http://www.bbcpersian.com

18:39 گرينويچ - چهارشنبه 16 نوامبر 2005

بهمن دارالشفايی
روزنامه نگار

نگاهی به جلد نخست کتاب مکتوبات و بيانات سياسی و اجتماعی علمای شيعه

کتاب "مکتوبات و بيانات سياسی و اجتماعی علمای شيعه" همان گونه که از نامش پيداست مجموعه ای است از نامه ها و فتواها و ديگر اسناد مکتوب علمای شيعه توسط نشر نی منتشر شده است.

در اين کتاب که به کوشش محمد حسن رجبی و فاطمه رؤيا پوراميد منتشر شده، تعداد زيادی از نامه های مربوط به ماجرای تنباکو از جمله فتوای مشهور ميرزای شيرازی و نيز اسناد مهم تاريخی ديگری جمع آوری شده است.

نشر نی فعلا جلد اول اين کتاب را منتشر کرده که به اسناد مربوط به فاصله سال های ۱۲۰۰ تا ۱۳۲۳ هجری قمری، يعنی از ابتدای سلطنت قاجار تا قبل از انقلاب مشروطه اختصاص دارد.

اولين سند اين کتاب نامه ای است که در آن ميرزای قمی در سال ۱۲۰۰ هـ . ق. آقا محمد خان قاجار را به خودداری از ستم به مردم نصيحت کرده است.

در صفحات اوليه کتاب نيز تعداد زيادی از فتواها، بيانيه ها و نامه های علما در اعلان جهاد عليه روس ها و مسائل مربوط به جنگ های ايران و روس در سالهای ۱۲۲۳ و ۱۲۲۴ هـ . ق. چاپ شده است.

پس از آن‌ها نامه های مختلفی که علمای شيعه درباره مسائل مختلف نوشته اند آمده است که در ميان آن ها از نامه هايی با مضمون "بر حذر داشتن فتحعلی شاه از گرايش به تصوف" به قلم ميرزای قمی تا "تأييد احداث راه آهن در ايران" به قلم تعداد زيادی از مراجع تقليد آن روزگار به چشم می خورد.

وقتی به دوره ناصرالدين شاه می رسيم و شاهد افزايش حضور و نفوذ اروپاييان به ويژه انگليسی‌ها در صحنه سياست ايران هستيم موضوع نامه ها نيز بيشتر متمرکز می شود بر هشدار دادن به حضور بيگانگان و نيز گلايه از "ستمی که بر مردم می رود".

تعداد زيادی از اين نامه ها به قلم سيد جمال الدين اسدآبادی از روحانيان مخالف ناصرالدين شاه است.

سيد جمال که در آن دوران تمام همت خود را صرف مبارزه با ناصرالدين شاه کرده بود، چندين نامه به شاه و امين السلطان (صدراعظم وقت) نوشت و آن ها را به اصلاح امور ايران دعوت کرد. اما بعد از آنکه جوابی از شاه و صدراعظم نگرفت، تصميم گرفت برای ميرزای شيرازی مرجع تقليد بزرگ شيعيان آن زمان نامه بنويسد.

سيد جمال در اين نامه ها – که آن ها را از تبعيدگاه خود در بصره می نوشت - ميرزای شيرازی را از نابسامانی ‌های ايران و عمق نفوذ دولت ‌های بريتانيا و روسيه در امور کشور آگاه کرد و از ميرزای شيرازی خواست در برابر اين اتفاقات سکوت نکند.

او حتی در يکی از نامه هايش در ذی القعده سال ۱۳۰۸ هـ . ق. صريحا از ميرزا خواست عليه حکومت ناصرالدين شاه قيام کند: "ای دژ نفوذناپذير دين، اينک که بنياد شريعت متزلزل گشته به انتظار چه نشسته ای؟ آيا تو که مرد حق هستی به حيات دنيوی خرسند شده ای؟ و آيا به جای مرگ، خواری را برگزيده ای؟ ... سرورم ... اگر برای ياری حق قيام کنيد، همگی مردم گرد شما می آيند و رياست تامه شما بر آنان تثبيت می شود." - صفحه های ۲۰۱ و ۲۰۲ کتاب.

