BBCPersian.com
  •    راهنما
تاجيکستان
پشتو
عربی
آذری
روسی
اردو
 
به روز شده: 15:37 گرينويچ - دوشنبه 02 ژوئيه 2007 - 11 تیر 1386
 
اين صفحه را برای دوستان خود بفرستيد صفحه بدون عکس
تالارهای نمایش فیلم در تهران
 

 
 
سینما
در سالهای بعد از انقلاب، برخی تغییر نام ها یاد آور خاطره هایی هستند: از جمله ژاله و سیلوانا در میدان ژاله (شهدا) به میلاد و ملت، تغییر نام یافتند تا خاطرۀ ۱۷ شهریور را زنده نگهدارند
پژوهش در نام و عملکرد سالنهای سینما در تهران یکصد سال اخیر درایران، دوره بندی جدیدی را درتاریخ نمایش فیلم، آشکار می کند که موضوع این نوشته است.

تجار و شخصیت های مشهور

اکثر سینماهای دورۀ قاجار، به نام افراد شناحته می شدند. آنها تجار مشهور و شخصیهای معتبر مثل عکاس ها بودند. میرزا ابراهیم خان صحافباشی ازجمله تجار است که به گفته فرزندش (جهانگیرخان قهرمانشاهی): حیاط پشت مغازه اش را که از سه راه مهنا تا ارباب جمشید امتداد داشت به نمایش فیلم اختصاص داد.

سینمای صحافباشی، پا نگرفت و او پیش از انقلاب مشروطه از ایران رفت. در دوران استبداد صغیر هم سینما در تهران بود. نخستین آگهی های سینمایی بلافاصله بعد از پیروزی در یومیه صبح صادق بچاپ رسید:

"در خیابان چراغ گاز، قهوه خانه زرگر آباد ، دستگاه سینماتوگراف دایر شده است و پرده های نوظهور از قبیل جنگ روس و ژاپن موجود است و از آقایان واردین با کمال احترام پذیرایی می شود. از شب بیست وچهارم تا آخر شب برای پذیرایی حاضر هستیم . آقایوف (۲۳ رمضان ۱۳۲۵)"

مهدی روسی خان عکاس معروف (سپتامبر ۱۹۱۷ / رجب ۱۳۲۵) در اول خیابان علاءالدوله روبروی خانه امیر نظام، عکاسخانه ای بطرز فرنگستان دایر کرد و سینمایش را نیز در همانجا براه انداخت. برای ردیف جلو دوقران (معادل قیمت ده شماره روزنامه صور اسرافیل) و ردیف های عقب پنج ریال دریافت می کرد. مسیو بومر، آهنگساز مشهور، نیز تماشاخانه بومر و روسیخان را در بالاخانه فاروس در لاله زار براه انداخت و بر خلاف قول رایج ، روسی خان، پس از خروج محمدعلیشاه هم فیلم نشان می داد.

تماشاخانه سینماتوگراف امیر خان، خیابان ناصریه، محاذی درب اندرون شاهی بود و از شاگردان مدارس با امضای مدیر مدرسه نصف قیمت می گرفت و ظاهرا اولین سینمایی است که فیلم هایش بدلیل کند چرخاندن ماشین، از اثر حرارت چراغ سوخت. به گزارش روزنامه ایران نو(۲۱ سپتامبر ۱۹۰۹) قیمت چهار فیلم سوخته اش به چهار صد تومان بالغ می شد)

نامهای دیگر هم بودند :
آنتوان سوریو گین عکاس ارمنی در آپارتمان اردشیرخان در خیابان علاء الدوله (در آخر رمضان۱۳۲۷) تماشاخانه سینماتوگراف دایر کرد. وی نخستین نماینده رسمی یک شرکت خارجی بود :
"از طرف مسیو پاته فرر و مسیو آنتوان خان سوریوگین و کمپانی تماشاخانه، تماشاخانه سینماتوگراف دایر شده است."

