دستفروشان و هیولای سد معبر

سر و صدایی که برخورد ماموران شهرداری با زن دستفروش فومنی به پا کرد، توجه را به پدیده دستفروشی جلب می کند که تقریبا در تمام کشورها وجود دارد و دولتها در برخورد با آن به عنوان "مسئله" ای در مدیریت شهری، رفتارهای گوناگونی دارند.

بیشتر بخوانید: کتک زدن زن دستفروش در ایران؛ شهرداری فومن عذرخواهی کرد

بشنوید: آیا دعوای دیرینه شهرداری و دست فروشان سرانجام حل و فصل خواهد شد؟

در کشورهایی مانند هند، سنگاپور، مکزیک و کلمبیا که به طور گسترده‌تری با این پدیده مواجهند، در نهایت تصمیمهایی برای اعطای حقوق به فروشندگان خیابانی اتخاذ شده، حال آنکه در کره جنوبی دستفروشان آماج حملات پیاپی دولتند و در مواردی دولت با استخدام "گانگسترها" آنها را از منظر خیابان حذف می کند. در ایالات متحده آمریکا نیز، هر ایالت رویکردی متفاوت و متغیر در قبال دستفروشی دارد اما بیش از یک قرن است که سیاست کلی ایالتها، وضع قوانینی در جهت منع یا دستکم تحدید دستفروشی بوده است.

حق نشر عکس UGC
Image caption صحنه‌ای از فیلم برخورد ماموران شهرداری با زن دستفروش فومنی که در شبکه‌های اجتماعی منتشر شده است

تجربه نشان داده این چاره اندیشیها و فشارها نمی تواند مانع حضور مجدد دستفروشان در سطح شهر شود. علی رغم قوانین سختگیرانه در نیویورک ،مانند جریمه های هزار دلاری برای دستفروسی در چهارراهها، هزاران فروشنده به طور غیر رسمی فعالیت خود را از ادامه می دهند. یا در مثالی دیگر، علی رغم ممنوعیت فروش کالا در پیاده روهای کالیفرنیا، حدود پنجاه هزار فروشنده سالانه در همین پیاده روها دارای درآمدی معادل پانصد میلیون دلارند.

در ایران مطالعات درباره این پدیده از تعداد انگشتان یک دست فراتر نمی رود اما تجربیات رومزه ما به عنوان شهروند کافی است تا بدانیم نادیده گرفتن خواسته های دستفروشان نمی تواند مدیران شهری را به راهکاری پایدار درباره آنان برساند.

در چه شرایطی حضور دستفروشان تهدیدی برای فضای شهری است؟ چرا بسیاری از آنها با وجود امکان استقرار در بازارچه های شهرداری، بی قانونی می کنند و دوباره به پیاده روها باز می گردند؟ آیا به واقع بساط فروشنده لباس یا گاری میوه فروش می تواند موجب اختلال در تردد عابر پیاده شود؟ اگر چنین باشد، آیا راهکار آن برخورد قهرآمیز و حذف صورت سوال است؟ چه ابزارهایی در اختیار ما به عنوان مدیران شهری، برنامه ریزان، جامعه شناسان، و انسان شناسان قرار دارد تا این تهدید را به فرصتی با حفظ منافع همه گروه ها تبدیل کنیم؟

برای پاسخ دقیق به سوالات فوق در مورد ایران نیاز به دسترسی به داده هایی دقیق از بستر شرایط هر شهر و محلات آن است که در حال حاضر امکان پذیر نیست. اما نگاهی به نیم قرن تحقیقات معماران و شهرسازان در زمینه فضای عمومی شهر و رفتار شهروندان نه تنها حقایقی جهانشمول را برایمان روشن می سازد بلکه الگویی است برای آغاز مطالعات مشابه در ایران.

اعمال محدودیت بر دستفروشان به طور کلی ناشی از دو پیش فرض است: نخست، رقابت نابرابر دستفروشها و مغازه های مجاور که کالایی مشابه می فروشند، بدون آنکه پولی بابت اجاره بپردازند. دوم، ازدحام و مسدود کردن معابر. فشارها در فرض اول عموما در پی شکایت مغازه داران و کاسبان محلی اعمال می شود، در حالی که در فرض دوم، تشخیص سد معبر با شهرداری است.

