تاکید آیت‌الله خامنه‌ای بر خانه‌داری زنان و تاريخ تامل برانگيز خانه‌نشينى

حق نشر عکس KHAMENEI.IR
Image caption رهبر ايران با ابلاغ فرمانى شانزده ماده اى تحت عنوان "سياست هاى كلى خانواده" به دستگاه هاى حكومتى در شهريور ١٣٩٥، خواهان ارتقا و ترويج "نقش مادرى و خانه دارى زنان و نقش پدرى و اقتصادى مردان" شد.

برابرى جنسيتى از اصول و آرمان هاى كليدى فمينيسم و تفكر فمينيستى است. با وجود شكاف ها و اختلافاتى كه ميان نظريه پردازان و فعالان فمينيست در سراسر جهان وجود دارد، تلاش براى برقرارى عدالت و برابرى جنسيتى را شايد بتوان بزرگترين عامل وحدت بخش يا مخرج مشترك "فمينيسم ها" - اعم از ماركسيستى، ليبرال، پسااستعمارگرا و غيره - دانست.

اصل برابرى حقوقى و اجتماعى ميان زن و مرد تا حد زيادى از آن جهت اهميت دارد كه گامى اساسى براى رهايى بخشى (emancipation) زنان از آنچه فمينيست ها، ساختارهاى ظالمانه و استثمارگرانه مردسالار در جوامع مختلف تلقى مى كنند به شمار مى رود.

طى سال هاى اخير، در پى گسترش فناورى هاى ارتباطاتى و كاربرد شبكه هاى اجتماعى، ايده هاى فمينيستىِ عمدتا برخاسته از غرب در جوامع اسلامى مانند ايران نيز اشاعه يافته و به محل مناقشه ميان صاحب نظران دينى و سياسى تبديل شده. يكى از نگرانى هاى عمده منتقدان برابرى جنسيتى، تاثير متحول كننده (transformative) آن بر ساختار روابط قدرت در عرصه هاى مختلف سياسى، اجتماعى و اقتصادى و به ويژه تغيير ماهيت نهاد خانواده است.

آيت الله خامنه اى، رهبر جمهورى اسلامى، اخيرا طى نشستى با مداحان، اين ايده را مورد انتقاد قرار داده و گفت "اینهایی که از حقوق زن میخواهند دفاع کنند، به قول معروف شیپور را از سرِ گشادش می زنند و نمى فهمند چه بگویند و از چه چیز زن دفاع کنند، می گويند چرا زن مدیریّت [نکند]؛ مگر مدیریّت ها یک افتخار است برای یک انسان که دنبال این باشد که چرا مدیریّت ها [مخصوص مرد است]؟ اسمش را هم مى گذارند عدالت جنسیّتی؛ این عدالت است؟ آن کسانی که در دنیا برابری جنسیّتی را مطرح مى كردند و دنبال آن بودند، امروز این‌ قدر بدبختی و فساد از این ناحیه گریبان‌ گیرشان شده که خودشان پشیمانند". وى در همان سخنرانى، با دفاع از "خانه دارى زن" به منزله "تربيت انسان"، مفهوم عدالت را در رابطه با مناسبات جنسيتى تشريح مى كند: "یک چیزهایی را، یک وظایفی را، توقّعاتی را برای زن مطرح می كنند که این تحقیر زن است، این کوچک کردن زن است…معناى عدالت اين است؟ معنای عدالت این است که آنچه را خدای متعال در کُمونِ ذات هر موجودی قرار داده، آن را بشناسیم، قدر بدانیم و آن را پرورش بدهیم؛ عدالت این است".

رهبر ايران همچنين با ابلاغ فرمانى شانزده ماده اى تحت عنوان "سياست هاى كلى خانواده" به دستگاه هاى حكومتى در شهريور ١٣٩٥، خواهان ارتقا و ترويج "نقش مادرى و خانه دارى زنان و نقش پدرى و اقتصادى مردان" شد.

با اين حال، حسن روحانى و برخى از مقامات دولت او مانند شهين دخت مولاوردى معاون، رئيس جمهور در امور زنان و خانواده، بر لزوم تحول نگرش ها نسبت به زنان تاكيد كرده و خواستار اجراى "عدالت جنسيتى" و "استفاده برابر" از امكانات اجتماعى شده اند. به گفته روحانى، "نمی‌توان وظیفه زنان را درون خانه منحصر کرد. نمی‌توان گفت که کوه و جنگل و تفریح برای مردان است و خدا آشپزخانه سه در چهار را برای زنان آفریده است...اکنون یک عده‌ای هستند که در برخی از مسائل باید از حالت سنتی چند قرن پیش خارج شوند؛ خارج هم نشوند زنان قدرتمند آنها را از این حالت خارج می‌ کنند".

در ادامه به تبيين برخى از آراى فمينيستى درباره برابرى جنسيتى پرداخته و انتقادهاى معطوف به آن را - چنانكه ذكر آن در بالا رفت - واكاوى مى كنيم.

