ترامپیزاسیون در ایران

پیروزی دونالد ترامپ در انتخابات مهم ریاست جمهوری ایالات متحده پیامدهای گریزناپذیری داشته و خواهد داشت. ویژگی‌ها، توانمندی‌ها و پتانسیل آمریکا، تحولات داخل آن را واجد نتایج اجتناب‌ناپذیر خارجی (جهانی) نیز کرده است.

این مهم (رییس جمهور شدن ترامپ) وقتی در پیوند با ایران مورد تأمل قرار گیرد، بازتاب‌های خاص خود را در بر دارد. چالش و نغار و قهر غریب به چهار دهه‌ای تهران ـ واشنگتن، وجهی از ادعای مزبور را توضیح می‌دهد.

در متن وضع جاری (مناسبات تأمل‌برانگیز ایران و امریکا) و متکی بر رخداد بااهمیت جدید (پیروزی ترامپ)، و زیر سایه کشاکش جریان‌های سیاسی اصلی در داخل ایران، به نظر می‌رسد می‌توان از روند و مفهومی به‌نام «ترامپیزاسیون در ایران» سخن گفت.

مراد از ترامپیزاسیون در جمهوری اسلامی

مقصود از واژه مزبور، شکل‌گیری یا تشدید روندی از سیاست‌ورزی در ایران است که نسبتی وثیق و معنادار با گفتار و کردار سیاسی ترامپ برقرار می‌کند و مهمترین شاخصه‌های آن عبارتند از: پوپولیسم (عوام‌گرایی)، میلیتاریسم (نظامی‌گری)، صلح‌ستیزی، گفت‌وگوگریزی، تشویش‌سازی، تحریف‌گری، جنجال‌آفرینی، تعصب‌ورزی و تهدیدپراکنی، شکاف‌آفرینی قومی و تفرقه‌افکنی مذهبی.

حق نشر عکس Getty Images
Image caption دونالد ترامپ

این مولفه‌ها و ویژگی‌ها توضیح‌دهنده رفتار و گفتار سیاسی جناح سیاسی تندرو در ایران است که «راست افراطی» را در جمهوری اسلامی معرفی می‌کند و توضیح می‌دهد.

تحرک سیاسی ـ امنیتی جریان مزبور هرچند مولود سربرکشیدن ترامپ نبوده اما از پیروزی نامزد جمهوری‌خواه متأثر شده و به‌نظر می‌رسد که شدت یافته است.

این همان وضع و روندی است که می‌توان از آن با عنوان ترامپیزاسیون یاد کرد؛ تشدید روندی از سیاست‌ورزی شبه‌ترامپی نیروهای تندرو سیاسی تحت‌تأثیر کامیابی نامزد جنجالی و غریب جمهوری‌خواهان در ایالات متحده.

شواهدی از ترامپیزاسیون در ایران

مستقل از واکنش گسترده فعالان و بازیگران سیاسی و مطبوعات گوناگون در ایران به انتخاب ترامپ، و به‌ویژه بازتاب یافتن آن در تریبون‌های نمازجمعه، در همین چند روز سپری شده از انتخابات تاریخی آمریکا، واکنش برخی چهره‌های مطرح اردوگاه راست افراطی به پیروزی ترامپ و پیامدهایش قابل تأمل بوده است.

حسین شریعتمداری، منصب رهبر جمهوری اسلامی در صدر روزنامه "کیهان" که از مخالفان شاخص برجام و دولت روحانی محسوب می‌شود در مکتوبی برجام را «سندی بی‌خاصیت» و «حاوی خسارت محض» خواند و تصریح کرد: «چه دستاوردی بالاتر و بزرگ‌تر از آن که ترامپ این سند را پاره کرده و ملت ایران را از شر آن خلاص کند!»