حق نشر عکس AFP
Image caption دستفروش فلسطینی در ساحل غزه

پژوهشگران غربی حوزه فضای عمومی شهر، مانند یان گل و ویلیام وایت، عقیده دارند که این پیش فرضها واقعیتهای دنیای امروزین نیستند بلکه حاصل قوانینی هستند که در سده گذشته با حمایت مغازه داران و خرده فروشان برای حفظ ظاهر مدرن شهرها وضع شده اند. از آنجاکه اولویتها و دغدغه های شهروند معاصر متفاوت از انسان سده پیشین است، نیازمند تبیین رویکردی جدید برای مواجهه با پدیده دستفروشی هستیم

شرایط حاکم بر پیاده رو ها بر مالکان مجاورشان اثر مستقیم دارد. بنابراین حضور دستفروشی که سبزی را با قیمتی کمتر عرضه می کند می تواند مانع کسب و کار مغازه تره بار فروشی شود. دستفروش در ساعات سودآور و پرتردد در پیاده رو حاضر می شود و بدون پرداخت اجاره و عوارض و مالیات، عمده مشتریان فروشگاه را جذب می کند. چنین موضوع به ظاهر پیش پاافتاده ای می تواند تنش آفرین شود اما با اتخاذ سیاستهای درست می شود بسهولت مانع از تنش جلوگیری کرد.

در ایالات متحده برای پیشگیری از شکایت صاحبان رستورانها از اغذیه فروشهای سیار (فودتراکها)، رعایت فاصله هایی (مثلا سی و دو متر) با رستورانها برای این اغذیه فروشها معین شده است یا اینکه از این اغذیه فروشها خواسته می شود بیش از مدت زمان مشخصی (مثلا دو ساعت) در یک نقطه از شهر توقف نکنند.

البته این سیاستگذاری نباید دستفروشان را از دسترسی را از دسترسی به اماکن سودآور محروم کند. آنها از اقشار آسیب پذیر جامعه محسوب می شوند و در اغلب موارد در رقابت نابرابر با مغازه داران نیستند چون نه تنوعی در کالایشان دارند، نه اتاقی برای پرو لباس مشتریانشان، نه صندلی برای غذا خوردنشان و نه سرویس بهداشتی..

"ساماندهی" دستفروشان باید به شیوه ای صورت بگیرد که حضور آنها را در خیابانها موجب پویاتر شدن فضای عمومی و در نتیجه، اثرات مثبت اقتصادی برای سایر مغازه های خیابان کند. برای مثال، در ایالات متحده با افزایش نگرانی در حوزه سلامت عمومی که ناشی از فعالیت بدنی کم و مصرف غذاهای ناسالم است، تلاشهای زیادی برای تغییر محیط فیزیکی و محیط تغذیه ای آغاز شده است. از جمله این فعالیتها طرحی است در نیویورک با عنوان "سبد خرید سبز" که با صدور مجوز رسمی، فعالیت دستفروشان سبزیجات و میوه را توسعه می دهد تا مواد غذایی سالم و ارزان را در دسترس شهروندان قرار دهد.

حق نشر عکس EPA
Image caption دستفروشی در دهلی نو

برخلاف نظر آنان که دستفروشان را عامل سد معبر می دانند، منابع موجود در زمینه پدیده دستفروشی و رفتار عابران پیاده موید آن است که دستفروشی فعالیتی سازگار با پیاده روست. زمانی که از سد معبر حرف می زنیم فراموش نکنیم که انسان خودرو نیست که محتاج حرکت غیرمنعطف قانونمند باشد. در بین تمام شیوه های تردد، پیاده روی انعطاف پذیرین شیوه است چراکه انسان در کسری از ثانیه قادر به کنترل سرعت خود و تغییر جهت حرکتش است و حتی می تواند از باریکترین معابر شهری به سادگی عبور کند. در واقع در مراکز پرتردد شهری، پیاده روی موثرترین شیوه حمل و نقل است. به طور مثال بسیاری از ما هنگامی که به عنوان مسافر وسیله حمل و نقل عمومی پشت چراغ قرمز یا وسط ترافیک جایی مانند خیابان انقلاب مانده ایم، می توانستیم ادامه مسیر را پیاده و در زمانی کوتاهتر طی کنیم، حتی در اوج ازدحام پیاده رو ها و دستفروشان کتاب.

