منازعه بر سر برجام: 'نسبت های ناروا' به ظریف

با افشای اظهارات محرمانه وزیر خارجه در کمیسیون امنیت ملی مجلس، «دلواپسان» روحیه‌ای تازه گرفته‌اند. مخالفان برجام که از آغاز هرگونه مذاکره با آمریکا را اشتباه می‌دانستند، این اظهارات را «اقرارنامه» جواد ظریف نامیدند که بایستی مقابل دوربین خوانده شود. بخش دیگری هم خواهان پخش این اظهارات در صدا و سیما شده‌اند.

این افشاگری اولین ضربه سنگین دلواپسان و مشخصاً جواد کریمی قدوسی به وزارت خارجه اعتدالگرا نبود. نماینده تندروی مشهد با سابقه فرماندهی بسیج خراسان رضوی و نزدیکی به آیت‌الله علم الهدی، همیشه در خط مقدم حمله به برجام و شخص جواد ظریف بوده است.

+شکاف لاینحل برجام؛ مرز باریک خدمت و خیانت

حق نشر عکس ICANA
Image caption کریمی قدوسی به نادیده گرفتن "هنجارها" در مورد بازگویی مطالب مطرح شده در جلسه کمیسیون امنیت ملی متهم شده است

اولین بار مهرماه سال ۹۲ در آغاز سخت مذاکرات اتمی، روزنامه کیهان بخشی از اظهارات وزیر خارجه در کمیسیون امنیت ملی مجلس را افشا کرد که نشان می‌داد آیت‌الله خامنه‌ای مخالف برخی اقدامات هیات ایرانی در نیویورک - از جمله مکالمه تلفنی روحانی با اوباما است. آن ضربه در آن شرایط حساس به قدری کاری بود که ظریف را روانه بیمارستان و برای مدتی ویلچرنشین کرد. هر چند ماجرا عملاً به نام حسین نقوی حسینی دیگر نماینده «دلواپس» مجلس نوشته شد، اما کریمی قدوسی اولین نماینده‌ای بود که صحت این افشاگری را رسماً تایید کرد.

از آن تاریخ تاکنون، فضای سیاسی کشور بارها شاهد این دست از افشاگری‌های هدفمند این عضو جبهه پایداری بوده است. دی ماه ۱۳۹۲، آقای کریمی قدوسی از انتقادات خصوصی آیت‌الله خامنه‌ای علیه توافق ژنو پرده برداشت که گفته بود: «من فقیه هستم و سه بار این متن را خوانده‌ام، از آن تثبیت حق غنی سازی هسته‌ای بدست نمی آید». در فروردین ۹۴ او در کمیسیون امنیت ملی مجلس ادعا کرد که رهبر جمهوری اسلامی در یک جلسه خصوصی از عملکرد وزارت خارجه و شخص وزیر ابراز نارضایتی کرده و به او تذکر داده است. حرفی که با تکذیب تند آقای ظریف مواجه شد. مهرماه ۹۵ هم در اوج جنجال پیرامون عزل حسین امیرعبداللهیان (معاون عربی وزارت خارجه که گفته می‌شد بیشتر مجری سیاست‌های سپاه قدس است تا دولت) کریمی قدوسی با یک افشاگری تازه درباره پشت پرده برکناری، ضربه‌ای سخت به سیاست خارجی دولت زد.

واقعیت این است که درز هدفمند یا تحریف شده اخبار محرمانه همواره جزئی از سیاست خارجی ایران در سال های پس از انقلاب بوده. از افشای ماجرای مک فارلین در آبان ۱۳۶۵ تا همین آخر که جواد کریمی قدوسی از تلاش پشت پرده وزیر خارجه برای تماس با نزدیکان دونالد ترامپ خبر داد، افشاگران همیشه در کمین بوده‌اند. هدف اصلی از این دست تحرکات قبل از آن که تغییر در سیاست خارجی باشد، عمدتاً انتقام گیری و تخریب رقیب سیاسی در افکارعمومی است. این نوع حملات پارتیزانی مخصوصاً از نوع اصولگرایانه اش بارها سیاست خارجی ایران را زمینگیر کرده است. پارتیزان‌های سیاسی - چه از نوع اصلاح طلب چه از نوع اصولگرایش؛ یکی از دلایل شعارزدگی، دو رویی و ناکارآمدی سیاست خارجی ایران‌اند.

+چرا جمهوری اسلامی تمدید قانون تحریم های ایران را نقض برجام می داند؟

حق نشر عکس AP
Image caption روایت ظریف چنین است: این مساله که تمدید تحریم‌های ایسا نقض توافق هسته‌ای است «در متن برجام نیست» بلکه «برداشت ما» و « تعهد کلامی» جان کری است

جواد ظریف واقعاً چه گفت؟

تحت تاثیر برنامه پیچیده و هیاهوی ناگهانی مخالفان برجام، سوء تفاهمی بزرگ ایجاد شده است. حقیقت این است که آقای ظریف در کمیسیون امنیت ملی مجلس نه برجام را زیر سئوال برده، نه از راهبرد مذاکراتی خود انتقاد کرده، و نه حتی نفس اعتماد به جان کری را اشتباه دانسته است. حرف اصلی وزیر خارجه ایران این است که موضع‌گیری قبلی او مبنی بر این که تمدید تحریم‌های ایسا نقض برجام است، اساساً اشتباه بوده! او می گوید نباید به صورت علنی چنین موضعی می‌گرفته است.

