سه سناریو برای ادامه برجام

با وجود مشکلات فراوان؛ برنامه اقدام جامع مشترک (برجام)‌ دی ماه امسال وارد دومین سال اجرای خود شد .با این وجود برخی تحلیلگران نگران آینده این توافق تاریخی هستند که یکی از موارد اساسی اختلاف بین ایران و ایالات متحده را از طریق دیپلماسی حل کرد. رییس جمهور جدید آمریکا دونالد ترامپ در کارزار انتخاباتی خود بارها به این توافق حمله کرده و وعده داده بود در صورت پیروزی این توافقنامه را پاره کند. پرسش اساسی اینجاست که آیا این سخنان صرفاً شعار انتخاباتی است و یا اینکه رییس جمهور جدید آمریکا به صورت جدی این سیاست را دنبال خواهد کرد.

در پاسخ به این سوال نخست باید به یاد داشته باشیم که ترک یک معاهده بین المللی که مهر تایید شورای امنیت سازمان ملل را به همراه دارد برای هریک از امضا کنندگان به طور حتم نتایج منفی به بار خواهد آورد. در این یادداشت به بررسی ۳ سناریوی احتمالی در مورد برجام خواهیم پرداخت.

حق نشر عکس AP
Image caption آژانس اتمی سازمان ملل متحد در گزارشی تایید کرده است که ایران همچنان به تعهدات خود در قبال توافق جامع اتمی، برجام، با قدرت ها پایبند است.

سناریوی اول : فشار برای مذاکره مجدد و یا ترک معاهده

با توجه به تمایلات ترامپ به اجرای سیاست های غیر معمول؛ در این سناریو ترامپ به وعده های انتخاباتی خود عمل کرده و از اجرای تعهدات آمریکا در برجام خودداری خواهد کرد. همچنین این احتمال وجود دارد که دولت وی ایران را برای مذاکرات مجدد تحت فشار بگذارد. در حالیکه ذکر این نکته ضروری به نظر میرسد که کنار کشیدن یک جانبه آمریکا به منافع این کشور صدمه خواهد زد و حتی ممکن است به یک بحران بین المللی بینجامد. دیپلمات های ایرانی و اروپایی تعهدات خود را به مفاد کنونی معاهده ابراز کرده اند و به طور جدی امکان مذاکره مجدد برجام را رد کرده اند.

به علاوه- مقامات ایرانی اعلام کرده اند که در صورت لغو برجام، ایران برنامه هسته ای خود را از سر خواهد گرفت. ذکر این نکته ضروری است که ایران تنها زمانی تصمیم گرفت که به صورت جدی به مذاکرات اتمی ادامه دهد که رییس جمهور پیشین آمریکا باراک اوباما توانست یک اجماع بین المللی برای مقابله با برنامه هسته ای ایران ایجاد کند؛ امری که به نظر نمیرسد دونالد ترامپ قادر به انجام آن باشد.

دولت فعلی آمریکا که کمتر از یک ماه از عمر آن میگذرد از هم اکنون با اتحادیه اروپا و چین دچار مشکل شده و بعید به نظر میرسد که بتواند آنها را برای فشار به ایران با خود همراه کند. در داخل آمریکا نیز مقامات عالیرتبه از جمله وزیر دفاع آمریکا جیمز ماتیس و رییس سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا (سیا)‌ نگرانی خود را از لغو یک جانبه این توافقنامه ابراز داشته اند. بنابراین می توان ادعا کرد که تصمیم به خروج از این توافقنامه، ریسک محکوم شدن و تخریب وجهه آمریکا را در میان متحدان سنتی اش مانند اتحادیه اروپا به دنبال خواهد داشت.

سیاست مداران ایرانی به طور سنتی برای دفع فشار قدرتهای جهانی از رقبای آنان در صحنه بین المللی بهره گرفته اند. به طور مثال ایران در زمان جنگ سرد از قدرت سیاسی و نظامی ایالات متحده ( چتر اتمی) برای دفع خطر اشغال توسط شوروی سابق بهره می برد. بعد از انقلاب اسلامی و در طی مذاکرات اتمی بین ایران و ۳ کشور اروپایی آلمان، فرانسه، و بریتانیا در سال ۲۰۰۳ نیز مذاکره کنندگان ایرانی تحت رهبری حسن روحانی کوشیدند تا با مذاکره با این ۳ کشور، خطر حمله نظامی توسط آمریکا را دفع کنند.

