BBCPersian.com
  •    راهنما
تاجيکستان
پشتو
عربی
آذری
روسی
اردو
 
به روز شده: 16:19 گرينويچ - جمعه 29 ژوئيه 2005
 
اين صفحه را برای دوستان خود بفرستيد صفحه بدون عکس
نگاهی به تحولات موسيقی در دوران رياست جمهوری خاتمی
 

 
 
محمد خاتمی
رياست جمهوری محمد خاتمی سبب شد تا موسيقی در ايران از يک وضعيت برزخی و بلاتکليفی به در آمده و گام در دوران ثبات خود بگذارد.

پيش از اين و در دوره رياست جمهوری هاشمی رفسنجانی برخی حرکتها در حوزه موسيقی صورت گرفته بود که به نوعی آن را می توان پايه گذار حرکتهای بعدی در موسيقی به شمار آورد. اما تحولات سياسی - اجتماعی به همراه رشد فناوری اطلاع رسانی آن نهالهای کوچک سالهای پيشين را به درختانی پرشاخ و برگ در دوره خاتمی تبديل کرد.

اگرچه رشد توليدات موسيقی (‌به صورت آلبوم‌) در سالهای ۷۱ تا ۷۴ به گونه ای بود که حتی در طلايی ترين دوره حکومت خاتمی نيز تکرار نشد. برابر آمار ی که از توليدات موسيقی در دوره ياد شده موجود است، سالانه ۳۰۰ تا ۴۰۰ مجوز توليد آلبوم موسيقی از سوی مرکز موسيقی صادر و همين تعداد اثر به بازار موسيقی عرضه شده است. اين رقم در سالهای ۷۷ تا ۸۰ که دوران طلايی فعاليتهای موسيقی بود به ۱۲۰ تا ۱۸۰ ساعت آلبوم رسيد.

اين کميت آماری اگرچه بالاست اما در مقابل تنوع تقاضاها در دوران خاتمی شکل گرفت. رشد مطالبات اجتماعی، افزايش سطح سواد افراد و نيز شکل گيری طبقه متوسط نيازهای تازه ای را در ميان نسل جوان پس از جنگ به وجود آورد تا در نهايت تحولات جدی در موسيقی به خصوص در حوزه موسيقی پاپ، آغاز شود. تحولاتی که کليد آن ابتدا در سالهای آغازين رياست علی لاريجانی در صدا و سيما زده شد.

موسيقی سنتی؛ از اوج تا نشيب

پرويز مشکاتيان و شهرام ناظری در کنسرت گروه عارف در تهران

هنگامی که عطاء الله مهاجرانی تصدی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی دولت خاتمی را بر عهده گرفت، تقاضای بازار برای موسيقی سنتی بسيار بالا بود.

از دو سال قبل،‌ وقتی صدا و سيما راه اندازی جريان موسيقی پاپ را با به ميان کشيدن برخی خوانندگانی که صدايی مشابه خوانندگان موسيقی پاپ در لس آنجلس داشتند، ‌به عهده گرفته بود و از طريق ايجاد شبکه های مختلف راديويی و تلويزيونی شبانه روز در جهت ترويج اين موسيقی می کوشيد، رقابتی جدی در گرفتن بازار توليدات موسيقی بين اين دوگونه موسيقايی آغاز شد.

در سال ۷۴ محمد رضا شجريان در نامه ای به رئيس وقت سازمان صداو سيما و در اعتراض به آنچه که وی "بی توجهی به حق مولف و مصنف اثر می ناميد" ‌از لاريجانی خواست از پخش آثارش در صدا و سيما جلوگيری کند. اين خود فرصت و خلائی را به وجود آورد تا موسيقی پاپ بروز و ظهور بيشتری در صداو سيما يابد.

موج موسيقی پاپ بازار اقتصادی موسيقی سنتی را نيز سخت تحت تاثير قرار داد و برای نخستين بار در پس از انقلاب اين‌ آثار موسيقی پاپ بود که در صدر تقاضاهای مخاطبان قرار می گرفت.

در سال ۷۴ محمد رضا شجريان در نامه ای به رئيس وقت سازمان صداو سيما و در اعتراض به آنچه که وی "بی توجهی به حق مولف و مصنف اثر می ناميد" ‌از لاريجانی خواست از پخش آثارش در صدا و سيما جلوگيری کند.

