http://www.bbcpersian.com

17:46 گرينويچ - جمعه 06 ژانويه 2006 - 16 دی 1384

سيروس علی نژاد

تجدد و تجدد خواهی در ايران

ايرانيان صد و پنجاه سال است که در راه تجدد افتاده اند اما هنوز نيمی از راه را طی نکرده اند. فکر تجدد از زمان شکست در جنگ های ايران و روس در جان عباس ميرزا جوانه زد که به تنهايی به همه پادشاهان قاجار می ارزيد و يک تنه مايه سرافرازی همه آنان است.

گفتگو با بابک احمدی، عباس ميلانی، عليرضا علوی تبار، حسن يوسفی اشکوری، هوشنگ ماهرويان، داريوش آشوری، ماشاءالله آجودانی و جمشيد بهنام

آنگاه ميرزا فتحعلی آخوند زاده و ميرزا آقاخان کرمانی و طالبوف و ديگران در اين راه کوشيدند تا به انقلاب مشروطه رسيد. انقلاب مشروطه خود حاصل تفکرات کسانی بود که به راه تجدد می رفتند اما بند ناف با گذشته قرون وسطايی را روشنفکران بعدی، در دوره رضاشاه پاره کردند. سيد حسن تقی زاده و علی اکبر داور و مانندگان آنها بسيار در اين راه کوشيدند و راه را کوبيدند و برای آيندگان زمينه مساعدی فراهم کردند.

از زمان سقوط رضاشاه در ۱۳۲۰ يعنی از ميانه جنگ جهانی دوم به بعد، روشنفکری ايران دو پاره شد. بخشی از آن که تکنوکرات و تحصيلکرده خارج بود همچنان راه نوسازی را ادامه داد و بخش بزرگتری جذب گرايش های چپ و بيش از همه حزب توده شد و به جای ناسيوناليسم رضاشاهی که از زمان انقلاب مشروطه و پيش از آن، خود را تا آن زمان کشانده بود، به انترناسيوناليسم روی آورد.

اين بخش از روشنفکری دعوای فکری را به دعوای سياسی بدل کرد و از ادامه راه تجدد باز ماند. از درون اين گروهها کسانی سر برآوردند و افکاری مطرح کردند که بعدها به کمک بخش ديگری از جامعه – روحانيت – قدرت سياسی را به دست گرفت و بر بخش ديگر که تکنوکرات و غرب گرای ناتمامی بود فائق آمد.

ضربت انقلاب سنگين و بيدارکننده بود. روشنفکری ايران در درون و بيرون کشور بار ديگر موضوع تجدد را به گفتمان خود باز آورد و در تعميق مفهوم آن کوشيد و نويسندگانی چون سيد جواد طباطبايی، آرامش دوستدار، جلال ستاری، ماشاء الله آجودانی، داريوش آشوری، جمشيد بهنام و ديگرانی که اسم نبردن از آنها در اين مقدمه کوتاه نافی نقش آنان نيست، از ديدگاهها گوناگون کوشيدند تا ژرف تر در آن نظر کنند، اهميت آن را برای فردای جامعه ايرانی روشن سازند و در مرکز گفتمان روشنفکری ايران قرارش دهند. اکنون می توان ديد که بحث تجدد به شکل گسترده تری در جامعه فکری ايران مطرح شده است.

بخش فارسی بی بی سی نيز مانند ديگر رسانه های فارسی زبان، به سهم خود همواره کوشيده است تا اين بحث را بيشتر به ميان خوانندگان ببرد.

گفتگو با بابک احمدی

بابک احمدی روشنفکر سرشناس این سالها در سال 1327 در تهران به دنیا آمده و مقیم همین شهر است. تا سال 1352 در دو رشته علوم سیاسی و فلسفه، در ایران و ایالات متحده آمریکا درس خوانده و سالهای 1353 و 1354 را در لندن و سالهای بعد تا بهمن 1357 را در پاریس گذرانده است. " آن ایام به فعالیت سیاسی علیه رژیم شاه و مطالعه دائمی گذشت."

بابک احمدی اگرچه از سخنرانی برای دانشجویان دریغ نمی ورزد، اما اهل مصاحبه نیست و کمتر گفتگویی با وی در مطبوعات دیده شده است. برای این گفتگو نیز فقط زمانی اعلام آمادگی کرد که سوال و جوابها به صورت مکتوب باشد. اصرار من به اینکه مصاحبه مکتوب روح و گرمی مصاحبه های رو در رو را پیدا نمی کند، کارگر نیفتاد. او به دقت پرسش و پاسخ ها بیش از جذابیت آن می اندیشد.

گفتگو با بابک احمدی

گفتگو با عباس ميلانی

دکتر عباس ميلانی از چهره های برجسته تفکر معاصر ايران است. پس از انقلاب نخست بار نام او به عنوان مترجم بر جلد کتاب "مرشد و مارگريتا" ديده شد. انتخاب آن کتاب و مقدمه ای که بر آن نوشت، نشان می داد که بيشتر اهل تفکر است تا ترجمه.

دکتر ميلانی در سخنرانی ای در ونکوور کانادا پيش بينی و اظهار اميدواری کرد که ايران بعد از هزار سال در حال رسيدن به تجدد است. « بعد از هزار سال، اگر حساب من درست باشد، يا صد و پنجاه سال، اگر حساب ديگران درست باشد، بزودی گمان من اين است که ما به يک تجدد واقعی ايرانی که در عين حال جهانی هم هست نائل می شويم ».

اساس گفتگويی که در پی می آيد، بر همين سخنرانی وی در ونکوور گذاشته شده است زيرا عصاره و چکيده افکار و انديشه های دکتر ميلانی را در اين سخنرانی می توان يافت.

