http://www.bbcpersian.com

11:59 گرينويچ - پنج شنبه 05 ژوئن 2008 - 16 خرداد 1387

اشکان شیرازی
روزنامه نگار

نگاهي به ترجمه جديد سرمايه کارل مارکس

در فروردین سال ۱۳۸۷ انتشارات آگه ترجمه جدیدی ازجلد نخست کتاب "سرمایه" نوشته کارل مارکس منتشر کرد. این ترجمه اثر حسن مرتضوی است و مترجم چنانکه در مقدمه خود بر کتاب گفته است، در انجام این مهم از همکاری نزدیک مترجمان دیگری نیز، همچون کاوه بویری، در تطبیق دادن ترجمه با ویرایش‌های مختلف سرمایه بهره برده است.

نخستین ترجمه سرمایه به فارسی، اثر ایرج اسکندری، دبیر اول وقت حزب توده ایران بود که ابتدا به صورت پنج جزوه در فاصله خرداد ۱۳۴۵ تا آذرماه ۱۳۴۹ منتشر شد و پس از آن در سال ۱۳۵۱ به صورت مجلدی واحد نشر یافت. ترجمه جلدهای دوم و سوم سرمایه نیز پس از آن از سوی اسکندری و انتشارات حزب توده ایران منتشر شد. ترجمه اسکندری در سال‌های اخیر بار دیگر توسط انتشارات فردوسی نشر یافته است.

جمشید هادیان نیز ترجمه دیگری از جلد نخست سرمایه ارائه کرده است که از سوی انتشارات نسیم (در اروپا) در سال ۱۳۸۶ (۲۰۰۷) منتشر شده است.

جلد نخست سرمایه تنها جلدی است که در زمان حیات خود مارکس منتشر شد و او علاوه بر این که تجدید نظرهایی در نسخه اصلی آلمانی اعمال کرد، برای ترجمه هایی که در زمان حیاتش منتشر شدند هم مقدمه نوشت و در برخی از آنها نیز ملاحظاتی اعمال کرد.

ترجمه مرتضوی ابتدا بر اساس ترجمه انگلیسی بن فاوکس (انتشارات پنگوئن، ۱۹۷۶) انجام شده و سپس با نسخه آلمانی، و ترجمه فرانسه ژان پی یر لفور (۱۹۸۳) تطبیق داده شده است. پس از آن بار دیگر با ترجمه فرانسوی ژوزف روا (۱۸۷۵) که خود مارکس در آن اعمال نظر کرده، مطابقت داده شده است.

مرتضوی همچنین به نقل از کوین اندرسون، یکی از ویراستاران کنونی دوره آثار مارکس، شواهدی درباره اهمیت نظری ملاحظات مارکس در ترجمه ژوزف روا در ابتدای کتاب آورده است.

شیوه صفحه آرایی و حروفچینی کتاب این امکان را ایجاد کرده که هم متن خوش خوان باشد و هم اختلاف نسخه‌های مختلف به نحوی خوانا در متن و حاشیه منعکس شوند. توضیحات مربوط به نحوه انعکاس اختلاف نسخ در مقدمه مترجم آمده است.

سوای تطبیق هایی که در کل کتاب با ترجمه های مختلف داده شده، بخش "سرشت بتوارگی کالا" که به تعبیری دشوارترین بخش سرمایه و تنها بخشی است که خصلت اکیدا فلسفی دارد، توسط کمال خسروی مستقیما از متن اصلی آلمانی به فارسی برگردانده شده است.

با توجه به این که مرتضوی مترجمی است که اصولا بر ترجمه آثار مارکسیستی متمرکز بوده است، و نیز به یمن سنت نسبتا غنی ترجمه آثار مارکسیستی به زبان فارسی، ترجمه حاضر از حیث واژگان روان، آشنا و در کل دقیق است. از جمله به نظر می رسد دقتی هم که بن ‌فاوکس در برگرداندن خانواده اصطلاحات مربوط به "ارزش" به کار گرفته به ترجمه فارسی نیز منتقل شده است.

با این همه موارد اندکی در معادل گذاریهای مرتضوی وجود دارند که انتخابشان به رغم وجود معادل های شناخته شده جای پرسش دارد. مانند "اقتصاد کشتمانی" (Plantagenwirtshaft = plantation economy) که اگرچه قابل فهم است اما معلوم نیست که چرا بر معادلی مانند "اقتصاد زراعی" یا "اقتصاد کشاورزی" ترجیح داده شده است.

در برخی موارد معدود دیگر نیز وحدت معادل گذاری در ترجمه مرتضوی از دست رفته است. نمونه بارز چنین اتفاقی در بخش مربوط به ماشین آلات و صنایع بزرگ دیده می‌شود - در این بخش لازم بوده است که معادل های مناسبی برای محل های کار مختلف در مراحل رشد صنعتی برگزیده شود (یعنی معادلهایی به جای manufacture, factory, large scale industry). در ترجمه اسکندری به جای manufacture به سادگی "مانوفاکتور" گذاشته شده است. مرتضوی اصطلاح "کارگاه" را که معادل مناسب و رسایی است برای آن برگزیده، اما این گزینش را در تمام متن رعایت نکرده است و جا به جا از "مانوفاکتور" هم استفاده کرده است.