وضعيت بازار موسيقی سنتی در سالهای پايانی دوره خاتمی به گونه ای شد که بخش خصوصی به جز برای آثاری که در آن خوانندگانی چون شجريان، ناظری، سراج، مختاباد، افتخاری، تعريف و گروه کامکارها می خواندند، ‌در بقيه کارها رغبتی برای سرمايه گذاری نداشتند.

در مقابل مرکز موسيقی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، که تا سال ۱۳۷۸ مرکز سرود و آهنگهای انقلابی نام داشت، ‌با راه اندازی ارکستر ملی به رهبری فرهاد فخرالدينی سعی کرد از موسيقی جدی و سنگين ايرانی حمايت کند.

برای اين کار نيز شجريان اعلام آمادگی کرد که در آغاز به کار اين ارکستر به عنوان خواننده به مدت ۵ شب کنسرت اجرا کند. ارکستر ملی اما در تداوم کار خود و پس از اختلافاتی که بين شجريان و مسولان ارکستر به وجود آمد، و نيز به جهت بوروکراسی غير شفاف خود نتوانست بار تحولی را در موسيقی سنتی به دوش بگيرد.

موسيقی سنتی هرچه در داخل به سمت فترت و ضعف سوق داده شد، در خارج از ايران به توفيقاتی دست يافت که در تاريخ موسيقی ايران منحصر به فرد بود. نامزدی آلبوم غزل، کار مشترک کيهان کلهر، شجاعت حسين خان و نيز نامزدی آلبوم بی همگان به سر شود (‌کار مشترک شجريان،‌ عليزاده، کلهر) ‌برای جايزه گرمی ‌و توفيق گروه دستان و گروه کامکارها دراجراهای آمريکا، اروپا و کانادا سبب شد تا موسيقی سنتی ايران در اين سالها همان موقعيتی را به دست آورد که موسيقی هند در دهه های ۶۰ تا ۸۰ در غرب به دست آورده بود.

موسيقی بومی نواحی ايران؛ آتش زير خاکستر

هرچه قدر در دوره خاتمی موسيقی سنتی با پس رفت و بی اقبالی عمومی دچار شد، ‌در مقابل موسيقی بومی نواحی ايران با اقبال و سرمايه گذاری دولتی روبرو گرديد.

هرچه قدر در دوره خاتمی موسيقی سنتی با پس رفت و بی اقبالی عمومی دچار شد، ‌در مقابل موسيقی بومی نواحی ايران با اقبال و سرمايه گذاری دولتی روبرو گرديد

مرکز موسيقی حوزه هنری که در سالهای رياست محمد علی زم بر حوزه هنری با بر پايی جشنواره هايی چون موسيقی حماسی، هفت اورنگ و آيينه و آواز به ملجاء و پناهگاه اصلی پژوهشگران موسيقی نواحی ايران بدل شده بود، در دوره دولت خاتمی فعاليت خود را کاهش داد و مرکز موسيقی ارشاد اين وظيفه را با برگزاری جشنواره موسيقی نواحی ايران، از سال ۱۳۷۸، با دبيری محمد رضا درويشی ( آهنگساز و موسيقی پژوه نامدار موسيقی بومی نواحی ايران) بر عهده گرفت.

اين جشنواره که تا به امروز ۶ دوره آن در کرمان برگزار شده است، سهمی جدی در معرفی موسيقی نواحی ايران داشته است.

در کنار اين کار در همين دوره طرح تکريم هنرمندان موسيقی نواحی ايران نيز به اجرا درآمد. در اين طرح برخی از هنرمندان موسيقی نواحی ايران که از بضاعت مالی اندکی برخوردارند به صورت ماهانه حقوق دريافت می کنند. در همين دوره مجموعه گنجينه موسيقی نواحی ايران که کار گرد آوری و پژوهش آن را انجمن موسيقی ايران در دولت هاشمی آغاز کرده بود، به پايان رسيد و در مجموع بيش از ۱۰۰ ساعت موسيقی از شاخص ترين نوازندگان و خوانندگان موسيقی بومی نواحی ايران در اين مجموعه گرد آوری و انتشار يافت.

