http://www.bbcpersian.com

16:06 گرينويچ - سه شنبه 29 نوامبر 2005

سينا سعدی

نشریات فارسی زبان در آسیا

کاغذ اخبار، بطور معمول نخستين روزنامه فارسی زبان جهان تصور می شود، اما "دو قرن با مطبوعات فارسی زبان خارج از کشور در قاره آسيا" که به تازگی انتشار يافته، به ما می گويد نخستين روزنامه فارسی زبان، روزنامه ای است به نام بنگال گازت که فردی انگليسی به نام جيمز هيکی در سالهای ۱۸۷۰ تا ۱۸۷۲ ميلادی در کلکته منتشر می کرد.

کاغذ اخبار حتی دومين روزنامه فارسی زبان تاريخ مطبوعات به حساب نمی آيد برای آنکه طبق اطلاع همين کتاب، دومين روزنامه فارسی زبان در گرجستان منتشر شده است. در واقع هندوستان اولين، گرجستان دومين، ايران سومين و افغانستان چهارمين کشوری به شمار می آيند که در آنها "روزنامه های فارسی ظهور و بروز يافت."

اگرچه بنگال گازت نخستين روزنامه ای است که در آن مطالبی به زبان فارسی منتشر می شود اما تمام مطالب آن فارسی نيست. بلکه جيمز هيکی "بخش های مختصری از ستون های روزنامه را به زبان فارسی اختصاص" داده بود.

با وجود اين نخستين روزنامه مستقل فارسی زبان نيز با نام هندوستانی يا اخبار هندوستانی به سال ۱۸۱۰ در کلکته انتشار يافته و ناشر آن موسوی اکرام علی نام داشته است.

جالب تر اينکه روزنامه هفتگی مرآت الاخبار که از بيستم آوريل ۱۸۲۲ تا اوت ۱۸۲۳ روزهای جمعه در کلکته منتشر می شد را هم بايد دومين روزنامه سراسر فارسی هند پس از هندوستانی يا اخبار هندوستانی دانست.

مولف "دو قرن با مطبوعات فارسی زبان خارج از کشور در قاره آسيا" ياد آور می شود که دومين تجربه روزنامه نگاری فارسی در گرجستان اتفاق افتاده است. تفليسکی ودوموستی (اخبار تفليس) که از ۱۸۲۸ به دو زبان روسی و گرجی در پايتخت گرجستان منتشر می شد، از آغاز سال ۱۸۳۰ ( ۱۲۴۵ – ۱۲۴۶ قمری ) به همراه يک ضميمه فارسی انتشار يافت.

وی درباره دليل اين امر توضيح می دهد که پيش از انقلاب اکتبر ۱۹۱۷ زبان فارسی در گرجستان رواج داشت و احزاب و گروههای سياسی مخالف حکومت وقت ايران در آنجا نشرياتی به زبان فارسی منتشر می کردند.

سومين تجربه روزنامه نگاری فارسی همان کاغذ اخبار خودمان است که هفت سال پس از تجربه تفليس، در زمان محمد شاه قاجار و در دوره صدارت حاج ميرزا آقاسی در ۱۳۵۲ قمری ( ژانويه ۱۸۳۷ دی ماه 1215) در دو صفحه به صورت چاپ سنگی در تهران منتشر شد و ميرزا صالح شيرازی انتشار آن را به عهده داشت.

اما به لحاظ تاريخی، اختر اولين نشريه منظمی به حساب می آيد که در سال ۱۲۹۲ قمری ( ۱۸۷۵ م / ۱۲۵۴ ش ) در خارج از کشور و در اسلامبول انتشار يافت. وی همچنين می نويسد که "بيشترين فعاليت مطبوعاتی ايرانيان مهاجر در حوزه آسيا و منطقه قفقاز در کشورهای آذربايجان، ازبکستان، ترکمنستان، ترکيه، ژاپن، عراق، گرجستان و هندوستان صورت گرفته است."

به هر صورت افغانستان چهارمين کشوری است که روزنامه نگاری فارسی در آن شکل گرفته است. "در زمان امير شيرعلی خان پادشاه وقت افغانستان به توصيه سيد جمال الدين اسد آبادی، روزنامه ای تحت عنوان شمس النهار در کابل به وجود آمد که خود نيز اداره آن را بر عهده داشت."