وی همچنین در روزنامه‌اش نوشت: «چرا به پیروی از رهبر معظم انقلاب با قاطعیت و صلابت اعلام نمی‌کنید که اگر رئیس‌جمهور آمریکا برجام را پاره کند، ما آن را آتش می‌زنیم، و البته وقتی حاصل برجام خسارت محض است ـ که هست ـ بهتر آن است که برجام برای محکم‌کاری بعد از پاره شدن، به آتش هم کشیده شود!»

حق نشر عکس FARS
Image caption سرلشکر باقری

اظهارنظر تند رییس ستادکل نیروهای مسلح جمهوری اسلامی نیز معنادار بود. سرلشکر محمدحسین باقری در واکنشی تند به کامیابی ترامپ، و در سخنانی که می‌تواند بازتولید و تداوم حلقه معیوب تهدید ارزیابی شود، اظهار داشت: «این فردی که تازه قدرت گرفته حرف‌های بزرگتر از دهنش زده، خب موقع تبلیغات شکر زیادی می‌خورند؛ او گفته بود که اگر من در زمان دستگیری ملوانان در خلیج فارس بودم برخورد دیگری با ایران می‌کردم. خب از فرماندهان نیروی دریایی‌ات بپرس که ملوانانش در زمان دستگیری توسط سپاه روی قایق‌های خود چه کار کردند؟»

سخنانی‌که پیش از استقرار ترامپ در کاخ سفید به‌قدر لازم تحریک‌کننده است، و نشان می‌دهد تحقق دور جدیدی از تهدیدهای کلامی و رسانه‌ای و مانورهای نظامی ـ امنیتی قابل پیش‌بینی است.

نشریه "صبح صادق" وابسته به تندروهای حاکم بر سپاه پاسداران نیز در سرمقاله‌اش نوشت: «با حضور ترامپ عملاً چیزی از برجام باقی نخواهد ماند و توافقنامه در هاله‌ای از ابهام فرو خواهد رفت. با این تفاسیر به نظر می‌رسد مسئله سیاست خارجی، به ویژه برجام که نقطه قوت و برگ برنده دولت یازدهم برای انتخابات سال آینده به شمار می‌رود، به آرامی به پاشنه آشیل دولت منجر شود.»

این نشریه همچنین از اهمیت «شکل‌گیری ارتش جهانی اسلام» در برابر «جبهه استکبار، با محوریت آمریکا» نوشته، «ورود حمایتی ایران» به سوریه را «با منافع ملی کاملاً مرتبط و به هم آمیخته» ارزیابی کرده و افزوده است: «حضور ایران در کشورهای محور مقاومت صد درصد با هنجارهای بین‌المللی همخوانی دارد. »

در شاهدی دیگر، روزنامه "وطن امروز" ـ نشریه‌ای که مواضع تندروها را بازتاب می‌دهد ـ با انتقاد از برجام و این‌که دولت روحانی در سه سال گذشته «در سرزمین رویاهای طلایی پینوکیو اسیر توهمات شیاطین» شده، نوشت: «اکنون زمان محاسبه و کنار زدن پرده‌های ریا و تزویر در عرصه سیاست خارجی و وقت بازگشت به آرمان‌ها» است.

خبرگزاری فارس ـ نزدیک به امنیتی‌های حاکم بر سپاه پاسداران ـ نیز به نقل از یکی از کارشناسان همسو با خود نوشته است که «ما در برجام کیش و مات شده‌ایم؛ در برجام هر کاری کنیم به ضررمان است، چه عمل کنیم، چه نقض کنیم. بنابراین ترامپ بهترین نقطه گریز ما از برجام است. اگر ترامپ برجام را پاره کند، ما هم آن را آتش می‌زنیم بدون آنکه هزینه‌ای متحمل شویم.»

ترامپ؛ تشویق راست‌های افراطی در ایران

کامیابی ترامپ موجی از خوشوقتی در راست‌های افراطی جهان برانگیخته است. این تنها مارین لوپن، رهبر حزب جبهه ملی فرانسه نیست که ابراز رضایت می‌کند. او گفته که پیروزی ترامپ در انتخابات آمریکا شانس وی را برای پیروزی در انتخابات ریاست جمهوری سال آینده فرانسه افزایش داده است.

