روحانى دوم و سیاست خارجی ایران؛ از آمریکا تا عربستان

bbc

هر چند حسن روحانى به مدت چهار سال رييس جمهور ايران بوده و سكان قوه مجريه را در دست داشته است، انتخاب مجدد او به مقام رياست جمهورى پرسش هاى فراوانى را درباره سياست داخلى و خارجى دولتش در طول چهار سال آينده برانگيخته است.

اين كنجكاوى و پرسشگرى تا حدى به اظهارات و وعده هاى او در جريان كارزار انتخاباتى برمى گردد كه طى آن نامزد اعتداليون و اصلاح طلبان با انتقادهاى بى سابقه از رقباى اصول گراى خود به ويژه ابراهيم رييسى و گذشته "٣٨ ساله" مملو از "اعدام و زندان" او تا حدى عملكرد جمهورى اسلامى را به طور كلى به چالش كشيد و به عبارتى خطوط قرمز نظام را زير پا گذاشت. گويى "روحانى دوم"ى سربر افراشته كه مى خواهد طرحى نو دراندازد و رويكرد راديكال ترى نسبت آنچه در دوره نخست رياست جمهورى اش شاهد بوديم در قبال مسائل كلان داخلى و خارجى كشور اتخاذ كند.

حق نشر عکس KHAMENEI.IR
Image caption به نظر مى رسد مدل كلى سياست خارجى ايران در چهار سال آينده تا حد زيادى مبتنى بر تلاش رييس جمهور و دولت "اعتدال گرا" براى تعديل رويكرد "انقلابى" رهبرى و ديگر نهادهاى قدرتمند مانند سپاه پاسداران در حوزه روابط بين الملل خواهد بود

يكى از نقاط عطف كارزار انتخاباتى روحانى تاكيدش بر اين مساله بود كه با وجود تلاش هاى فراوان دولت، "نگذاشته اند" او به تمامى وعده هاى نخستين اش در چهار سال گذشته جامه عمل بپوشاند ولى اگر در اين دوره از راى و حمايت مردمى بالاترى برخوردار باشد شايد بتواند خواسته هاى معطل مانده ملت را به كرسى بنشاند.

در حوزه سياست خارجى مهمترين وعده روحانى تلاش براى جذب سرمايه گذارى كلان خارجى و به ويژه رفع "تحريم هاى غيرهسته اى" مانند تحريم هاى مربوط به حقوق بشر، برنامه موشكى ايران و حمايت آن از گروه هاى شبه نظامى در خاورميانه مانند حزب الله لبنان - كه مخالفان از آن تحت عنوان حمايت از "تروريسم" ياد مى كنند - بود. همچنين يكى ديگر از اهداف دولت روحانى تنش زدايى در سطح منطقه و بهبود روابط با همسايگان عرب به ويژه عربستان سعودى است.

بیشتر بخوانید:

صفحه ویژه؛ انتخابات ۱۳۹۶ ایران

پیروزی روحانی، واکنش خامنه ای: دوره دوم آرام یا طوفانی؟

آیا بحران جدیدی بین ایران و آمریکا در حال شکل‌گیری است؟

تعلیق حکومت اقلیت و شروع تازه روحانی

برنامه‌ها و وعده‌های حسن روحانی برای چهار سال آینده چیست؟

در ادامه با نگاهى به تاثير انتخاب مجدد روحانى بر رويكرد سياست خارجى ايران مى كوشيم احتمال موفقيت او در دستيابى به اهداف و وعده هاى مذكور در حوزه روابط خارجى و چالش هاى احتمالى پيش رو را واكاوى كنيم.

رياست جمهورى به منزله "تعديل كننده" رهبرى

چنانكه با تفصيل بيشترى در اين مقاله توضيح داده شده، به نظر مى رسد مدل كلى سياست خارجى ايران در چهار سال آينده تا حد زيادى مبتنى بر تلاش رييس جمهور و دولت "اعتدال گرا" براى تعديل رويكرد "انقلابى" رهبرى و ديگر نهادهاى قدرتمند مانند سپاه پاسداران در حوزه روابط بين الملل خواهد بود. طبق اين چارچوب نظرى و با توجه به وعده هاى انتخاباتى فوق الذكر و تجديد حمايت مردمى در عملى كردن آنها، دولت روحانى خواهد كوشيد از طريق تشديد ديپلماسى منطقه اى و تعامل گسترده تر با جهان خارج به ويژه قدرت هاى غربى روابط كم تنش تر و لذا سودآورترى را به لحاظ اقتصادى و سياسى براى ايران رقم بزند و بدين ترتيب قدرت ملى را با كارايى بيشترى در سطح بين المللى "نقد كند".

در عين حال، اين ديناميسم بدان معنى ست كه تنش هاى داخلى ميان نهادهاى منتخب و غيرمنتخب رقيب بر سر نحوه سياست گذارى و به تبع آن سمت و سوى سياست خارجى ايران ممكن است افزايش يابد و به بيان ديگر شاهد تشديد "بازى كارخراب كن ها" (spoiler game) يا اقدامات خنثى كننده از سوى نيروهاى افراطى در داخل كشور باشيم. احتمال چنين اقداماتى - براى نمونه مى توان به انجام آزمايش موشكى سپاه با پيام "اسرائيل بايد از صفحه روزگار محود شود" به زبان عبرى و در بحبوحه اجرايى شدن برجام در اوايل سال ٢٠١٦ اشاره كرد - از آن جهت بالاست كه سياست خارجى تنش زدا و تعامل گراى روحانى قابليت آن را دارد كه هويت يا "سيرت" جمهورى اسلامى را چنانكه آيت الله خامنه اى و نهادهاى همسو با وى بر حفظ و حراستش تاكيد مى كنند تغيير دهد.