پژوهشگران موسيقی ايران و بسياری از پژوهشگران موسيقی قومی نامدار موسيقی جهان، ‌همانند استيون بلوم آمريکايی و جان بيلی بريتانيايی، معتقدند موسيقی بومی نواحی ايران آتشی زير خاکستر را می ماند که در صورت سرمايه گذاری اصولی و درست، می تواند توجهات بسياری را از اقصی نقاط جهان به خود جلب کند.

موسيقی پاپ؛ ‌تب تندی که فرونشست

گروه آريان

موسيقی پاپ در ايران به رغم بازار اقتصادی موثری که در سالهای آغازين دولت خاتمی به دست آورد، نتوانست با همان شدت و حدت آن مسير را تداوم بخشد. موسيقی پاپ ايرانی به دليل آنکه بسيار دير مجوز فعاليت دريافت کرد هنوز نتوانسته است خود را از سيطره مام اصلی خود که همانا موسيقی لس آنجلسی است، بيرون افکند.

در دوران ۸ ساله دولت خاتمی وزارت ارشاد، به دليل برخی مخالفتهای جناحی و سياسی و نيز به جهت سيطره حضور کارشناسان موسيقی سنتی و کلاسيک در مراکز تصميم گيری مرکز موسيقی ارشاد نتوانست حمايت های موثری جز دادن مجوز به آثار توليدی در پيش گيرد. اين مرکز سعی کرد با برگزاری نخستين جشنواره موسيقی پاپ در همين دوران، نوعی سياستگذاری آرام را در حمايت و جهت دهی به موسيقی پاپ آغاز کند که با مخالفتهای برخی از گروههای فشار از اين کار منصرف شد و نخستين جشنواره موسيقی پاپ که در فرهنگسرای بهمن برگزار شده بود، به آخرين جشنواره ای تبديل شد که مورد حمايت مستقيم مرکز موسيقی وزارت ارشاد قرار گرفت.

مرکز موسيقی در اين دوران سعی کرد با حمايت از پخش و اجرای کنسرت خوانندگانی چون محمد نوری، فرهاد، مازيار، کورش يغمايی ( که همگی نماينده پاپ جدی و هنری در قبل از انقلاب بودند) نوعی جهت گيری هنری و جدی را در برابر رشد قارچ گونه موسيقی پاپ در صدا و سيما رقم زند.

شادمهر عقيلی از مطرح ترين چهره های موسيقی پاپ ايران پس از انقلاب که مدتی است در خارج از ايران فعاليت می کند

اين کار اگر چه در کوتاه مدت ثمری نبخشيد، اما در دراز مدت و با افول و به عرق نشستن تب تند هنرمندان يک شبه، و کسادی اقتصادی بازارآنها، سبب شد تا خود صداو سيما نيز به سمت استفاده مکرر از آثار اين هنرمندان حرکت کند.

در اين سالها موسيقی پاپ اقبالی در آن سوی آبهای هم پيدا کرد. گروه موسيقی آريان، که توانسته بود در انتخاب ملودی،‌ شعر و آهنگسازی طيفی از جوانان و نوجوانان را به خود جلب و جذب کند، پس از اقبال عمومی در داخل توانست تا نامزدی جايزه موسيقی پاپ بی بی سی نيز به پيش برود.

اين گروه نيز از جمله گروههايی بود که آثارش، جز اين اواخر و در ايام انتخابات رياست جمهوری، کمتر از صدا و سيما فرصت پخش يافت.

در اين سالها علاوه بر فعاليتهای آشکار موسيقی در حوزه موسيقی پاپ، برخی از گروههای جوان که برای ارائه آثارشان در سالنهای عمومی با دشواريهای فراوانی چون دريافت مجوز از ارشاد، ‌از يک سو و هراس از هجوم گروههای فشار از ديگر سو روبرو بودند، با استفاده از اينترنت،‌ نوعی موسيقی را رواج و رونق دادند که به موسيقی زير زمينی معروف شد.

اين گروهها که تعداد آنها در تهران به صدها گروه می رسيد، به رغم تمامی فشارها و امکانات اندک چند جشنواره برگزار و برگزيدگان خود را معرفی کردند.

گروههای خارجی؛ ‌اجراهايی سطحی تا آثاری جدی

خوان مارتين

گروههای موسيقی خارجی در ۸ سال گذشته حضور جدی درايران داشتند. به جز اجراهايی از اين گروهها در جشنواره موسيقی فجر، برخی از نهادهای مدنی فعال و علاقه مند به موسيقی پاپ و جز خارجی نيز با دعوت از افراد و گروههای شناخته شده گونه های مختلف موسيقی معاصر غرب توانستند فعاليتهايی در اين زمينه ها صورت دهند.