حق نشر عکس Getty Images
Image caption مارین لوپن

مخالفان دولت اعتدال‌گرا و اقتدارگرایانی که در ایران رویکردهای پوپولیستی دارند و به‌قدر لازم صلح‌ستیز و گفت‌وگوگریز نشان داده‌اند؛ آنان از کوبیدن بر طبل مخاصمه و ارعاب پروایی ندارند. این‌چنین، و هم‌زمان با رخداد مهم اخیر در آمریکا، شانس خود را در انتخابات ریاست جمهوری ۱۳۹۶ بیشتر می‌بینند. تندروهایی که تمایلی به اتخاذ واقع‌گرایی و مصلحت‌اندیشی در سیاست نشان نمی‌دهد.

کش یافتن برجام و تداوم مشکلات اقتصادی لایه‌های اجتماعی نابرخوردار و مزدبگیر و حقوق‌بگیر جامعه و به‌ویژه افزایش نرخ بیکاری، بستر لازم را برای طرح شعارهای عام‌پسند و تبلیغ وعده‌های غیرقابل تحقق فراهم آورده است. وضعی که تهدیدی برای حسن روحانی و تداوم دولت وی محسوب می‌شود. به‌خصوص که او نتوانسته پاره‌ای از وعده‌های مهم‌اش در حوزه توسعه سیاسی (ازجمله رفع حصر خانگی رهبران جنبش سبز) را محقق سازد. امری که چه‌بسا موجب ریزش بخشی مهم از حامیان وی در انتخابات آتی شود.

پس حالا که به تعبیر رهبر راست‌های افراطی فرانسه، «ترامپ آنچه را که تاکنون غیرممکن بود، ممکن کرده»، راست افراطی ایران نیز می‌تواند امیدوارانه‌تر به انتخابات ۱۳۹۶ بنگرد.

پیامدهای ترامپیزاسیون در ایران

به نظر می‌رسد که بتوان موارد زیر را ازجمله عوارض و پیامدهای ترامپیزاسیون در فضای سیاسی ـ اجتماعی ایران امروز دانست: افزایش مخالفت با برجام توسط راست افراطی و تندروها؛ تشدید انتقاد از دولت روحانی در حوزه مسائل اقتصادی؛ شدت گرفتن مانورها و تبلیغات نظامی ـ امنیتی به‌ویژه در عرصه فعالیت‌های موشکی؛ افزایش اعتماد به نفس حامیان اسد در جمهوری اسلامی برای تداوم حمایت نظامی ـ امنیتی از دمشق و حضور در سوریه؛ تشدید طرح شعارهای صوری علیه «دشمن» و «مرگ» در تریبون‌های رسمی جمهوری اسلامی؛ گسترش شعارهای متکی بر تقلیل فقر و بیکاری توسط اقتدارگرایان؛ پیگیری گسترش و تعمیق مناسبات تهران ـ مسکو توسط تندروهای جمهوری اسلامی؛ افزایش انسداد سیاسی و اعمال سرکوب علیه کنشگران جامعه مدنی به بهانه‌ مقابله با «دشمن» و جلوگیری از «نفوذ» آن؛ شدت گرفتن عزم مخالفان دولت اعتدال‌گرا برای معرفی نامزدهای رقیب وی و تبلیغ پوپولیستی علیه کارنامه دولت روحانی؛ و افزایش تحرک سیاسی و تبلیغاتی نظامی‌ها و تندروهای امنیتی در ساختار سیاسی قدرت.

قابل صرف‌نظر کردن نیست که دیدگاه متفاوت لایه‌های اجتماعی تغییرخواه، دموکراسی‌طلب و پیگیر حقوق بشر، مانع مهمی بر سر راه مطلوب‌ها و پروژه‌های تندروها و راست افراطی محسوب خواهد شد؛ طبقه متوسط فرهنگی همچنان بخش مهمی از این مقاومت مدنی را تعریف خواهد کرد.