گفتگو با عباس ميلانی

گفتگو با دکتر عليرضا علوی تبار

دکتر عليرضا علوی تبار از روشنفکران دينی مطرح ايران، متولد شيراز ( ۱۳۳۹ ) و درس خوانده مدرسه و دانشگاه همين شهر است. ليسانس خود را در رشته اقتصاد نظری از دانشگاه شيراز، فوق ليسانس برنامه ريزی و توسعه را از دانشگاه اصفهان و دکتری را در رشته خط مشی گذاری عمومی Public policy making از دانشگاه تهران دريافت کرده است.

او سالها در جهاد دانشگاهی و مرکز تحقيقات استراتژيک کار کرده اما آنچه موجب شهرتش شده کار روزنامه نگاری و بويژه نوشتن مقالاتی است که به لحاظ فکری پر اهميت و تاثير گذار بوده اند. علوی تبار کتابی به نام « روشنفکری – دينداری – مردم سالاری » نوشته است که موضوع آن از عنوانش پيداست. وی استاد موسسه آموزش عالی برنامه ريزی و توسعه و در آنجا مشغول تدريس است.

گفتگو با عليرضا علوی تبار

گفتگو با حسن يوسفی اشکوری

نام حسن يوسفی اشکوری، از مشهورترين چهره های معترض پس از انقلاب، از مجلس اول بر سر زبانها افتاد. برخوردها و موضع گيری هايش از همان زمان که نماينده مجلس بود، از او چهره ای متمايز می ساخت. اعتراض های او در يک حکومت دينی حساب او را از ديگران جدا می کرد.

در حال حاضر او دست اندرکار نوشتن يک دوره از تاريخ ايران و اسلام است که ظاهراً کاری بس سترگ خواهد بود. نگارش خاطرات پيش از انقلاب، و نوشتن خاطرات دوره مجلس اول در يک سال اخير ذهن او را به خود مشغول داشته است. کتاب "اصلاح دينی يا پروتستانيزم اسلامی" نيز در آخرين مراحل انتشار است.

گفتگو با حسن يوسفی اشکوری

گفتگو با هوشنگ ماهرويان

هوشنگ ماهرويان در دو کتابش، "تبار شناسی استبداد ايرانی ما" و "مدرنيته و بحران ما" از تجدد می گويد و از سنتی که بر دست و پای تجدد ايران پيچيده است و نمی گذارد تا روی پای خود بايستد و بنيادهای فلسفی خود را پيدا کند.

به عقيده ماهرويان ورود ماشين سبب شده است که دنيای اسطوره ای و عشيره ای ايرانيان ترَک بردارد اما اين دنيای اسطوره ای و عشيره ای هنوز چنان ريشه دار و جاندار در بين ما حضور دارد که مانع پيشرفت می شود. روشنفکران ما هنوز اسطوره ای می انديشند و قبيله ای عمل می کنند. نمونه اين نحوه انديشه و شيوه عمل را در ادبيات ما و در برخورد مبارزان ما می توان يافت.

گفتگو با هوشنگ ماهرويان

گفتگو با داريوش آشوری

داريوش آشوری نام آشنايی است که حدود چهل سال به راه فکر و فلسفه رفته است؛ چه از طريق نوشتن و چه از طريق ترجمه. در دهه چهل هنگامی که بسيار جوان و دانشجو بود نامش با "فرهنگ سياسی" بر سر زبانها افتاد. بعدها مقالات و ترجمه هايش وزن ديگری به او داد.

به نظر داريوش آشوری روشنفکری بعد از شهريور بيست تمام گناهان عدم پيشرفت را به گردن غرب می انداخت و صرفا نگاه ضد غرب و ضد امپرياليستی داشت در حالی که امروزه دوباره به سوی مدرنيته بارگشت کرده و به نگاه کردن به خودش مشغول شده است. "پيش از اين ما هيچ وقت به خودمان برای يافتن عيب مان نگاه نمی کرديم و هميشه دنبال گناهکار و مقصر در بيرون می گشتيم.

گفتگو با داريوش آشوری

گفتگو با دکتر ماشاءالله آجودانی

دکتر ماشاءالله آجودانی که پيش از انقلاب عضوهيئت علمی دانشگاه اصفهان بوده، از سال ۱۳۶۵ خورشيدی ( ژانويه ۱۹۷۸ ميلادی ) در لندن زندگی می کند. دکتر آجودانی با نوشتن دو کتاب "مشروطه ايرانی" و "يا مرگ يا تجدد" به يک بازنگری جدی در زمينه تجدد ايران روی آورده است.

بخش اول: روشنفکران دينی محصول تجدد
بخش دوم: گرهگاه مصيبت های ما در دوران جديد
بخش سوم: آسيب شناسی جريان روشنفکری

گفتگو با دکتر جمشيد بهنام

دکتر جمشيد بهنام که دو تاليف برجسته او در سالهای اخير به تجدد و تاريخ تجدد اختصاص يافته است: "ايرانيان و انديشه تجدد" و "برلنی ها". دکتر بهنام استاد جامعه شناسی دانشگاه تهران تا سال ۱۳۵۷ و بنيانگذار و رييس دانشکده علوم اجتماعی اين دانشگاه بوده است که در سالهای آخر پيش از انقلاب رياست دانشگاه فارابی را بر عهده داشت.

بخش اول: 'مدرنيته بايد از درون جامعه ظهور کند'
بخش دوم: ' تازه بحث مدرنيته را شروع کرده ايم'
بخش سوم: 'سنت را نبايد مقابل مدرنيته قرار داد'
نگاهی به کتاب ايرانيان و انديشه تجدد نوشته دکتر جمشيد بهنام