 در خیابان چراغ گاز، قهوه خانه زرگر آباد، دستگاه سینماتوگراف دایر شده است و پرده های نوظهور از قبیل جنگ روس و ژاپن موجود است و از آقایان واردین با کمال احترام پذیرایی می شود
 
نخستین آگهی سینمایی

در جمادی الثانی ۱۳۳۴(۲۹آوریل ۱۹۱۶) سینما خورشید درآپارتمان اردشیر خان درتحت حمایت ژنرال اشترتیر، قنسول امپراتور روس مقیم تهران فیلم هایی از جنگ اروپا برای صلیب احمر روس به نمایش در آورد و مؤسسه هایی چون شرکت کنفرانس همراه سخنرانی، فیلم نشان می دادند. توضیح میان نویس فیلهما بعدا تبدیل شد به یک حرفه.

در اواخر قاجار، پیانیست ها و به تدریج ارکسترهای کوچک در سینماهای تهران، فیلمهای صامت را همراهی می کردند. به گفته فرزند اردشیرخان این پیانسیت، مرتضی محجوبی و به گفته عبدالعلی وزیری، ضیاء مختاری بود.

سینما در دورۀ پهلوی اول

سینماهای تهران، طبق اعلامیه "حکم می کنم در کودتای ۱۲۹۹" مدتی کوتاه تعطیل شد و در برج حمل ۱۳۳۹ به دستور سید ضیاء باز شدند مشروط بر این که از ساعت ۶ شروع و ساعت ۹ و نیم شب، خاتمه یابند. سینماهای این دوره - همچنانکه پیش ازاین نیز رسم بود- بر اساس ماده ۹ نظامنامه سینماها در هر پروگرام سه نوع فیلم به نمایش در می آوردند: "فیلم اخبار، فیلم علمی و فیلم بزرگ نمایش" و سالن ها، جز "سینما پری"، دیگر به نام صاحب سینما خوانده نمی شدند و عبارت بودند از: ایران ، باغ ملی، داریوش، رویال، پالاس، تمدن، صنعتی، سپه، زرتشتیان، همای، درخشان، سالن مجتمع جوانان، گراند سینما، پاته، مایاک (واژه ای روسی به معنای چراغ دریایی - دیده بان)، البرز، نو (خیابان سپه)، شفق، تابان، میهن، (میدان حسن آباد). و افرادی چون یاکوبسون، لوین، گریشا، زورکف، گوگان و علی وکیلی، مالکان بلا منازع سینماهای تهران بودند.

ترجمه میان نویس های خارجی از گراند سینما شروع شد و اسحق زنجانی در فیلم سینمای ایران مشروطیت تا سپنتا (محمد تهامی نژاد- ۱۳۴۹) می گوید که به پیشنهاد علی وکیلی، در میان سالن راه می رفت و نوشته های خارجی را با صدای بلند ترجمه می کرد. وقتی خانبابا معتضدی میان نویس های خارجی را به فارسی ترجمه و از آنها فیلمبرداری کرد در سینمایی مثل تمدن، بی سواد ها، کنار گیشه، پول روی هم می گذاشتند و با سواد اجاره می کردند یعنی پول بلیط او را می پرداختند.

بعد از این بود که طبق دستور نظامنامه، سینماهای پایتخت اقدام به چاپ خلاصه ای از داستان فیلم کردند و از این پس روزنامه ای مثل اطلاعات تقریبا هر روز یک داستان کوتاه داشت.

سینما سپیده
در سال ۵۷ تعدادی از سینما های تهران از جمله رادیو سیتی، امپایر، سعدی، دیاموند و کاپری در آتش سوخت

در این زمان، امور سینماها دراختیار وزارت معارف و صنایع مستظرفه بود و نمایندگان اداره کل شهربانی و وزارت معارف، فیلم هارا در خود سینماها ، بازبینی و سانسور می کردند.

جواد معروفی، سید محمود غراب و نوریانی در سینماها موسیقی می نواختند. بویژه در سینما صنعتی متعلق به کلنل علینقی وزیری به گفته روح الله خالقی در سرگذشت موسیقی ایران: "یک ارکستر سه نفری ازشاگردان مدرسه درموقع نمایش دادن فیلم ها، آهنگ هایی می نواختند."

عبدالعلی وزیری، سال ها پیش به من گفت که جدا از تشویق به حجاب برداری: "هدف از نواختن موسیقی حین نمایش فیلم عادت دادن مردم به سینما و موسیقی بود. والس، فوکس تروت، و برخی آهنگهای ریتمیک ایرانی و خارجی می نواختیم."

