BBCPersian.com
  •    راهنما
تاجيکستان
پشتو
عربی
آذری
روسی
اردو
 
به روز شده: 12:30 گرينويچ - پنج شنبه 08 سپتامبر 2005
 
اين صفحه را برای دوستان خود بفرستيد صفحه بدون عکس
نگاهی به رمان نادره نوشته سيد جعفر پيشه وری
 

 
 
روی جلد کتاب نادره نوشته سيد جعفر پيشه وری
روی جلد کتاب نادره نوشته سيد جعفر پيشه وری
سيد جعفر پيشه وری به عنوان سياستگر و روزنامه نگار در ايران شهرت دارد. اما تا کنون کمتر کسی او را به عنوان رمان نويس می شناخت.

اکنون با تلاش يک ناشر جستجوگر رمانی از او منتشر شده است که در سال ۱۳۱۱ خورشيدی در زندان مرکزی نوشته شده و چنانکه محمود مصور رحمانی - يکی از دو تنی که کتاب به کوشش آنان منتشر شده - در گفتگو با کتاب هفته گفته است، يکی دو رمان و مجموعه داستان ديگر هم از دست نوشته های او باقی است که قرار است بزودی منتشر شود (۱).

رمان منتشر شده نادره نام دارد که ظاهرا نامی است که خود سيد جعفر پيشه وری به اثر خود داده است اما پيش از آنکه درباره رمان او صحبت کنيم، ضرورت دارد اندکی درباره خود او بنويسيم.

سيد جعفر پيشه وری رهبر فرقه دمکرات آذربايجان و رييس دولت آذربايجان در ايران به عنوان نماد تجزيه طلبی شناخته شده است.

او از سال ۱۳۲۴ تا زمانی که به ابتکار قوام السلطنه نخست وزير وقت ايران، ارتش ايران به آذربايجان لشکر کشيد و اين بخش از خاک ايران را از تجزيه نجات داد، رهبر فرقه دمکرات بود. فرقه ای که اگرچه در ظاهر دم از استقلال نمی زد اما با تشکيل دولت جداگانه به راهی درافتاده بود که پايانی جز تجزيه بخشی از خاک ايران و انداختن آن به دامن شوروی نمی توانست داشت.

اتحاد شوروی در آن زمان خواستار امتياز نفت شمال ايران بود و اعضای سرشناس حزب توده از جمله احسان طبری و نيز سرشناسان فرقه دمکرات از جمله خود پيشه وری در مقالاتی از منافع شوروی در خاک ايران دفاع می کردند.

اما شرايط جهانی و فشاری که دولت آمريکا وارد می کرد، و نيز هوشمندی سياستمدار برجسته ايران، قوام السلطنه سبب شد که آرزوی شوروی ها و ايادی آنان در ايران برآورده نشود. ارتش ايران به آذربايجان لشکر کشيد و فرقه دمکرات شکست خورد و ماجرا پايان گرفت.

سيد جعفر پيشه وری 1326-1272

پيشه وری پس از شکست در اين جنگ به همراه ياران خود از جمله حدود پانزده هزار فراری در مرز جلفا به خاک شوروی پناهنده شد. اما پس از يکی دو سال در باکو در يک تصادف اتومبيل (ساختگی يا واقعی) زندگی اش پايان يافت.

سيد جعفر پيشه وری متولد ۱۲۷۲ خورشيدی در يکی از روستاهای خلخال بود. در دوازده سالگی به همراه خانواده اش به باکو رفت. در آن زمان تعداد زيادی از ايرانيان تهيدست در پی کسب معاش به آن سوی مرزها مهاجرت می کردند.

خانواده پيشه وری نيز از جمله آنان بود. وی در باکو تا حدی به تحصيل و سپس تدريس پرداخت، يعنی معلم مدارس شد و پس از آن برای پيوستن به شورش هايی که به نهضت جنگل موسوم شده، وارد گيلان شد.

پس از شکست ميرزا کوچک خان به تهران آمد و به کارهای زيرزمينی پرداخت، شورای مرکزی اتحاديه های کارگری را تشکيل داد و ارگان آن روزنامه حقيقت را منتشر کرد و در آن به انتشار افکار و آراء خود و هم مسلکانش همت گماشت.

او در سال ۱۳۰۹ دستگير شد و تا سال ۱۳۱۸ در زندان ماند. از زمان سقوط رضاشاه به انتشار روزنامه آژير دست زد و در آن مقالات آتشين حتی عليه مصدق نوشت که مخالف واگذاری امتياز نفت شمال به شوروی بود.

به هر صورت اکنون با انتشار رمان نادره ما با پيشه وری نويسنده روبرو ايم. نويسنده ای که داستان هايش در زندان متولد می شوند. کسی که در زندان به دور از هيجانات سياسی و جاه طلبی های احتمالی، اين بار در کنج خلوت و تنهايی، آمال و ايده های خود را به تصوير می کشد.

از اين جهت شايد اين رمان و رمان های ديگری که قرار است منتشر شوند، بيشتر از مقالات پيشه وری در روزنامه های مختلف، نشان دهنده شخصيت درونی او باشند. در واقع در اين رمان ها ما با شخصيت و فرديت پيشه وری برخورد می کنيم و چه بسا بتوانيم وجوه ديگر شخصيت رهبر فرقه دمکرات را بشناسيم.

نادره کم و بيش رمانی است در سطح و سطوح رمان هايی که در آن دوره نوشته می شدند؛ مملو از احساسات انسان دوستانه و خالی از ارزش های ادبی و تکنيک داستان نويسی. اين يک رمان انتقادی – اجتماعی است که فساد موجود در جامعه آن روز ايران را از جهات گوناگون – فحشا، رشوه خواری، ظلم، و ددخويی سرمايه های بازاری و سنتی – مورد انتقاد قرار می دهد.