در واقع حتى مى توان گفت كه موفقيت كامل سياست خارجى دولت اعتدال گرا در چهار سال آينده تا حد قابل ملاحظه اى بر ميزان موفقيتش در تغيير و بازسازى هويت و رفتار انقلابى مورد نظر رهبرى در عرصه منطقه اى و بين المللى مبتنى خواهد بود. البته بايد افزود كه رفتار و رويكرد طرف هاى ديگر يعنى كشورهايى مانند عربستان و آمريكا نيز به همان اندازه در موفقيت يا شكست ديپلماسى فعال و سياست خارجى تعامل محور روحانى تاثيرگذار است.

حق نشر عکس EPA
Image caption حاكمان سعودى با روى كار آمدن دولت ترامپ در آمريكا اميدوارتر شده و به اين باور رسيده اند كه شايد بتوانند از طريق همسويى بيشتر با واشينگتن و ايجاد ائتلافى منطقه اى شامل اسرائيل، تهران را مهار و بيش از پيش منزوى كنند

روابط با عربستان

نخستين واكنش وزير خارجه عربستان به پيروزى مجدد روحانى در انتخابات چشم انداز روشنى از بهبود روابط ايران و عربستان در آينده نزديك به دست نمى دهد. عادل الجبير طى ديدارى با همتاى آمريكايى اش ركس تيلرسون بر اين نكته تاكيد كرد كه در زمينه روابط سياسى و ديپلماتيك با ايران، عربستان نه افراد بلكه اقدامات جمهورى اسلامى را ملاك قرار مى دهد. چنين رويكرد سلب كننده اى بدان معنى ست كه تهران براى بهبود روابطش با رياض و متحدان عرب سنى مذهب آن بايد آنچه را كه "مداخله" در امور داخلى همسايگان و "فعاليت هاى بى ثبات كننده" در منطقه خوانده مى شود متوقف كند.

به ديگر سخن، عربستان انتظار دارد ايران به حمايت از حكومت اسد در سوريه خاتمه داده و از كمك به شورشيان حوثى در يمن دست بردارد. هرچند دولت روحانى تلاش هايى را براى برقرارى آتش بس و صلح در سوريه و يمن از طريق پيگيرى مذاكرات سياسى انجام داده، با توجه به گرايش و منافع گروهى نهادهاى غيرمنتخب در ايران كه قدرت بيشترى در تعيين سياست منطقه اى كشور دارند به نظر نمى رسد انتظارات عربستان دست كم در آينده نزديك برآورده گردد.

عدم استقبال عربستان از پيروزى مجدد اعتداليون در ايران همچنين از اين مساله نشئت مى گيرد كه حاكمان سعودى با روى كار آمدن دولت ترامپ در آمريكا اميدوارتر شده و به اين باور رسيده اند كه شايد بتوانند از طريق همسويى بيشتر با واشينگتن و ايجاد ائتلافى منطقه اى شامل اسرائيل، تهران را مهار و بيش از پيش منزوى كنند. افزايش بى سابقه خريدهاى تسليحاتى رياض از ايالات متحده را تا حد زيادى مى توان در اين راستا درك كرد.

حق نشر عکس .
Image caption به نظر مى رسد دولت روحانى ميان دو گروه افراطى قدرتمند در داخل و خارج گير افتاده و بدين لحاظ راه دشوار و پرچالشى براى عملى ساختن وعده هايش در حوزه سياست خارجى پيش رو دارد

روابط با آمريكا

هرچند توافق هسته اى موسوم به برجام تاثير عمده اى بر گسترش روابط ايران با قدرت هاى غربى گذاشته و تنش هاى موجود و همچنين احتمال درگيرى نظامى را تا حد ملموسى كاهش داده، دولت ترامپ رويكردى تهاجمى تر نسبت به جمهورى اسلامى در مقايسه با دولت اوباما دارد و از اين جهت به سياست هاى اسرائيل نيز نزديك تر است. اين امر به همراه تمايل افراطيون در ايران مبنى بر تشديد تنش ها با آمريكا و مقابله سرسختانه تر با حضور "مداخله جويانه" آن در خاورميانه، كار دولت روحانى را براى بهبود روابط دوطرفه كه اصولا لازمه رفع تحريم هاى غيرهسته اى ست دشوار مى سازد.

اگر سخنان ركس تيلرسون در واكنش به انتخاب مجدد روحانى را - كه خواستار تلاش دولت براى "انهدام شبكه تروريستى ايران" و از بين بردن توانايى موشكى آن شده - مبنايى براى سمت و سوى آينده سياست خارجى واشينگتن در قبال تهران قرار دهيم، هر گونه تحول عمده در راستاى بهبود روابط دوجانبه بسيار دور از ذهن خواهد بود. با توجه به نارضايتى آشكار دولت ترامپ از توافق هسته اى، آينده روابط ايران و آمريكا همچنين به نتيجه بازبينى كلى كاخ سفيد درباره پايبندى به برجام بستگى دارد. اگر دولت ترامپ تصميم به خروج از توافق هسته اى بگيرد - كه با در نظر گرفتن شرايط حاكم بر منطقه از يك سو و بحران هاى شديد سياسى داخل آمريكا از سوى ديگر چندان هم بعيد به نظر نمى رسد - نه تنها اميدى براى كاهش تنش ها باقى نخواهد ماند، بلكه احتمال درگيرى نظامى بين دو طرف نيز مى تواند افزايش يابد.

در هر حال به نظر مى رسد دولت روحانى ميان دو گروه افراطى قدرتمند در داخل و خارج گير افتاده و بدين لحاظ راه دشوار و پرچالشى براى عملى ساختن وعده هايش در حوزه سياست خارجى پيش رو دارد.