در اواخر دهه بیست، اغلب سینماهای تهران، دارای ارکستر بود. در کنار یا زیر پرده می نشستند و یک ردیف گلدان آنها را از تماشاچیان جدا می ساخت. در سال های ۱۳۱۶ تا شهریور ۱۳۲۰ فیلم های خبری از بریتیش موشن نیوز، کارخانه پاته گازت و بریتیش مووی تون نیوز به نمایش در می آمد.

سال ۱۳۱۹ اتل وزیر مختار آلمان در تهران طی نامه ای به دولت پیشنهاد کرد معنای بیطرفی این است که به همه کشورهای درگیر در جنگ اروپا اجازه بدهید، فیلم های خبری از وقایع جنگ اروپا را در سینما ها نشان بدهند و سرانجام در تاریخ ۲۴/۵/۱۳۱۹نخست وزیر جوابیه خود را به وزارت امورخارجه و رونوشت آن را به شهربانی فرستاد و طی آن اعلام کرد که مراتب به عرض پیشگاه ملوکانه رسید.مقرر فرمودند فیلمهای جنگی از همه جا قبول شود و مانعی برای نمایش آن نیست (موجود در سازمان اسناد ملی ایران ) و بدنبال این تصمیم، آلمان ها، فیلم های جنگی اوفا ناطق به زبان فارسی را روانه سینماهای ایران کردند و سبب وحشت متفقین و اقدام مشترک آنها شدند.

حضور متفقین در ایران

آن شب، با خاموش شدن برق و شایعه بمباران تهران، سینما ها به تعطیلی کشید و مردم سراسیمه به خیابان ها ریختند. و از وقتی که متفقین عکس هیتلر را از ویترین سفارت آلمان در خیابان فردوسی برداشتند تا هنگام استحکام قدرت آمریکا و بدنبالش بر عهده گرفتن تولید فیلمهای اخبار ایران توسط اداره اطلاعات آن کشور در تهران اوایل دهۀ بیست و آمدن گروه سیراکیوز و بر عهده گرفتن نقشِ کارگزاری - اطلاعاتی، حوادث سینمایی با سه دوره از وضعیت متفقین همخوان بود:

۱- دورۀ مصالحه ۲- دورۀ تعمیق تبلیغات ۳- دوران جدایی قدرت ها و نمایش قدرت دولتی

در دورۀ مصالحه و تعمیق تبلیغات چند نام گویا وجود دارد: سینما ستاره (به نشانۀ ارتش سرخ) متعلق به روس ها در خیابان استانبول قرار داشت. روسها، سینما مایاک و تهران را هم در اختیار داشتند.

 در دهه چهل تماشاچی می دانست که سینما رویال لاله زار فیلم هندی نمایش می هد و یا سینما کاپری واقع در میدان ۲۴ اسفند جای نمایش فیلم ایرانی است و فیلم عربی یا فیلمهای دست دوم فارسی را می توان در ابتدای لاله زار و کوچه ملی دید
 

سینما اخبار در پاساژ رزاق منش در اختیار انگلیسی ها بود و فیلم خبری نمایش می داد.
در اوایل این دوره خانم نایلا کوک آمریکایی، مسئولیت امور سینمایی را در وزارت کشور بر عهده داشت و سینمادارهای تهران برای نخستین بار بخاطر پایین بودن قیمت بلیط اعتصاب کردند. در اواخر این دوره تعداد ۳۰ سالن سینما در تهران وجود داشت.

وفور نام های خارجی

از دهۀ چهل تا ۱۳۵۷ نام بیش از یک سوم از نود سینمای تهران، خارجی بود. سینماهای تهران که هریک نمونه های خوبی از معماری دوران خود بشمار می روند و برخی ازآنها شاهکارهایی محسوب می شوند به امکاناتی مجهز می شدند که آنها را از وضعیت موجود سینمای ایران دور می کرد.

