«چارلز دوّم، سلطان عیّاش»

Image caption یک «چارلز» معروف در دنیای انگلیسی زبان، و در همه جای دنیا از طریق ترجمۀ آثارش، «چارلز دیکنزِ» انگلیسی، نویسندۀ رمانهای «آرزوهای بزرگ» و «اولیور توییست» و در حدود سی رمان دیگر است.

نمی دانم الآن اگر من بگویم «چارلز»، شما به یاد کی یا کیها می افتید. این اسم انگلیسی که با «شارل» فرانسوی و «کارل» آلمانی همریشه است، و معنی اصلیش در هر سه زبان «مرد» و «شوهر» است، شاید شما را، که حواسّ و حافظه تان بیشتر در بند شخصیتِ معنوی آدمهاست، به یاد «چارلز دیکنزِ»، نویسندۀ رمانهایی مثل «آرزوهای بزرگ» و «اولیور توییست» بیندازد، یا به یاد «چارلز داروین»، زیست شناس انگلیسی، واضعِ «فرضیۀ تکامل» و کتاب معروفش، «بنیاد انواع».

آنوقت شاید بگویید: «خوب، راستی، پسر و ولیعهدِ الیزابت دوّم، ملکۀ بریتانیا(۱)، هم اسمش «چارلز» است، و من هم شاید به یاد دو تا «چارلز» انگلیسی دیگر بیفتم، که پدر و پسر بودند، پدره چارلز اوّل، پادشاه کلّه شقِ انگلستان، که خیال می کرد سلطنت عطیۀ الهی یا فرّه ایزدی است و مجلس و قوّۀ مقنّنه حرف مفت است، و در نتیجه با مجلس در افتاد، و مجلس هم با یک سپاهِ بزرگ، به فرماندهی «اولیور کرامول»، باش جنگید و شکستش داد، و به جرم خیانت به ملّت اعدامش کرد.

Image caption یک «چارلز» معروف دیگر که در هر جا بحثِ جدّی از آفرینش باشد و از آدم و حوّا، اسم او هم به میان می آید، «چارلز داروین» واضع فرضیۀ «تکامل» در کتاب «بنیاد انواع» است.

اعدامش کرد، ولی البتّه خودِ «کرامول» شد چیزی شبیه «وکیل الرّعایا»(۲)، و مملکت را کرد چیزی شبیه «جمهوری»، که خوب، با طبع و مزاج مردم جور در نیامد. مجلس از او خواست که پادشاه بشود، که او قبول نکرد و بعد از پنج سال، چی بگویم؟ حکومت که نه، تلاش بیفایده در بیرون آوردنِ مردم از زیر سایۀ سیاه و سنگین سلطنت و عادت دادنِ آنها به تنفّس در هوای پاک و روشن آزادی، در سنّ پنجاه و پنج سالگی از دارِ دنیا رفت.

پزشکهاش گفتند علّت مرگش مالاریا بوده است، و بودند کسهایی که فکر می کردند حتماً دشمنهاش سمّ به خوردش داده اند، و من بندۀ حقّ فکر می کنم، از غصّۀ بیفکریِ مردم دقّ کرد. بعد از مرگش هم، خیلی زود اوضاع مملکت قاراشمیش شد، و پسر چارلز اوّل، که از ترسِ «کرامول» از مملکت در رفته بود، برگشت و با حمایت همان مجلسی که باباش را اعدام کرده بود، بر تخت سلطنت نشست و شد «شاه چارلز دوّم».

این «چارلز»، نه مثل باباش خیلی مذهبی بود، نه خیلی خودکامه و سختگیر. آدمی بود اهل خوشگذرانی و دربارش جای عیش و نوش، طوری که مردم به ش می گفتند «سلطان عیّاش»(۳). باباش بگویید «امیر مبارزالدین » بود که «محتسب» شده بود و مردم آزار، و در میخانه ها را می بست، و خودش بگویید «شاه شجاع» بود که «حافظ» در حقّش گفت: «سحر ز هاتف غیبم رسید مژده به گوش/ که دور شاه شجاع است، می دلیر بنوش!»(۴)

Image caption در این تصویر «روفوس سوئل» (Rufus Sewell) هنرپیشۀ انگلیسی را می بینیم در نقش «سلطان عیاش»، در فیلم «چارلز دوّم: قدرت و شهوت» با یکی از معشوقه هایش.