مقبره سيد جعفر پيشه وری در گورستان "فخری خيابان" در باکو

موضوع اصلی داستان سرنوشت نادره و زنان ديگری چون کلثوم و ايران و ... است که در يک نظام نابسامان اجتماعی قربانی ستم هايی از قبيل ازدواج های اجباری و صيغه شدن ها و به سربردن با مردان نادلخواه می شوند و گاه به دام روسپيگری می افتند.

اين تمی است که در داستان های آن روزگار بشدت مطرح بوده است. موضوع رمان من هم گريه کرده ام نوشته جهانگير جليلی که در همان سال ۱۳۱۱ – سالی که نادره نوشته شد – انتشار يافت، همين است.

محمد مسعود، عباس خليلی، ربيع انصاری و ديگرانی که در آن سالها دست به رمان نويسی زده اند کم و بيش همين مضمون را دنبال کرده اند. حتی اثر نامدار و با اهميتی چون تهران مخوف که ده سالی زودتر از نادره به نگارش درآمده همين مضمون را دنبال می کند.

درونمايه زيبا اثر داستانی برجسته آن سالها نيز، همين سرنوشت زن و اخلاقيات جاری است. اين اثر نامدار محمد حجازی هم در همان سال ۱۳۱۱ نوشته شده است.

از اين رو نوشته مير جعفر پيشه وری به جهاتی هم وزن نوشته های آن دوره است اما به جهاتی ديگر نه. اگر اثر پيشه وری را با کارهای نويسنده بزرگ آن دوره صادق هدايت مقايسه کنيم، ارزش چندانی نمی يابد.

هدايت در همان سال ۱۳۱۱ سه قطره خون را نوشت و يک سال پس از آن سايه روشن را منتشر کرد، همچنانکه يکی دو سال پيش از آن زنده به گور را نوشته بود.

داستان پيشه وری به لحاظ تکنيک روايت می لنگد. از وحدت موضوع خارج می شود. چندين روايت در هم و برهم به نحوی گره می خورند تا کتاب سامان بگيرد. در ميانه روايت هر جا نويسنده زمام کار را از دست می دهد راوی تغيير می کند و دوباره پس از چندی به سرجای اول خود باز می گردد. موضوع و روايت و روايتگری و سبک و هر چيز ديگر به لحاظ ادبی چيزی بر ذخيره ادبيات فارسی نمی افزايد.

اما به گمانم اين کتاب را نبايد به چشم يک اثر ادبی ناب نگريست. روشن است که نبايد از پيشه وری انتظار يک نويسنده برجسته مانند هدايت را داشت. هدايت يک نويسنده استثنايی در دوره خود بود. حتی نبايد پيشه وری را با محمد حجازی مقايسه کرد که از نويسندگان برجسته زمان خود بود. کتاب پيشه وری از ديدگاه ديگری قابل بررسی است.

کار او از اين حيث جالب است که نگاه يک سياستگر تند مزاج و يک کمونيست دو آتشه را منعکس می کند. تيپی که از پيش از انقلاب مشروطه و از زمان تشکيل گروه سوسيال دمکرات های تبريز تا سالهای ۱۳۲۰ نمونه فراوانی در ايران داشته ولی آثار زيادی در شناخت آنها نوشته نشده است.

اين سياستگر در رمانش می کوشد جامعه اش را از نگاههای سنتی خالی کند و به دنيای امروز پيوند بزند. با ظلم و حقه بازی و احتکار و نابرابری سر جنگ دارد و طرفدار قشر تحصيلکرده و سالم جامعه است و به دفاع از حقوق زنان می پردازد. مهمتر از همه اينکه او نگاه سياسی خود را به داستان و قهرمانانش تحميل نمی کند.

آنچه بيشتر از نوشته او می توان دريافت نبرد طبقاتی و ايدئولوژيک و اين نوع مباحث نيست، سعی دارد روشنفکری باشد تحت تاثير تجدد و تجددخواهی زمان خود، و با چنين ديدگاهی می کوشد تصويری از جامعه زمان خود به دست دهد. اينکه موفق می شود يا نه بحث ديگری است اما کوشش او حتی در زندان در اين زمينه قابل ستايش است. اثر او برای همه کسانی که به افکار و ديدگاههای چپ های آن دوره علاقه دارند، بسيار خواندنی است.

مشخصات کتاب

نادره
نوشته مير جعفر پيشه وری
به کوشش محمود مصور رحمانی و صفدر تقی زاده
چاپ اول
تهران – انتشارات گوينده


۱ – آقای محمود مصور رحمانی در گفتگو با کتاب هفته ( شماره ۲۵۹ ، شنبه ۲۲ مرداد ۱۳۸۴ می گويد: پيشه وری اين کارها را به صورت تفننی در زندان قصر انجام داده است. وی در طول ۱۳۰۹ تا ۱۳۱۸ که در زندان بود، رمان های نادره، مهين بانو، دو داستان بلند و مجموعه ای داستان کوتاه نوشته است.

 
 
اخبار روز
 
 
اين صفحه را برای دوستان خود بفرستيد صفحه بدون عکس
 
 
   
 
BBC Copyright Logo بالا ^^
 
  صفحه نخست|جهان|ايران |افغانستان |تاجيکستان |ورزش |دانش و فن |اقتصاد و بازرگانی |فرهنگ و هنر |ویدیو
روز هفتم |نگاه ژرف |صدای شما |آموزش انگليسی
 
  BBC News >>|BBC Sport >>|BBC Weather >>|BBC World Service >>|BBC Languages >>
 
  راهنما | تماس با ما | اخبار و اطلاعات به زبانهای ديگر | نحوه استفاده از اطلاعات شخصی کاربران