بیشتر بخوانید:

برندگان برجام: نهادهای وابسته به قدرت

روحانی: ترامپ برجام را نمی‌تواند تحمل کند

ترامپ با ایران و برجام چه خواهد کرد؟

رئیس جمهوری فرانسه: به ترامپ هشدار دادم برجام را محترم بشمارد

عراقچی: ترامپ برجام را پاره کند ما آن را آتش می‌زنیم

آقای روحانی که درآن زمان رهبری مذاکره کنندگان ایرانی را به عهده داشت در کتاب خاطرات خود، نوشته است که راهبرد ایران در آن زمان مذاکره با اروپائیان و ایجاد شکاف بین آنها به عنوان قدرت دوم دنیا، و ایالات متحده بود. با توجه به این روند می توان انتظار داشت که در صورت لغو یکجانبه برجام توسط ایالات متحده و به تبع آن افزایش فشار، ایران برای در امان ماندن از خطرات احتمالی به اتحادیه اروپا نزدیک خواهد شد.

ایران همچنان میتواند در پاسخ به آمریکا برخی فعالیت های هسته ای خود را از سر بگیرد که به احتمال زیاد واکنش شدید آمریکا را به دنبال خواهد داشت. این افزایش تنش ها برای ایران و منطقه بسیار خطرناک خواهد بود. لذا، مسئولان ایرانی باید با از هرگونه عملی که به برخورد بینجامد دوری کنند.

لغو یکجانبه برجام از سوی آمریکا همچنان به مخالفان داخلی حسن روحانی که از ابتدا مخالف هرگونه مذاکره با آمریکا بودند فرصتی دوباره برای حمله به دولت خواهد داد. در این صورت، شرایط برای بازگشت اصولگرایان به قدرت آسانتر خواهد شد که به نوبه خود می تواند روابط ایران و ایالات متحده را پیچیده تر کند.

حق نشر عکس Reuters
Image caption ترامپ بارها برجام را توافقی بد از سوی دولت اوباما دانسته است

سناریوی دوم :‌اجبار ایران به نقض توافق

در این سناریو، ایالات متحده با افزایش فشار راهی جز نقض توافقنامه برای ایران باقی نخواهد گذاشت. این راهبرد به آمریکا اجازه خواهد داد تا ایران را متهم به نقض توافق کرده، و راه را برای اعمال تحریم های بیشتر هموار کند. اما، همانگونه که پیشتر اشاره شد، شکست برجام ممکن است به سرعت به یک بحران بین المللی تبدیل شود که عواقب سوء آن گریبانگیر همه، از جمله آمریکا را خواهد گرفت. در شرایط کنونی بعید به نظر میرسد که ایران قصد ترک برجام را داشته باشد، ولی ممکن است تحت فشار مضاعف، و برای حفظ وجهه استقلال طلبی خود تصمیم به ترک معاهده و شروع دوباره فعالیت های هسته ای بگیرد.

بعد از تجدید قانون «ایسا» در کنگره آمریکا، مقامات ایران اجرایی شدن آن را نقض برجام تلقی کردند و حتی حسن روحانی دستوری به رییس سازمان انرژی اتمی ایران مبنی بر «برنامه ریزی برای طراحی» پیشگیرانه های هسته ای صادر کرد، هرچند که متن پیام گویای این مطلب است که دستور آقای روحانی بیشتر جنبه سیاسی داشته تا فنی. همچنین، آن را میتوان به عنوان پیامی به دولت جدید آمریکا استنباط کرد که ایران آمادگی سیاسی برای پاسخگویی به نقض برجام توسط ایالات متحده را دارد.

این احتمال همچنین وجود دارد که دولت جدید آمریکا با دستاویز قراردادن فعالیت های موشکی ایران دامنه تحریم های غیر هسته ای ایران را گسترش دهد. جمهوریخواهان کنگره که از آغاز مخالف برجام بودند از هم اکنون به دنبال تصویب تحریم های جدید علیه ایران هستند.

از آنجا که آیت الله خامنه ای رهبر ایران اعلام کرده که هرگونه تحریم های جدید به منزله نقض برجام خواهد بود، دولت ایران تحت فشار فزاینده قرار خواهد گرفت به این صورت که ادامه اجرای کامل برجام به طور مستقیم در تضاد با فرمان رهبر ایران خواهد بود؛ و تصمیم به پاسخگویی ایران را در معرض اتهام به نقض برجام قرار خواهد داد، امری که ممکن است محکومیت جهانی ایران را به دنبال بیاورد. این امکان وجود دارد که ایران در مواجهه با تحریم های جدید برخی از فعالیت های هسته ای خود را به صورت محدود از سر بگیرد تا از هزینه های بیهوده و افزایش تنش با دولت آمریکا جلوگیری کند.

