آیا رئیس جمهور آمریکا قدرتمندترین رییس جمهور جهان است؟

بسیاری بر این باورند که رییس جمهور آمریکا قدرتمندترین رییس جمهور جهان است. آیا این باور عمومی درست است؟ آیا واقعا در مقایسه با اختیارات روسای جمهور کشورهای دیگر، اختیارات رییس جمهور آمریکا بیشتر است؟

مقدمه‌ای بر نظامهای سیاسی

در علوم سیاسی، نظامهای دموکراتیک معمولا به سه گروه تقسیم می شوند: نظام ریاستی، نظام پارلمانی و نظام نیمه ریاستی. در یکی از پژوهشهای اخیر، «نظام نیمه پارلمانی» هم به این دسته بندی اضافه شده است. جدول زیر تفاوت چهار نوع نظام سیاسی را بطور خلاصه نشان می دهد:

نوع نظام رییس حکومت رییس دولت مثال
ریاستی رییس جمهور انتخابی رییس جمهور انتخابی آمریکا - کره جنوبی
نیمه ریاستی رییس جمهور انتخابی نخست وزیر فرانسه - اکراین
نیمه پارلمانی رییس جمهور انتخابی (مقام تشریفاتی با قدرت محدود نخست وزیر اتریش - فنلاند
پارلمانی شاه مشروطه یا رییس جمهور انتصابی نخست وزیر انگلیس - آلمان

تفاوت اصلی بین نظامهای پارلمانی و ریاستی، در چگونگی توزیع قدرت بین دو نهاد پارلمان و ریاست جمهوری است. دسته بندی چهارگانه فوق اگر چه برای تشخیص تفاوتهای اصلی نظامهای سیاسی مفید است اما نمیتواند تفاوت میان کشورها در هر گروه را نشان دهد. مثلا با دسته بندی فوق نمیتوان تفاوت میزان قدرت رییس جمهور در آمریکا و کره جنوبی را تشخیص داد. یا از سوی دیگر نمیتوان فهمید که قدرت پارلمان در هر یک از کشورهای پارلمانی تا چه میزان متفاوت است.

حق نشر عکس Getty Images
Image caption رییس جمهور آمریکا قدرتمندترین رییس جمهور در جهان نیست رئیس جمهور قدرتمندترین کشور در جهان است.

شاخصی برای اندازه گیری نسبت قدرت رییس جمهور به قدرت پارلمان

برای تشخیص توزیع اختیارات و توازن میان قدرت رییس جمهور و قدرت پارلمان، پژوهشگران علوم سیاسی با استفاده از قانون اساسی کشورها، لیستی از اختیارات شامل قدرت رییس جمهور و قدرت پارلمان را تهیه کرده اند. با اندازه گیری تعداد اختیارات تعیین شده در قانون اساسی برای هر یک از این نهادها، می توان میزان قدرت رییس جمهور و قدرت پارلمان را در هر کشور تخمین زد و با دیگر کشورها مقایسه کرد.

لیست زیر شانزده مورد از اصلی ترین اختیارات قانونی و چگونگی توزیع آنها میان رییس جمهور و مجلس را نشان می دهد. نحوه توزیع این اختیارات در هر کشور میزان قدرت رییس جمهور و قدرت پارلمان را تعیین می کند.

اگرچه میزان اهمیت این موارد با یکدیگر متفاوت است، اما جهت مقایسه می توان با تجمیع تعداد اختیاراتی که جزو قدرت رییس جمهور یا قدرت پارلمان است، تخمینی از میزان قدرت آنها را در هر کشور بدست آورد.

قدرت مجلس قدرت مشترک قدرت رییس جمهور
عدم وجود رییس جمهور انتخابی وجود رییس جمهور انتخابی
امکان عزل رییس جمهور توسط مجلس امکان عزل رییس جمهور بعد از برگزاری رفراندوم عمومی عدم امکان عزل رییس جمهور
تعیین نخست وزیر توسط مجلس تعیین نخست وزیر توسط رییس جمهور و تایید مجلس نداشتن پست نخست وزیری یا تعیین آن توسط رییس جمهور
تعیین وزیران توسط مجلس تعیین وزیران توسط رییس جمهور با تایید مجلس تعیین وزیران توسط رییس جمهور
امکان استیضاح وزیران توسط مجلس مصونیت کابینه در برابر استیضاح
مصونیت مجلس در برابر انحلال امکان انحلال مجلس توسط رییس جمهور
عدم وجود حق وتو در برابر مصوبات مجلس وجود حق وتو رییس جمهور و امکان خنثی کردن آن با رای اکثریت مجلس حق وتو مصوبات مجلس توسط رییس جمهور
عدم اجازه فرمان اضطراری بدون تایید مجلس امکان فرمان اضطراری رییس جمهور بطور موقت حق فرمان و قانونگذاری اضطراری توسط رییس جمهور
حق قانونگزاری در تمامی حوزه ها توسط مجلس حق قانونگزاری در حوزه های خاص توسط رییس جمهور با تایید مجلس حق قانونگزاری در حوزه های خاص توسط رییس جمهور
حق پیشنهاد اصلاح قانون اساسی توسط مجلس توافق هر دو نهاد برای پیشنهاد اصلاح قانون اساسی حق پیشنهاد اصلاح قانون اساسی توسط رییس جمهور
مصونیت قوانین مجلس از بازبینی قضایی وجود بازبینی قضایی بر قوانین مجلس و دستورات رییس جمهور مصونیت فرمانهای رییس جمهور از بازبینی قضایی
حق اعلام جنگ توسط مجلس حق اعلام جنگ با توافق هر دو نهاد حق اعلام جنگ توسط رییس جمهور
الزام تایید مجلس برای معاهدات بین المللی تصویب معاهدات بین المللی بدون نیاز به تایید مجلس
تعیین قضات توسط مجلس تعیین قضات توسط رییس جمهور با تایید مجلس تعیین قضات توسط رییس جمهور
تعیین یا نظارت بر مقامات عالی نظامی/انتظامی توسط مجلس تعیین مقامات عالی نظامی/انتظامی توسط رییس جمهور با تایید مجلس تعیین مقامات عالی نظامی/انتظامی توسط رییس جمهور
تعیین رییس بانک مرکزی توسط مجلس تعیین رییس بانک مرکزی توسط رییس جمهور با تایید مجلس تعیین رییس بانک مرکزی توسط رییس جمهور