حق نشر عکس Mehr
Image caption حسن روحانى و برخى از مقامات دولت او مانند شهين دخت مولاوردى معاون، رئيس جمهور در امور زنان و خانواده، بر لزوم تحول نگرش ها نسبت به زنان تاكيد كرده اند

تمايز ميان جنس و جنسيت

فمينيست ها و در كل تحليلگران مسائل زنان عمدتا تمايزى نظری میان جنس (sex) و جنسیت (gender) قائل مى شوند: جنس در واقع عاملی بیولوژیکی‌ست و به عضویت فرد در دسته‌های نر(male)، ماده (female) یا مابین/فرای این دو (trans) اطلاق می‌ گردد، در حالی‌ که جنسیت مجموعه خصوصیاتی ‌ست که از اعضای دسته‌های مذکور بر اساس عضویت جنسی آن‌ها "انتظار" می‌رود و عمدتاً در قالب مردانگی (masculinity) و زنانگی (femininity) و ویژگی‌های مرتبط با اینها ارائه می‌‌شود.

به بيان ديگر، جنسیت مجموعه تصوراتی و انتظاراتى ست که به طرز اجتماعی و فرهنگی برساخته (constructed) شده و بر خلاف مقوله‌ هاى جنسی که اساساً بیولوژیکی‌اند، ماهیتی جوهری، ثابت، دائمی‌ یا تغییرناپذیر ندارند. البته بايد خاطر نشان كرد كه برخى از نظريه پردازان فمينيست پساساختارگرا مانند جوديت باتلر از تمايز مذكور انتقاد كرده و آن را به خاطر فرض ذات گرايانه اش در پذيرش بى قيد و شرط تاثير مقولات فيزيكى و مادى مساله دار مى دانند.

بیشتر بخوانید:

حقوق زنان در سالی که گذشت: تلاش برای خانه‌نشین کردن زنان

انتقاد آیت‌الله خامنه‌ای از مفهوم 'غربی' برابری و عدالت جنسیتی زنان

فرمان ۱۶ ماده‌ای رهبر ایران؛ تاکید بر فرزندآوری و خانه‌داری زنان

آیت‌الله خامنه‌ای: دوچرخه‌سواری زنان در مجامع عمومی حرام است

چرا دوچرخه‌سواری زنان، چرخ مشروعیت نظام سیاسی را پنچر می‌کند؟

به هر حال، نکته مهم این است که ویژگی‌های "مثبت" و بالادستی مانند توانمندی، فعالیت، سخن، استقلال، عقلانیت، شجاعت و … به مردانگی و به تبع آن مردان نسبت داده شده و خصیصه‌های عمدتاً "منفی" و نازل مانند ضعف، انفعال، سکوت، وابستگی، احساسی‌ گری، ترس و … با زنانگی و به تبع آن زنان تداعی می‌ گردند، در حالی‌ كه به زعم فمینیست‌ها، ویژگی‌ های مذکور که در قالب مردانگی‌ها و زنانگی‌ها تعریف می‌‌شوند، تصورات و برساخته هایی بیش نیستند که در طول تاریخ و در بسترهای اجتماعی-فرهنگی شکل گرفته‌ اند و لذا می‌‌توان آن‌ها را تغییر داد.

این تغییر از آن جهت اهمیت دارد که برساخته‌های جنسیتی و تقابل‌های دوگانی (binary oppositions) ناشی از آن‌ها - زنانه/مردانه، ضعیف/قوی، عقلانی/احساسی، فعال/منفعل، شجاع/ترسو و امثالهم - مناسبات قدرت و ساختارهای سیاسی‌ ای را تولید کرده اند که به بی‌عدالتی و نابرابری جنسیتی انجامیده و زنان یا نیمی‌ از بشریت را به انقیاد درآورده است.

Image caption سيمون دوبوار،در كتاب معروفش "جنس دوم" نشان مى دهد، نگرش و برخورد ذات گرايانه با زن در طول تاريخ او را اسير بيولوژى اش ساخته و به جنس فرودست تبديل كرده است.

خطاى ذات گرايى و استدلال هاى ذات گرايانه

عدم تمايز ميان مقوله هاى جنس و جنسيت معمولا به خطاى ذات گرايى و استدلال هاى ذات گرايانه (essentialist) منجر مى شود، بدين معنى كه ذات ثابت و تغييرناپذير فرد مبناى اصلى تحليل قرار گرفته و ويژگى ها و توانايى هاى بالقوه او و تصورات ما از آنها به آنچه مثلا بيولوژى براى او رقم زده تقليل مى يابد.

در حالى كه تاثير عوامل بيولوژيكى در عملكرد جنس ها را نمى توان انكار كرد، رويكرد ذات گرايانه امكان تغيير و تحول را ناديده يا ناچيز انگاشته و زن/مرد را براى نقش هاى خاصى در جامعه نامناسب و براى ديگر كاركردها بسيار مناسب مى داند. براى نمونه، طبق اين نگرش وظيفه كودك دارى يا به طور كلى تربيت فرزند معمولا به زنان محول شده و مردان از آن معاف مى گردند، چرا كه قابليت هاى درونى و به اصطلاح ذات "خدادادى" زن و مرد ايجاب مى كند در جايگاه خاصى ايفاى نقش كنند.