از جمله در زمستان ۱۳۴۲ سینما سانترال بدستگاه هفتاد میلیمتری و صدای استریو فونیک مجهز شد که هرچه بیشتر آنرا مناسب نمایش فیلم خارجی می ساخت. البته از حق نمی توان گذشت که این سینما ها، جدا از رقابت، امر نمایش بر پرده را گسترش دادند، مشتاقان فیلمهای خارجی را راضی ساختند و کیفیت فنی جدید و غبطه انگیزی را سبب شدند.

در این زمان تقسیم بندی فرهنگی (و به نحوی پراکندگی جغرافیایی) خاصی صورت گرفته بود. برای مثال تماشاچی می دانست که سینما رویال لاله زار فیلم هندی نمایش می هد و یا سینما کاپری واقع در میدان ۲۴ اسفند جای نمایش فیلم ایرانی است و فیلم عربی یا فیلمهای دست دوم فارسی را می توان در ابتدای لاله زار و کوچه ملی دید.

در این زمان، هم سینماهای مدرن تهران اکثرا دراختیار کمپانیهای خارجی بود هم به گزارش دفتر مطالعات و برنامه ریزی وزارت فرهنگ و هنراز تعداد ۴۷۳ فیلم نمایش داده شده در سال ۱۳۵۳ در تهران ۶۱ فیلم یعنی ۹/۱۲ در صد ایرانی، ۱۴۳ فیلم آمریکایی (۲/۳۰ درصد) و بقیه را کشورهای انگلستان، فرانسه، ایتالیا، هندوستان، ژاپن، هنگ کنگ و شوروی در اختیارداشتند.

سینما نیاگارا در خیابان جمهوری
سینماهای تهران که هریک نمونه های خوبی از معماری دوران خود بشمار می روند

مادۀ ۳۲ آیین نامۀ درجه بندی سینما ها (مصوب ۲/۶/۴۵) می گفت :"هرسینمای ممتاز (چهار ستاره) موظف است هر سال حداقل یک فیلم ایرانی را با انتخاب اداره کل امور سینمایی کشور در برنامه های خود منظور دارد."

در ابن زمان سینما ها سه دسته نام داشتند: ۱- فرح، شهناز، فرحناز (که می توانست نام دختر صاحب سینما هم باشد) ۲- نام های خارجی (مثل درایو این سینما یا پلازا) ۳- نام های تاریخی و معمولی مثل نادر (درکوچه ملی)، تمدن، مراد(میدان شهناز)، رنگین کمان.

در سال ۱۳۵۲ یکی از سه گروه نمایش دهندۀ فیلم ایرانی (گروه اروپا و میامی) به علت کمی فیلم ایرانی، از جرگۀ نمایش فیلم ایرانی، خارج شدند و تنها، گروه های آسیا و اونیورسال، فیلم ایرانی نمایش می دادند و فیلم خارجی ، هرچه بیشتر، اقتصاد سینمای ایران را قبضه کرد.

سال ۵۷ تعدادی از سینما های تهران از جمله رادیو سیتی، امپایر، سعدی، دیاموند و کاپری در آتش سوخت. فیلم برای آزادی (حسین ترابی) نشان می دهد برای پیشگیری از آتش سوزی، مقابل در سینما شهر فرنگ، دیوار کشیده اند.

نشانه ها و معنا های تازه

در سالهای بعد از انقلاب، برخی تغییر نام ها یاد آور خاطره هایی هستند: از جمله ژاله و سیلوانا در میدان ژاله (شهدا) به میلاد و ملت، تغییر نام یافتند تا خاطرۀ ۱۷ شهریور را زنده نگهدارند.

سینمایی در حوالی سفارت فلسطین بدین نام خوانده شد و سینما تخت جمشید تبدیل شد به عصر جدید ولی سینما ماندانا در چهار راه نارمک و سینما کریستال در لاله زار، سینما ساینا و سینما ایران به همین نام ها ماندند.

البته سینما ایران مدتهاست که تعطیل و مخروبه شده است. این روزها صحبت از تغییر کاربری سینماهای قدیم و تاسیس مجموعه های سینمایی در میان است. مثل سینما پاسیفیک (آرام) در جاده قدیم شمیران (شریعتی) که به سه سینما تبدیل شد. سینماهای ایفل، برلیان، ریتس، توسکا (سرپل جوادیه) مایاک، ناتالی، نپتون و ونوس بتدریج تعطیل شدند و نمایش بیش از پنجاه فیلم در سال با ترافیک روبرو گشت.