حضور خوان مارتين در ايران و اجرای وی در کاخ نياوران و استقبال کم نظير از کنسرت وی نمونه ای شاخص از اين گونه اجراها بود. انتقادی که برخی از پی گيران جدی موسيقی معاصر غرب به عملکرد وزارت ارشاد و مرکز موسيقی در اين زمينه دارند، دعوت از برخی گروههای ناشناخته و حتی خيابانی برای اجرا در جشنواره موسيقی فجر بود.

همين رويکرد سبب شد که مرکز موسيقی در اين زمينه از يک مرکز تاثير گذار و تعيين کننده به مرکزی با برنامه های مناسبتی و برای رفع تکليف تبديل شود.

موسيقی بانوان؛ همچنان ويژه بانوان

سيما بينا

اگرچه نخستین جشنواره موسیقی بانوان در سال 75 و در دولت هاشمی رفسنجانی رخ داد ، اما نهادینه شدن آن در دولت آقای خاتمی صورت گرفت ، به نحوی که در دوسا ل آخر دبیر جشنواره یاد شده نیز به یک بانوی موزیسین سپرده شد. ممنوعيت خوانندگی بانوان در مجامع عمومی،‌ مرکز موسيقی وزارت فرهنگ و ارشاد را به اين صرافت انداخت تا جشنواره ای ويژه بانوان تدارک بيند. اين جشنواره هر سال و در سالروز تولد حضرت فاطمه در تالار وحدت برگزار می شود و تا کنون ۶ دوره آن برگزار شده است.

ضمن آنکه در ايام جشنواره موسيقی فجر نيز برخی گروههای موسيقی بانوان نيز اجراهايی ويژه بانوان داشته اند. در اين جشنواره ها عمدتا خوانندگان قديمی سکاندار کار هستند و اجراهای آنها نيز عمدتا ترانه ها و تصانيفی است که در دوره های گذشته، و به خصوص پيش از انقلاب، خوانده اند.

نگاهی به اين اجراها نشان می دهد که به جز در عرصه آهنگسازی موسيقی سنتی، در خوانندگی و آهنگسازی موسيقی پاپ اتفاق تازه ای رخ نداده است و نسل تازه ای از خوانندگان زن نتوانسته اند بروز و ظهور کنند.

البته در سالهای اخير با استفاده از بانوان در کنسرتهای موسيقی سنتی به عنوان همخوان، رنگ آميزی تازه ای به موسيقی سنتی ايران اضافه شده است که نمونه آن را در آلبوم راز نو، اثر حسين عليزاده، شاهد هستيم.

در سال گذشته و به دليل برخی فشارهای وارده بر مرکز موسيقی، ‌دادن مجوز به اين گونه آثار نيز در پرده ای از ابهام قرار گرفت. ندادن مجوز به آلبوم مشترک عليزاده - ‌گاسپاريان، با اين توجيه که صدای همخوان زن در آن بيش از اندازه بالاست و نيز اعلام گروه کامکارها مبنی بر ندادن کنسرت درايران،‌ درصورتی که نتوانند از همخوان زن استفاده کنند، ‌نمونه ای از عقب نشينی های وزارت ارشاد در سالهای پايانی دولت خاتمی است در مقايسه با سالهايی که با قدرت و شدت از موسيقی بانوان و اجراهای همخوانی آنها حمايت می کردند.

موسيقی کلاسيک؛ رکودی محسوس

لوريس چکناوريان

موسيقی کلاسيک غربی اگرچه در اين دوره با حضور لوريس چکناوريان تحرکی نسبی به خود گرفت،‌ اما در سالهای اخير وضعيت ارکستر سمفونيک تهران به دليل نبود سياستی واحد دچار آشفتگی شد.

گروه کر ارکستر سمفونيک عملا از هم پاشيد و اين وضعيت سبب شد که بارها و بارها اعتراضات نسبت به اين وضعيت در رسانه های گروهی و نيزنامه نگاری ها به مسولان ارشاد صورت گيرد.