در هر ترجمه از سرمایه، مسئله ظرافت های ادبی و تکیه و تاکیدها مسئله ای مهم است. متن مارکس حاوی نقل قول های ادبی فراوان است که از آنها برای رساندن تاکیدهای خود استفاده کرده است. با وارسی اجمالی چنین مواردی برمی آید که مرتضوی بنا را، اکثرا به درستی، بر ترجمه تا حد امکان دقیق آنها گذاشته و نه لزوما حفظ سیاق ادبیشان.

در بخش های بیشتر تاریخی متن سرمایه نیز با نقل قول های بی شماری حاوی اطلاعات و توصیف ها روبه رو هستیم که مارکس در جریان شکل دهی به استدلال های خود از آنها بهره برده است. با وجود حجم فراوان این نقل قول ها مارکس کوشیده تا بی کمترین گزافه گویی حرف اساسی به خواننده منتقل شود. چنان که این ایجاز در نوشته خودش نیز کاملا غالب است.

چنین ایجاز و گزین گویی طبعا کار هر مترجمی را در انتقال تاکیدها دشوار می کند و از طرف دیگر درست برگرداندن آنها عیار کار او را بالا می برد. در یک نگاه اجمالی پیداست که مرتضوی برای برگرداندن دقیق تاکیدها زحمت زیادی کشیده است.

با این همه باز هم مواردی به چشم می خورد که می توان گفت جای امعان نظر بیشتری از سوی مترجم داشته اند. برای نمونه مارکس نقل قولی را از ویکفیلد در توصیف "پرولتاریای کشاورزی انگلستان" می آورد که در ترجمه مرتضوی (ص. ۷۲۵) چنین برگردانده شده است: "کشاورز جنوب انگلستان نه آزاد است نه برده؛ او فقیر (pauvre) است." مرتضوی واژه فقیر را سیاه کرده و معادل فرانسه را هم در مقابل آن آورده است. گویی تاکید لازمی را می خواهد به این طریق منتقل کند.

دیدن جمله ویکفیلد، که در اصل به انگلیسی بوده است، روشنگر است (بن فاوکس، ص. ۸۳۰):
"The peasant of the South of England ... is not a freeman, nor is he a slave; he is a pauper."
پیداست که pauper چیزی بیش از فقیر است. او "بینوا" یا "مسکین" است. ویکفیلد می خواهد بگوید که این کشاورزان دچار چنان وضع بدی هستند که دیگر با وصف آزاد یا برده نمی توان درباره آنها قضاوت کرد بلکه بینوایی ومسکنتشان بر این اوصاف غلبه دارد. اینجا وصف فقیر در فارسی نارسا است و همین نارسایی مترجم را برآن داشته که از تاکید، با سیاه کردن، و آوردن معادل فرانسه در متن استفاده کند.

از متن که بگذریم، نمایه ها از دیگر خصوصیات قابل ذکر این نسخه هستند. در انتهای کتاب سه نمایه وجود دارد: اشخاص، عمومی، و موضوعی. نمایه اشخاص و عمومی که هر دو بسیار مفصل اند شامل توضیحاتی در مورد اسامی ذکر شده در کتاب هستند. تهیه کردن این نمایه ها را باید خدمت قابل توجهی به خواننده دانست. البته در هیچ کدام از این دو نمایه شماره صفحات مربوط به وقوع مداخل در متن کتاب به چشم نمی خورد.

به این ترتیب خواننده برای یافتن اسامی و موضوعات مورد نظر خود در متن کتاب، مجبور است به نمایه سوم مراجعه کند. یکی از مشکلاتی که در تهیه نمایه هایی از این دست وجود دارد این است که معمولا امکانات نرم افزاری ناشران تکافوی استخراج نمایه با مداخل فرعی (زیر مدخل) را نمی کند. به علاوه استخراج زیر مدخلها به صورت دستی هم می تواند کار بسیار پرخطایی باشد.

معمولا در چنین مواردی چاره این است که نمایه اصل اثر را مرجع قرار دهند و آن را در فارسی بازتنظیم کنند. با مقایسه موارد مختلف می توان حدس زد که در این اثر نیز نمایه ترجمه بن فاوکس(General Index) مرجع نمایه "موضوعی" بوده است. اما مسئله ای که پیش آمده آن است که نمایه اشخاص و عمومی به مراتب اسامی بیشتری نسبت به نمایه موضوعی دارند.

واژه نامه چهار زبانه که بر حسب ترتیب الفبایی فارسی مرتب شده نیز از خصوصیات مهم کتاب است. خواننده می تواند معادل اصطلاحات فارسی به کار رفته در متن را به زبان های آلمانی، فرانسه و انگلیسی بیابد.

روی هم رفته انتشار این ترجمه پرزحمت به ویژه با امتیازات مشخصی که بر ترجمه ۴۰ سال پیش اسکندری دارد اتفاقی مهم در ترجمه آثار کلاسیک به فارسی شمرده می شود. ترجمه جدید در مقایسه با ترجمه قدیمی دقیق تر است و فارسی بهتر و روان تری هم دارد. علاوه بر این باید گفت که مهم ترین ویژگی این ترجمه همان مقابله با ویراست ها و ترجمه های مختلف سرمایه است که بخش اصلی کار این ترجمه متمرکز بر آن بوده است.

***
سرمایه، نقدی بر اقتصاد سیاسی (جلد یکم)
کارل مارکس
ترجمه: حسن مرتضوی
انتشارات آگه، تهران، ۱۳۸۷
۹۰۴ صفحه، ۱۵۰۰۰ تومان