نام های جدید و پبشین:

آفریقا ( آتلانتیک سابق)، شهریار (ادئون سابق )، قدس (پولیدور)، سپیده (دیانا)، انقلاب-_ بعدأ درسال ۱۳۷۳ فردوسی در خیابان لاله زار (رویال)، لاله (رکس)، مرکزی (سانترال در میدان انقلاب با سه سالن)، قیام (سینه موند سابق در چهار راه طالقانی)، فلسطین (گلدن سیتی سابق، متعلق به آموزش و پرورش)، بهمن (کاپری)، گلریز (گلدیس)، جام جم (لیدو) سهیلا _ ارم (مایاک سابق)، سعدی (ماژستیک)، سحر (مترو در کوچه ملی لاله زار)، شاهد (موناکو)، رودکی ( متروپل سابق در سر لاله زار نو)، سروش (مولن روژ)، تهران (میامی)، سارا (ونوس سابق درلاله زار) و جمهوری ( نیاگارا در خیابان جمهوری، شاه سابق).

حدود هفتاد تالار نمایش فیلم به عنوان یکی از ابزارهای توسعۀ فیلم سازی در ایران به کار گرفته شد. در سال ۱۳۷۲ سالن های سینمای تهران (از جنبۀ نمایش فیلمهای اکران اول) به چهار گروه و گروه کودک (ویک گروه آزاد) تقسیم شد، (در سال ۱۳۷۸ گروه مخاطب خاص هم اضافه گردید) و مدت زمان نمایش بر اساس گروه بندی (ارزشگذاری) کیفی- الف ، ب ، ج - محاسبه می شد که ربطی به مخاطب نداشت. (جدا از حدود ده درصد سینماهای درجه سه جنوب شهر ویا لاله زار - مثل سینما مرجان - که گاهی دوفیلم تکراری را با یک بلیط هم نشان می دادند).

در همان سال، سینماهای سپیده و کریستال و شهر قصه و فرهنگ، فیلم خارجی نمایش می دادند (۱۵ فیلم اکران شد) البته اولویت نمایش در سه سئانس اول همیشه با سینمای ایران بود. بنابراین نمایش فیلم خارجی، تک سئانسی شد.

از وقتی که نمایش فیلم خارجی در سینماهای ممتاز و درجه یک ممنوع شد، سینما فرهنگ که دارای صدای دالبی دیجیتال است در سئانس خارج ازبرنامۀ خود فیلم خارجی نشان می دهد. از سال ۱۳۷۷ اکران سینماها به صورت آزاد و بر اساس توافق صاحبان فیلم و مالکان سینماها درآمد و برنامه های از پیش تعیین شده، کنار رفت.

البته درجه بندی فیلمها، دوام آورد، ولی درجه بندی، تعداد روزهای نمایش را تعیین نمی کرد. درجه بندی ها هم بتدریج کارائی خود را از دست داد و الان درجۀ رغبت و عدم تمایل را تماشاچی و سقف فروش تعیین می کند . در ۲۹ فروردین سال ۱۳۷۶ سینما آزادی (شهر فرنگ سابق)، آتش گرفت و قرار است در در همانجا ساختمان جدید سینما ساخته شود.


منابع: ریشه یابی یأس در سینمای ایران به اضافۀ پژوهش های قبلی ومنتشر شدۀ نگارنده

 
 
اخبار روز
 
 
اين صفحه را برای دوستان خود بفرستيد صفحه بدون عکس
 
 
   
 
BBC Copyright Logo بالا ^^
 
  صفحه نخست|جهان|ايران |افغانستان |تاجيکستان |ورزش |دانش و فن |اقتصاد و بازرگانی |فرهنگ و هنر |ویدیو
روز هفتم |نگاه ژرف |صدای شما |آموزش انگليسی
 
  BBC News >>|BBC Sport >>|BBC Weather >>|BBC World Service >>|BBC Languages >>
 
  راهنما | تماس با ما | اخبار و اطلاعات به زبانهای ديگر | نحوه استفاده از اطلاعات شخصی کاربران