بنا بر آنچه در مقدمه کتاب آمده، شمس النهار ۳۷ سال پس از کاغذ اخبار متولد شده و نخستين شماره آن در شعبان ۱۲۹۰ ( اکتبر ۱۸۷۳ / مهر ۱۲۵۲) به چاپ رسيده است.

اگرچه افغانستان از لحاظ پيشينه تاريخی مطبوعات، جايگاه مهمی ندارد اما مولف که قبلا کتاب نشريات فارسی زبان مهاجران افغان در سراسر جهان را منتشر کرده، تأکيد می کند که افغان ها نقش پويا و فعالی در انتشار مطبوعات فارسی زبان در جهان داشته اند. بدين معنی که از آغاز روزنامه نگاری در اين کشور تا سال ۱۳۵۷ بيش از ۵۰۰ عنوان نشريه فارسی زبان در داخل و خارج از افغانستان (تنها در حوزه آسيا ) منتشر شده است و با کودتای ثور (ارديبهشت ) ۱۳۵۷ که منجر به روی کار آمدن حزب دمکراتيک خلق افغانستان گرديد و متعاقب آن با اشغال افغانستان توسط ارتش اتحاد جماهير شوروی سابق، زمينه های مهاجرت بزرگ افغان ها در سال ۱۳۵۸ به وجود آمد. با شروع فصل مهاجرت نشريات زيادی از طيف های مختلف افغان پای بر عرصه ظهور گذاشت. بطوری که از سال ۱۳۵۸ تا ۱۳۸۱ بيش از ۲۰۰ عنوان نشريه فارسی زبان در جهان منتشر نموده اند. در حال حاضر در اين کشور ۳۰۰ عنوان نشريه به چاپ می رسد.

مولف در کتاب به نشريات فارسی زبانی که در اروپا و آمريکا منتشر شده اند نمی پردازد و تنها يادآور می شود که بر اساس آمارهای موجود طی سالهای ۱۳۵۷ – ۱۳۸۲ بيش از ۱۵۰۰ عنوان نشريه فارسی زبان توسط مهاجران ايرانی، افغان و ... در خارج از کشور به چاپ رسيده که عمده اين نشريات توسط مهاجران ايرانی در اروپا و آمريکا انتشار يافته اند و در حال حاضر توسط مهاجران ايرانی بين ۴۰۰ تا ۵۰۰ عنوان نشريه فارسی زبان در حال انتشار است.

می توان در اينجا يادآور شد که اساساً مهاجرت گسترده ايرانيان ناراضی به کشورهای منطقه مربوط به پيش از انقلاب اکتبر ۱۹۱۷ روسيه است. پس از آن راه کشورهای منطقه به روی ايرانيان بسته شد و با پيدايش وسايل جديد حمل و نقل راه اروپا و آمريکا به روی آنان باز گرديد.

بنا براين مهاجرت ناراضيان ايرانی به صورت گسترده در صد سال اخير بيشتر به کشورهای اروپايی و آمريکا صورت گرفته و نشريات فارسی ايرانيان نيز بيشتر در اين کشورها انتشار يافته است.

به هر حال "دو قرن با مطبوعات فارسی زبان خارج از کشور در قاره آسيا" برای اهل مطبوعات و برای اهل تحقيق کتاب جالب و منبع ارزنده ای است. اين کتاب بجز درآمد – که اين مطلب با استفاده از آن نوشته شده – شامل معرفی نشريات است (۶۹۱ نشريه) که بيشترين صفحات کتاب را به خود اختصاص داده است. پس از آن بولتن های رايزنی های جمهوری اسلامی در کشورهای مختلف جهان معرفی می شوند.

شيوه تدوين کتاب به اين شکل است که ابتدا عنوان نشريه و سال تأسيس آن و سپس محل انتشار، صاحب امتياز، مدير مسئول، سردبير، ناشر، ترتيب انتشار، زبان، روش، قطع و تعداد صفحات را می آورد.

مشخصات کتاب

دو قرن با مطبوعات فارسی زبان خارج از کشور
تهيه و تدوين: مهدی جعفری خانقاه
تهران – سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ايران با همکاری مرکز مطالعات و تحقيقات رسانه ها
۲۶۷ صفحه، قيمت ۱۸۰۰۰ ريال