مشاهده فضاهای شهری نشان می دهد که عابران با صرف کسری از ثانیه مشتریان دستفروشیها را دور می زنند یا جهت حرکت خود را کمی عوض می کنند. در بسیاری موارد مشتریان با درک شرایط مسیر را برای حرکت عابران باز کرده اند. این رفتارها بدیهی و طبیعی اند و پاسخی اند به آنانی که با هدف پاکسازی چهره شهر از دستفروشان، از همین مکثهای چند ثانیه ای هیولای سد معبر را می سازند

طی دهه گذشته در برخی از پیاده روهای شهری ایران، همانند هفت حوض نارمک در تهران، تحولاتی درراستای تعریض، کفسازی، نصب نیمکت و مبلمان شهری و کفسازی ویژه نابینایان رخ داده است. این تحولات در ادامه روندی جهانی به نام جنبش نئواوربانیسم است که محوریت اهداف آن، پیاده مدار کردن عرصه خیابانها و ارتقای تجربیات حسی عابران است. تعدد و تنوع خرده فروشی و دستفروشی به صورت برنامه ریزی شده از جمله عناصر سازگار با اهداف این جنبش است و موجب تحرک بیشتر در خیابانها می شود. لازمه همه اینها این است که شهرداریها، خیابانها و پیاده روها را به شکلی اصولی طراحی کنند.

در خیابانی که طراحی استانداردی داشته باشد خود بخود فضای لازم برای دستفروشان و بدون ایجاد مزاحمت برای سایر شهروندان فراهم است. به طور طبیعی افراد با فاصله مشخصی نسبت به درختان، نیمکت، تاسیسات شهری مثل تیر چراغ برق و جدول حرکت می کنند. این فرو رفتگیها و فضای ما بین این عناصر در حقیقت فضای بلا استفاده ای است که می تواند در اختیار دستفروشهای و مشتریانشان قرار گیرد بی آنکه اثری بر عبور و مرور آزادانه در پیاده رو داشته باشد. اگر بویژه در قسمتهای جدید تر شهرها، پیاده روها فاقد چنین عناصر متنوعی باشد، در حقیقت صرفا مکانی برای گذر سریع و بی کیفیت است و نه مکث و تجربه که کارکرد واقعی آن است.

یکی از شیوه های کلاسیک برای ساماندهی فروشندگان غیررسمی در جهان و ایران، اختصاصی مکانی برای استقرار آنان است اما در اکثر موارد، این بازارچه ها نتوانسته اند جایگزین مناسبی برای پیاده روها شوند و تحقیقات نشان می دهد که چنین راهبردی معمولا تنها در جهت حفظ ظاهر خیابانها و جلب رضایت مدیران شهر بوده است بی آنکه وضعیت و نیازهای دستفروشان را در نظر گرفته باشد.

حق نشر عکس Reuters
Image caption دستفروشی در ازمیر ترکیه

حتی در نمونه های موفق مانند جابجایی دستفروشان از سطح خیابانهای بوگوتا در کلمبیا به بازارچه های دولتی، اگرچه فروشندگان از خطرات تعقیب و گریز خیابانی رها شده‌ و شرایط کاری بهتری پیدا کردند اما به طرز قابل توجهی از میزان درآمدشان کاسته شده است. در بانکوک نیز دولت ۲۸۷ مکان رسمی برای دستفروشان تعیین کرد اما نه تنها این تعداد پاسخگوی همه آنها نبود بلکه بخوبی نقاط سودآور شهر را پوشش نداد و باعث شد دستفروشان دوباره به مکانهای بی مجوز برگردند.

خدمات نهادهای شهری باید در راستای منافع عموم مردم باشد. هرچند حفظ نظم و ظاهر مدرن شهر هم یکی از این خواسته هاست اما نمی توان با انکار کامل واقعیات شهر سعی در نمایش چهره‌ای مدرن و آراسته داد. دستفروشان و مشتریانشان بخشی از همین مردمند و باید با برنامه ریزی و طراحی مناسب آنها را با محیط سازگار کرد.

تحلیل شرایط موجود باعث درک بهتری از نظام روابط انسان-محیط و انسان-انسان می شود و می توان با روشهایی ساده و منعطف، از وقوع تنش و رفتارهای خشونتبار جلوگیری و در عین حال، نظم شهر و حقوق شهروندان را حفظ کرد.

شهرداریها با اندک حمایت مالی از پژوهش‌ها و پایان نامه های شهرسازی، جامعه شناسی، و انسان شناسی می توانند اطلاعات ارزشمندی از تاثیر حضور دستفروش بر عابران پیاده، نحوه تعامل مشتریان و عابران و میزان مزاحمتشان، انواع دستفروشی و نحوه پراکنش آنها در سطح شهر، مشکلاتشان و علل عدم استقبالشان از بازارچه های شهرداری به دست بیاورند و به درک مسئولان شهری از الگوهای حاکم کمک کنند.