همچنين توجه بيش از حد مرکز موسيقی به نوازندگانی که از ارمنستان می آمدند و نيز در اختيار نهادن بودجه های فراوان برای اجراهای چکناوريان و نبود شورايی سياستگذار برای تعيين چگونگی اداره اين ارکستر اعتراضات فراوانی را درميان اهل موسيقی سبب شد.

اگرچه در موسيقی کلاسيک اجراهای گروهی، همانند دونوازی ها (‌دوئت ) سه نوازی ها (‌تريو) ‌و چهار نوازی ها (‌کوارتت) ‌رشدی چشمگير داشت و از علاقه مندی نسل جوان به اين گونه موسيقی خبرمی داد، اما اجراهای ارکستر سمفونيک تهران، به جز مواردی که با رهبری شهرداد روحانی و اين اواخر علی رهبری،‌ اجرا شد، مابقی با استقبال عمومی روبرو نمی شد.

جدال چند ساله بر سر رهبری دائمی ارکستر سمفونيک تهران نيز در ايجاد اين وضعيت تاثيری جدی داشت. جدالی که در نهايت با درگذشت فريدون ناصری در روزهای اخير به نوعی پايان يافت.

نهاد های مدنی اجتماعی؛‌ خانه موسيقی با ۵ هزار عضو

اگر تاسيس و ثبات خانه موسيقی در دوران دولت خاتمی را بزرگترين دستاورد خاتمی بناميم، سخنی به گزاف نگفته ايم.

اين نهاد در مهرماه سال ۱۳۷۷ و با حضور جمعی از چهره های شاخص موسيقی سنتی و کلاسيک شکل گرفت.

حمايتهای مرکز موسيقی وزارت فرهنک ارشاد اسلامی در پاگيری و رشد اين نهاد انکار ناپذير است، به نحوی که در ۴ سال ابتدايی فعاليت خود آنها در ساختمانی که مرکز موسيقی در اختيار آنها قرار داده بود، به فعاليت می پرداختند و البته بودجه ای خاص نيز در اختيار اين نهاد قرار داده شده بود تا بتواند چرخهای خود را بگرداند.

آخرين خدمت خاتمی به خانه موسيقی، تعيين اعتباری ۶۰۰ ميليون تومانی برای خريد خانه ای ويژه اين نهاد است که ۲۰۰ ميليون تومان آن تاکنون پرداخت شده است. خانه موسيقی در مدت فعاليت خود تابه امروز نزديک به دو هزار تن از اهل موسيقی را بيمه کرده است و در ضمن در تعيين سطح آموزشگاهها و نيز مدرسانی که دراين آموزشگاهها درس می دهند، مشارکت مستقيم دارد.

در اين ايام انجمن صنفی هنرمندان موسيقی نيز فعاليت خود را آغاز کرد که به دليل عدم توفيق عملا در استمرار کارش ناکام ماند.

اگرچه در دوره ۸ ساله خاتمی تحولات مثبت و موثری در حوزه موسيقی رخ داده است، اما برخی نگرانی ها همچنان وجود دارد که سليقه ای بودن اعطای مجوز به آثار توليدی و جلوگيری از اجرای کنسرتهای موسيقی در شهرستانها از جمله مهمترين آنهاست.

 
 
66موسيقی
نگاهی به وضعيت موسيقی ايران در سال ۱۳۸۳
 
 
66موسيقی
بيستمين جشنواره موسيقی فجر پايان يافت
 
 
66موسيقی
ششمين جشنواره موسيقی نواحی ايران پايان يافت
 
 
66موسيقی
مروری بر خاستگاه ها و حرکت ها در موسیقی راک و تلفیقی ایران
 
 
مطالب مرتبط
 
 
اخبار روز
 
 
اين صفحه را برای دوستان خود بفرستيد صفحه بدون عکس
 
 
   
 
BBC Copyright Logo بالا ^^
 
  صفحه نخست|جهان|ايران |افغانستان |تاجيکستان |ورزش |دانش و فن |اقتصاد و بازرگانی |فرهنگ و هنر |ویدیو
روز هفتم |نگاه ژرف |صدای شما |آموزش انگليسی
 
  BBC News >>|BBC Sport >>|BBC Weather >>|BBC World Service >>|BBC Languages >>
 
  راهنما | تماس با ما | اخبار و اطلاعات به زبانهای ديگر | نحوه استفاده از اطلاعات شخصی کاربران