قدرت رییس جمهور در آمریکا

رییس جمهور آمریکا اگر چه اختیارات و قدرت قابل توجهی دارد و بالاترین مقام اجرایی قدرتمندترین کشور جهان است، اما برخلاف آنچه تصور می شود، از نظر میزان اختیارات قانونی، قدرتمندترین رییس جمهور در جهان نیست.

در میان ۱۶ قدرت ذکر شده در بالا، در بسیاری موارد قدرت مجلس در آمریکا (کنگره یا سنا) بر قدرت رییس جمهور برتری دارد و رییس جمهور فاقد قدرت مطلق است. برای مثال رییس جمهور آمریکا از عزل مصون نیست، وزیران کابینه اش باید مورد تایید سنا قرار گیرند، امکان استیضاح وزرایش توسط مجلس وجود دارد، قدرت انحلال مجلس را ندارد، وتو او میتواند توسط مجلسین لغو شود، حق قانونگذاری اضطراری ندارد، حق قانونگزاری در حوزه های خاص را ندارد، فرمانهای او از تجدید نظر قضایی مصون نیست، حق اعلام جنگ بدون تایید مجلس را ندارد، معاهدات بین المللی را باید به تایید سنا برساند و تعیین قضات عالی و رییس بانک مرکزی را باید با تایید سنا انجام دهد.

حق نشر عکس Reuters
Image caption س جمهور فرانسه قدرت بیشتری از رییس جمهور آمریکا دارد، چرا که مجلس نمیتواند او را عزل کند در حالیکه او قدرت انحلال مجلس را دارد؛ همچنین رییس جمهور فرانسه برای تعیین مقامات عالی قضایی و رییس بانک مرکزی نیازی به تائیدیه مجلس ندارد

شاید جهت مقایسه برای خوانندگان جالب باشد که بدانند رییس جمهور فرانسه قدرت بیشتری از رییس جمهور آمریکا دارد، چرا که مجلس نمیتواند او را عزل کند در حالیکه او قدرت انحلال مجلس را دارد؛ همچنین رییس جمهور فرانسه برای تعیین مقامات عالی قضایی و رییس بانک مرکزی نیازی به تائیدیه مجلس ندارد.

نویسنده این مطلب در یک پژوهش مقایسه ای، شاخص میزان قدرت رییس جمهور نسبت به قدرت مجلس را برای حدود ۹۰ کشور دارای دموکراسی تخمین زده است. نمودار زیر میزان این شاخص را برای کشورهای مختلف نشان می دهد. همانطور که در نمودار دیده می‌شود، آمریکا در میان کشورهای دارای نظام ریاستی و نیمه ریاستی، پایین ترین رتبه این شاخص را دارد، یعنی قدرت رییس جمهور در توازن با قدرت مجلس قرار دارد.

حق نشر عکس .
Image caption در نمودار دیده میشود، آمریکا در میان کشورهای دارای نظام ریاستی و نیمه ریاستی، پایین ترین رتبه این شاخص را دارد، یعنی قدرت رییس جمهور در توازن با قدرت مجلس قرار دارد.

نکته جالب توجه دیگر این است که کشورهایی دارای بیشترین عدد در این شاخص هستند (زامبیا، تانزانیا و مالی) که از پایین ترین میزان دموکراسی برخوردارند و به اصطلاح تنها دارای «دموکراسی انتخاباتی» هستند و فاقد «دموکراسی لیبرال» و قانونمند. در نتیجه داشتن یک رییس جمهور بسیار قدرتمند با داشتن یک دموکراسی قدرتمند قابل جمع نیست.

دونالد ترامپ به ریاست جمهوری آمریکا انتخاب شد

دومین مناظره ریاست جمهوری آمریکا؛ اخلاق در سیاست

سایه سنگین انتخابات ریاست جمهوری آمریکا بر بازار دلار

میراث متنوع اوباما در سیاست خارجی: از نوبل تا پهپاد، از 'بی‌عملی' تا دیپلماسی

چرا انتخابات ریاست‌جمهوری آمریکا تاریخی خواهد بود؟

با توجه به بحث فوق، بنظر می رسد که پاسخ به سوال اصلی مقاله «خیر» است. اما اینکه بسیاری رییس جمهور آمریکا را قدرتمندترین رییس جمهور جهان می دانند هم خالی از حقیقت نیست. آمریکا به لحاظ سیاسی، اقتصادی و نظامی قدرتمندترین کشور حال حاضر جهان است و در نتیجه رییس جمهور این کشور بیشترین قدرت تاثیرگذاری در جهان را داراست.

در نتیجه درباره قدرت رییس جمهور آمریکا می توان نتیجه گرفت که رییس جمهور آمریکا قدرتمندترین رییس جمهور در جهان نیست اما او رییس جمهور قدرتمندترین کشور در جهان است. قدرت مطلقه نداشتن رییس جمهور آمریکا، رمز داشتن یک دموکراسی قدرتمند در آن کشور است.