نکتۀ نغزِ در بازی تاریخ اینکه، در غرب، بابای «چارلز عیّاش» را مجلس براش اعدام کرد، و در شرق، بابای «شاه شجاع» را خودِ شاه شجاع کور کرد و به زندان انداخت(۵). همۀ اینها به کنار، در اصل می خواستم این را بگویم که «چارلز دوّم»، علاوه بر عیّاشی، ظاهراً از «شجاعت بیان» هم برخوردار بود. وقتی شاعر دربارش، «جان ویلموت»(۵)، که مثل «حافظ» طنز گیرایی داشت، در اشاره به او گفته بود: «پادشاهی که هرگز نه سخنی ناخردمندانه گفت، نه کاری خردمندانه کرد»، در جوابش رندانه گفته بود: «درست گفته ای، چون سخنان من از خود من است، و کارهایم کار وزیران من است!» شگفتا! یعنی همیشه و همه جا؟

پخش این فایل در دستگاه شما پشتیبانی نمی شود.

____________________________________________

۱- البتّه می دانید که شاهزاده ها و شهبانوزاده های انگلیسی فقط همان یک اسم کوچک را که باش صداش می کنند، ندارند. مثلاً همین والاحضرت «پرنس چارلز» پسر ارشد ملکه الیزابت دوّم، اسمهای کوچکش هست: «چارلز فیلیپ آرتور جورج» (Charles Philip Arthur George).

۲- «وکیل الرّعایا»، اگر یادتان باشد، عنوانی است که «کریم خان زند»، سرسلسلۀ کوتاه «زندیه»، به جای «شاه» به خودش داده بود، به این معنی که او «وکیل رعیت» است، ولی متأسّفانه این «رعیت» بود که معنیش، چنانکه در لغتنامه آمده است، می شد و می شود «محکومان و نگهداشته شدگان». «اولیور کرامول» (Oliver Cromwell) به خودش عنوان «Lord Protector» داده بود که ترجمۀ تحت اللفظیش می شود «سردار نگهبان».

۳- «سلطان عیّاش» (Merry Monarch) :نباید فراموش کرد که آدمیزاد، مثل بقیۀ جانداران، برای این خلق شده است که «خوش زندگی کند». کلمۀ «عیش» عربی هم معنی اصلیش «بودن»، «گذراندن» و «زندگی کردن» است و «عیّاش» یعنی «بسیار زندگی کننده». پس «خوش گذرانی» نباید براقلیتی از مردم روا باشد و بر اکثریت مردم ناروا. البتّه عیّاشی به سبک و شیوۀ «چارلز دوّم» بر همۀ فرزندان «آدم» نارواست. وقتی که مُرد، یک فرزند مشروع نداشت که جانشین او بشود، ولی فقط از هفت تا از معشوقه هایش دوازده تایی «بچّه» داشت که «فرزند» حساب نمی شدند.

۴- حافظ شیرازی در «قطعه»ای دربارۀ کور کردن امیر مبارزالدین مظفّری به فرمان پسرش، شاه شجاع، گفته است: «شاهِ غازی، خسرو گیتی ‌ستان/ آنکه از شمشیر او خون می‌چکید / گه به یک حمله سپاهی می‌شکست / گه به هویی قلبگاهی می‌درید / ... سروران را بی‌سبب می‌کرد حبس/ گردنان را بی‌خطر سر می‌برید / عاقبت شیراز و تبریز و عراق/ چون مسخّر کرد، وقتش در رسید / آنکه روشن بُد جهان‌بینش بدو / میل در چشم جهان‌بینش کشید.»

۵- «جان ویلموت» (John Wilmot):شاعر انگلیسی و از رجال دربار چارلز دوّم که در طنز مرتبه ای بلند داشت.

مطالب مرتبط