بر مبنای متن موجود، روایت آقای ظریف چنین است: این مساله که تمدید تحریم‌های ایسا نقض توافق هسته‌ای است «در متن برجام نیست» بلکه «برداشت ما» و « تعهد کلامی» جان کری است... «ما بر اساس صحبتی که با آقای کری کردیم و قولی که آقای کری داد آمدیم یک موضع علنی گرفتیم که اشتباه کردم... بر مبنای آن توافق آمدیم آن را اعلام کردیم که تبدیل شد به موضع جمهوری اسلامی... هیچ اجباری هم نداشتم... من این را می پذیرم که اشتباه کردم».


ماجرای مک فارلین مشهورترین نمونه افشاگری در سیاست خارجی ایران است. سال های ۶۴ و ۶۵ دولت ریگان و جناح میانه‌روی جمهوری اسلامی وارد معاملاتی پیچیده و پنهانی شدند. بر مبنای این معاملات پشت پرده، ایران در ازای کمک به آزادی گروگان‌های آمریکایی در لبنان، سلاح و تجهیزات نظامی از اسرائیل و ایالات متحده دریافت می‌کرد. تقویت میانه‌روها در ایران یکی از اهداف مهم کاخ سفید از این معاملات بود.

سفر مخفیانه مک فارلین به تهران توسط سید مهدی هاشمی از بیت آیت الله منتظری افشا شد. با جنجال ایجاد شده و فروپاشی قرارهای پشت پرده، تهران و واشینگتن دوباره به سمت یک تقابل تمام عیار پیش رفتند.


پیچیدگی داستان از همین جا آغاز می شود. اکثریت اعضای کمیسیون امنیت ملی مجلس در بیانیه غیر رسمی روز سه شنبه - ۷ دی تصریح کرده اند که اظهارات آقای ظریف «صرفاً اشاره‌ای بود به یک اشتباه در اعلام موضع». سخنگوی وزارت خارجه ایران نیز تاکید کرده که «منظور دکتر ظریف از اشتباه، برخی اشتباهات در نحوه موضع‌گیری عمومی پیرامون یک موضوع خاص بوده است که هیچ ارتباطی با مفاد برجام یا استراتژی مذاکرات، نحوه انجام مذاکرات یا نگارش برجام ندارد». چیزی که آن دو نمی توانند به صراحت بگویند این است که وزیر خارجه بر خلاف مواضع رسمی نظام و اظهارات رهبری جمهوری اسلامی، اساساً تمدید تحریم‌های ایسا را نقض برجام نمی‌داند و در آن جلسه گفته است که موضع قبلی او از آغاز اشتباه بوده است.

اینجاست که به نظر می‌رسد پارتیزان‌های اتمی با بهره‌برداری رندانه از تزویر حاکم بر فضای سیاسی کشور، وزارت خارجه را در یک مخمصه جدی قرار داده‌اند. از یک طرف؛ توضیح رسمی و دقیق اظهارات آقای ظریف در تضاد با مواضع آیت‌الله خامنه‌ای است که تمدید تحریم‌ها را نقض قطعی برجام دانسته است. از طرف دیگر؛ سکوت نسبی یا صدور بیانیه های دوپهلو هم زمینه را برای ادامه بازی مخالفان برجام فراهم می کند. در واقع جواد ظریف در هر دو صورت متهم خواهد بود: یا به «سرپیچی از فرامین رهبری»، یا به «اشتباه در مذاکره با آمریکا».

+برجام: ساختمانی روی خط زلزله؟

حق نشر عکس Reuters
Image caption خستین نتیجه افشای اظهارات آقای ظریف، تضعیف موضع جمهوری اسلامی در کمیسیون بین المللی برجام است. ایران قرار است در این نشست به اقدامی اعتراض کند که پیشتر توسط وزیر خارجه‌اش نقض برجام دانسته نشده است.

چیزی به نام سیاست خارجی

تنش‌های اخیر را می‌توان صفحه‌ای تازه از نبرد فرسایشی دولت و جناح تندرو بر سر مذاکرات هسته‌ای دانست. از نگاه بالاتر اما این ماجرا نمونه‌ای کامل از چیزی است که در ایران، «سیاست خارجی» نامیده می‌شود: ارکستری ناهمگون از پارتیزان‌ها، ژنرال‌ها، شعارها و ایده‌آل‌ها. ارکستری با سازهای ناکوک که در آن هر چیزی نواخته می‌شود جز سرود ملی.

واقعیت این است که این بار هم ابعاد این جنجال، خواسته یا ناخواسته از منازعات داخلی به مراتب فراتر خواهد رفت.

به درخواست تهران قرار است کمتر از دو هفته دیگر یعنی ۲۱ دی ماه، کمیسیون بین المللی برجام با هدف بررسی تمدید تحریم‌های ایسا و رسیدگی به عملکرد آمریکا تشکیل جلسه دهد. نخستین نتیجه افشای اظهارات آقای ظریف، تضعیف موضع جمهوری اسلامی در این اجلاس است. ایران قرار است در این نشست به اقدامی اعتراض کند که پیشتر توسط وزیر خارجه‌اش نقض برجام دانسته نشده است. این دوگانگی میان مواضع رسمی و اظهارات خصوصی، دیپلماسی هر کشوری را مضحکه می‌کند.

این افشاگری همچنین یک هدیه کوچک برای ۴۷ سناتور جمهوری خواه است که پیشتر در نامه‌ای سرگشاده به رهبری ایران، نسبت به نادیده گرفتن کنگره در توافق هسته‌ای هشدار داده بودند. حالا اظهارات منتشر شده وزیر خارجه ایران ثابت می‌کند تهران تعمداً و با اطلاع کامل، سعی کرده است روال‌های قانونی در آمریکا (کنگره) را دور بزند.