بلافاصله بعد از نامه ای که در آن سيد جمال، ميرزای شيرازی را دعوت به قيام عليه ناصرالدين شاه می کند نامه هايی قرار دارند که ميرزای شيرازی در ذی الحجه و ربيع الثانی ۱۳۰۸هـ . ق. خطاب به ناصرالدين شاه نوشته و در آن "مفاسد مداخلات خارجی" را برای شاه توضيح داده است.

اما چند ماه بعد از نوشتن اين نامه ها قرارداد انحصار بريتانيا بر توليد و تجارت تنباکو و توتون تحت عنوان قرارداد رژی منعقد شد و ميرزای شيرازی که ديد توصيه های او تأثيری نداشته، فتوای مشهور تحريم تنباکو را صادر کرد: "اليوم استعمال تنباکو و توتن بأی نحو کان در حکم محاربه با امام زمان عجل الله فرجه است." ص ۲۰۵

صدور اين فتوا موج عظيمی در داخل ايران به راه انداخت، موجی که حتی تا داخل دربار ناصرالدين شاه هم رسيد و انيس الدوله همسر پرنفوذ شاه، کشيدن قليان را در حرمسرای ناصری ممنوع کرد.

بعد از صدور فتوا نامه نگاری ها برای لغو حکم شروع شد که از جمله نامه چند تن ديگر از علما به ناصرالدين شاه و درخواست لغو قرارداد رژی، اعلان لغو قرارداد به ميرزای شيرازی از سوی تعداد زيادی از علمای مقيم ايران از جمله شيخ فضل‌الله نوری و سيد محمد طباطبايی (از رهبران جنبش مشروطه)، درخواست ميرزای شيرازی مبنی بر دريافت نامه مکتوب بجای تلگراف برای اعلام لغو قرارداد و در نهايت اجازه استعمال تنباکو پس از لغو کامل قرارداد و تشکر ميرزا از ناصرالدين شاه و امين‌السلطان و تبريک او به علمای تهران به دليل لغو قرارداد است.

البته در اين کتاب -همان‌گونه که در عنوانش هم آمده- فقط نامه هايی که علما نوشته اند چاپ شده و در نتيجه به عنوان مثال در ماجرای تنباکو هيچ نامه ای از ناصرالدين شاه يا امين‌السلطان در کتاب ديده نمی شود. با اينکه مشخص است بعضی از نامه های علما در پاسخ به نامه ای از سوی آنها نوشته شده است.

در بخش‌های بعدی کتاب نيز نامه هايی قرار گرفته که موضوعات متنوعی دارند. محتوای بعضی از آن ها انتقاد از دولتمردان و نهادهای حکومتی دوره ناصری است که بيشتر اين نوع نامه ها را سيد جمال‌الدين اسدآبادی و حاج سياح محلاتی (يکی ديگر از روحانيان مخالف ناصرالدين شاه) نوشته اند.

چندين نامه نيز در تأييد يک شرکت نساجی به نام "شرکت اسلاميه" در کتاب ديده می‌شود. اين شرکت را آقا نجفی اصفهانی از علمای بنام اصفهان تأسيس کرده بود که در دوران مخالفت با نفوذ خارجی ها در ايران مورد حمايت تعداد زيادی از علمای دينی قرار گرفت.

دعوت مسلمانان به اتحاد و بررسی علل عقب‌ ماندگی مسلمانان نيز از ديگر موضوعاتی است که نامه هايی درباره آنها در اين مجموعه آورده شده است.

بسياری از فتواها و نامه ‌های علما در آن دوره به زبان عربی نوشته می شده که تعدادی از نامه های انتخاب شده در اين مجموعه نيز چنين بوده اند. ولی گردآورندگان اين مجموعه در مورد اين نامه ها به نقل ترجمه فارسی سند اکتفا کرده اند.

مشخصات کتاب:
مکتوبات و بيانات سياسی و اجتماعی علمای شيعه - جلد ۱، ۱۲۰۰ – ۱۳۲۳ ق)
تحقيق و تدوين: محمد حسن رجبی، فاطمه رؤيا پوراميد
نشر نی
چاپ اول ۱۳۸۴
تعداد ۱۱۰۰ نسخه
۴۷۲ صفحه، ۵۰۰۰ تومان