حق نشر عکس fars
Image caption روحانی می گوید ترامپ برجام را نمی‌تواند تحمل کند

سناریوی سوم:‌ ادامه اجرای کامل برجام

با توجه به حمایت بین المللی از برجام، به نظر میرسد که در محتمل ترین سناریو اجرای برجام ادامه پیدا خواهد کرد، هرچند با موشکافی بیشتر از طرف دولت جدید آمریکا. در سال ۲۰۱۶ - ذخایر آب سنگین ایران دو بار به علت اشکالات فنی بالاتر از حد مجاز در برجام رفت، هرچند ایران به سرعت مشکل ایجاد شده را برطرف کرد و دولت اوباما تصمیم گرفت که به این ایراد فنی واکنشی نشان ندهد. ولی به نظر میرسد که دولت جدید آمریکا در شرایط فعلی هیچگونه آسانگیری بر ایران را نخواهد پذیرفت و هرگونه اشتباهی (هرچند سهوی)‌ در اجرای برجام را به شدت پاسخ دهد. همچنین این احتمال وجود دارد که دولت ایالات متحده به اجرای برجام ادامه دهد ولی سود ایران از اجرای این قرارداد را محدود کند.

به طور مثال - دولت اوباما و وزیر سابق خارجه، جان کری تلاش گسترده ای برای تشویق بانک ها برای شروع معامله با ایران کردند. ولی دولت کنونی ممکن است به این رویه ادامه ندهد و حتی به صورت تلویحی مانع از سود بردن عملی ایران از این توافقنامه بشود. باید به خاطر داشت که کشورها زمانی به دیپلماسی به عنوان یک ابزار سیاست خارجی روی می آورند که نتایج آن سود آور باشد و اگر اهداف آنها برآورده نشود- ممکن است برای به حداقل رساندن ضرر تصمیم به بازگشت به وضعیت قبل بگیرند.

ایران تنها زمانی تصمیم به مذاکره جدی گرفت که دچار بحران اقتصادی شده بود و چاره مشکلات را رفع تحریم ها ارزیابی کرد. ولی اگر ایران قادر نباشد به صورت واضح نتایج داد و ستد خود را از مذاکرات هسته ای ببیند ممکن است برای کم کردن هزینه های سیاسی و تأمین منافعش تصمیم به شروع دوباره فعالیت های پیش از برجام بگیرد. یاد آوری این نکته ضروری به نظر می رسد که تصمیم واشنگتن در اجرای صحیح و کامل برجام بر انتخابات آینده ریاست جمهوری ایران در سال ۱۳۹۶ ، و به تبع آن راهبرد ایران در معادلات جهانی تأثیر فزاینده خواهد داشت.

نکته دیگری که در مورد برجام و روابط ایران-آمریکا به صورت گسترده تر باید در نظر گرفت، وجود دیدگاههای دوقطبی و تند در پست های کلیدی دولت آمریکا است. با وجود این دیدگاه های مخالف این احتمال وجود دارد که دولت کنونی ایالات متحده دچار یک سردرگمی راهبردی در مواجهه با ایران بشود.

ذکر این نکته ضروری به نظر می رسد که شعار تغییر رژیم در ایران که برخی در آمریکا خواهان آن هستند درعمل تنها موقعیت کسانی در ایران را تقویت میکند که به صورت کلی هرگونه گفتگو و همکاری را با جهان غرب و به خصوص آمریکا رد میکنند. بنا براین منافع درازمدت آمریکا ایجاب می کند که تعهدات خود در برجام را به طور کامل و با حسن نیت انجام دهد.

هدف دیپلماسی ایجاد راه حل های برد-برد برای تمامی طرفین است. ایران به نظر می رسد که با وجود موانع موجود به طور کلی از روند کنونی برجام راضی است. اما بدون شک اگر احساس کند که در طرف بازنده معاهده قرار گرفته به اقداماتی دست خواهد زد که وضعیت موجود را به نفع خود تغییر دهد. رییس جمهور جدید ایالات متحده ، دونالد ترامپ با وجود حمله های لفظی تاکنون به اقدام عملی علیه برجام دست نزده، ولی نگرانی های گسترده ای در خصوص آینده برجام وجود دارد.

آینده برجام نقش تعیین کننده ای در آینده همکاری های احتمالی ایران و آمریکا و به تبع آن روابط دوجانبه خواهد داشت.

باید به خاطر داشت که ترک این معاهده ای بین المللی نه تنها امیدها برای همکاری های بیشتر دوجانبه را کمرنگ تر خواهد کرد، بلکه ممکن است به یک بحران بین المللی و حتی درگیری نظامی ختم شود. اما به نظر می رسد با وجود حمایت های گسترده بین المللی از برجام احتمال فروپاشی آن کم رنگ به نظر می رسد.

شاید بهترین راه حفظ برجام این است که ایران و ایالات متحده هر دو با حسن نیت و جدیت تعهدات خود را انجام دهند، و از اعمال تحریک آمیز که آینده این معاهده بین المللی را به خطر می اندازد اجتناب ورزند .