نمونه ديگر نگرش ذات گرايانه، نژادپرستى است كه به جاى ذات و جوهر "جنسى"، ذات "نژادى" را ملاك ارزيابى قرار داده و اعضاى نژاد خاصى را - اعم از رنگين پوست، عرب، يهودى و غيره - ذاتا كم هوش، خشن يا شرور مى پندارد، ذاتى كه تصور مى شود قابليت تغيير ندارد و صرفا بدان شكل خلق شده يا حتى تكامل يافته است.

چنانكه سيمون دوبوار، فيلسوف وجودگراى (existentialist) فرانسوى، در كتاب معروفش "جنس دوم" (١٩٤٩) - كه از متون بنيادى موج دوم فمينيسم به شمار مى رود - نشان مى دهد، نگرش و برخورد ذات گرايانه با زن در طول تاريخ او را اسير بيولوژى اش ساخته و به جنس فرودست تبديل كرده است.

البته برخى از فمينيست هاى پسامدرن متعلق به موج سوم مانند لوس ايريگاره پا را فراتر گذاشته و بدن زن را به واسطه سياليت يا جنسيات سيال (fluid sexuality) آن عامل و عرصه ايجاد گفتمان و سياست رهايى بخش مى دانند.

مساله عامليت

در همين راستا، تاكيد بر عامليت (agency) يا اراده و آزادى فردى در تصميم و عمل را در آثار بسيارى از نظريه پردازان فمينيست، به ويژه فمينيست هاى پسااستعمارگرا مانند صبا محمود و سارا احمد، مى توان مشاهده كرد. به زعم اين متفكران، با وجود تاثير عميق و قدرت فراگير ساختارهاى سياسى، اجتماعى و اقتصادى مردانه گرا و پدرسالار در جوامع مختلف، كه نيل به اهدافى مانند برابرى و عدالت جنسيتى را دشوار و فرسايشى يا حتى تقريبا ناممكن مى سازد، عامليت زنان نيروى محركه رهايى بخشى آنان است.

در حالى كه برخى از فمينيست هاى راديكال ليبرال ممكن است كارهايى مانند استفاده از حجاب در عرصه عمومى يا حتى كودك دارى را باعث انقياد و پسرفت زنان بدانند، نظريه پردازان پسااستعمارگرا اصل عامليت را به ميان كشيده و عمدتا استدلال مى كنند كه در نهايت اين خود زنان هستند كه بايد درباره نحوه زندگى خصوصى و اجتماعى خود تصميم بگيرند.

حق نشر عکس ISABELLA LOVIN: FACEBOOK
Image caption تجربه جوامعى كه از سطح عدالت جنسيتى بالاترى برخوردارند نشان مى دهد كه به طور كلى زندگى در آنها از كيفيت بهتر و امنيت و پايدارى بيشترى برخوردار است. / ایزابلا لووین، معاون نخست‌وزیر سوئد و همکارانش

تاريخ تامل برانگيز خانه نشينى

با توجه به مبحث عامليت، نمى توان به راحتى ادعا كرد كه خانه دارى (housekeeping)، كدبانوگرى (housewifery)، و خانه نشينى (domesticity، كه در زبان انگليسى رام شدگى و اهلى بودگى نيز معنى مى دهد) الزاما امرى نكوهيده و ناپسند يا انقيادآميز است، اما تاريخ خانه نشينى زنان به ويژه آنطور كه فمينيست هاى ماركسيست تبيين مى كنند چندان نويدبخش نيست.

به زعم اين انديشمندان، خانه دارى و كدبانوگرى در بسيارى از موارد به مانعى ساختارى در مقابل پويايى و فعاليت اجتماعى و سياسى زنان در سپهر عمومى بدل گشته و در نهايت به سلطه اقتصادى مردان به عنوان تنها نان آور (breadwinner) يا حتى نان آور اصلى خانوار انجاميده است. از اين لحاظ، فمينيست ها در كل به افكار و ايدئولوژى هايى كه به خانه دارى زنان بر اساس خصوصيات ذاتى شان اولويت داده و آن را نقش يا وظيفه اصلى جنس مونث در جامعه مى دانند به ديده ترديد مى نگرند.

در پايان بايد گفت كه هدف بسيارى از فمينيست ها از تلاش براى تحقق برابرى و عدالت جنسيتى، نه سلطه بر مردان و به انقياد در آوردن جنس مخالف بلكه ايجاد شرايطى ست كه امكان اِعمال آزادى و خودشكوفايى را براى نيمى از بشريت فراهم ساخته و بدين ترتيب كيفيت زندگى را نه تنها براى زنان بلكه براى تمامى انسان ها بهبود بخشد.

تجربه جوامعى كه از سطح عدالت جنسيتى بالاترى برخوردارند نشان مى دهد كه به طور كلى زندگى در آنها از كيفيت بهتر و امنيت و پايدارى بيشترى برخوردار است.