مهاجران افغانستانی و جامعه ایرانی

مرکز آمار ایران در تاریخ ۲۰ جوزا (خرداد) امسال، بر اساس سرشماری جامع نفوس و مسکن انجام شده در سال ۱۳۹۵ گزارشی درباره اتباع خارجی حاضر در ایران ارائه نمود. در این نوشتار، برخی نکات مهم این گزارش در رابطه با پناهجویان افغانستانی حاضر در ایران را برجسته می کنم:

Image caption با توجه به سابقه طولانی حدود ۴۰ ساله حضور پناهجویان افغانستانی در ایران، این افراد دیگر از نظر اجتماعی افرادی خارجی به حساب نمی آیند هر چند با توجه به موانع قانونی و اجتماعی فراوان، دچار انزوای حقوقی و اجتماعی فراوانی هستند. آیا وقت آن نرسیده است که به حقوق اولیه شهروندی این دسته از ساکنان ایران رسیدگی شود؟

۱. مهمترین قسمت گزارش مورد نظر، تعداد پناهجویان افغانستانی ساکن ایران است. مطابق گزارش مرکز آمار ایران، ۱ ملیون و ۵۸۳ هزار و ۹۷۹ نفر پناهجویان افغانستانی در ایران ساکن هستند. این تعداد کمتر از ۲ درصد کل جمعیت ساکن ایران را تشکیل می دهد.

با توجه به روش آمارگیری و جامعیت آن، این آمار قابل استنادترین و قابل اتکاترین آمار راجع به میزان مهاجران و پناهجویان افغانستانی در ایران است. هر از گاهی از مراجع مختلف آمارهای گوناگونی راجع به تعداد پناهجویان افغانستانی ارائه شده است و ارقام معمولا بین ۲ میلیون نفر تا ۳ و نیم میلیون نفر بوده است.

بیشتر بخوانید:

مهاجران افغان در حسرت انتخاب

آیا مهاجرت افغان‌ها به اروپا رو به کاهش است؟

شمار بی سابقه ای از مهاجران آلمان را ترک کرده اند

تاکید ارائه دهندگان چنین آمارهایی نیز به این سمت بوده است که تعداد قابل توجه پناهجویان افغانستانی فاقد مدرک و به صورت غیر مجاز هستند و به همین خاطر تبعات اجتماعی و اقتصادی خاصی برای ایران به همراه دارند. آمار ارائه شده توسط مرکز آمار ایران، در ترکیب با مواردی که در ادامه این نوشته می آید، می تواند نقطه پایانی به بسیاری از بحث های این چنینی باشد.

متاسفانه گزارش مرکز آمار ایران در مورد وضعیت حقوقی و اقامتی اتباع افغانستانی در ایران چیزی نمی گوید. امیدواریم این خلاء در آینده جبران شود.

حق نشر عکس .

از سوی دیگر، کمیساریای عالی پناهندگان سازمان ملل، تعداد پناهجویان افغانستانی در ایران را ۹۵۱ هزار و ۱۴۷ نفر اعلان کرده است. بنابراین می توان نتیجه گرفت حدود ۶۳۳ هزار نفر از مهاجران افغانستانی ساکن ایران، وضعیت اقامتی غیر از پناهجویی دارند. مسلم است که تمام این جمعیت بدون مدرک اقامتی و یا به اصطلاح غیر مجاز نیستند. تعداد زیادی از اینها کسانی هستند که قبلا دارای وضعیت اقامتی پناهجویی بودند، اما بنا به دلایلی که خارج از حوصله این نوشتار است، مدارک اقامتی پناهجویی خود را تبدیل به اقامت غیر پناهجویی (یا آنچه اصطلاحا پاسپورتی خوانده می شود) نموده اند.

نکته قطعی این است که تعداد مهاجران افغانستانی بدون مدرک و غیر مجاز بسیار کمتر از آن چیزی است که بیان می شود.

۲. تعداد مردان در ترکیب جنسیتی پناهجویان افغانستانی ساکن ایران، حدود ۶ درصد (۱۰۶ هزار و ۵۵۵ نفر) بیشتر از زنان است. بنابراین برخی شبهات پیرامون اینکه تعداد کثیری از اتباع افغانستان، مردان مجردی هستند که به صورت غیر قانونی و صرفا برای اشتغال و کار وارد ایران شده اند، با این آمار قابل رد می باشد.

۳. نمودار بسیار جالب دیگر، ترکیب سنی به تفکیک جنسیت پناهجویان افغانستانی در ایران (مطابق نمودار ذیل) است.

حق نشر عکس .

این نمودار نشان می دهد که حدود ۴۶ درصد پناهجویان افغانستانی در ایران زیر ۲۰ سال دارند و حدود ۶۷ درصد زیر ۳۰ سال سن دارند. می توان نتیجه گرفت که اکثریت قریب به اتفاق جمعیت زیر ۳۰ سال در ایران به دنیا آمده اند و در ایران بزرگ شده اند. با توجه به سابقه طولانی حدود ۴۰ ساله حضور پناهجویان افغانستانی در ایران، این افراد دیگر از نظر اجتماعی افرادی خارجی به حساب نمی آیند هر چند با توجه به موانع قانونی و اجتماعی فراوان، دچار انزوای حقوقی و اجتماعی فراوانی هستند. آیا وقت آن نرسیده است که به حقوق اولیه شهروندی این دسته از ساکنان ایران رسیدگی شود؟

نکته دیگری که این نمودار در مقایسه با نمودار مشابه برای کل جمعیت ایران نشان می دهد، این است که جمعیت پناهجویان افغانستان ساکن ایران به مراتب جوانتر از جمعیت شهروندان ایران است. (۳۱ درصد ایرانیان زیر ۲۰ سال و ۴۹ درصد ایرانیان زیر ۳۰ سال هستند).

یکی از دلایل این امر نرخ بالاتر زاد و ولد (و به تبع آن اندازه خانواده بزرگتر) در میان پناهجویان افغانستانی است. به همین دلیل در هر خانواده پناهجوی افغانستانی، فرد سرپرست (شاغل و درآمدزا) باید مخارج تعداد بیشتری را تامین نماید. با توجه به تغییرات سیاستگذاری در حذف یارانه بسیاری از کالاها و خدمات و عدم برخورداری پناهجویان افغانستانی از توزیع یارانه نقدی از سویی و میزان تورم و سایر شاخص های اقتصادی از سوی دیگر، می توان نتیجه گرفت که فشار اقتصادی بر خانواده های پناهجویان افغانستانی در مقایسه با سایرین در سالهای اخیر بسیار شدیدتر شده است.

۴. نمودار جالب دیگری که از گزارش مرکز آمار ایران به دست می آید پراکندگی محل سکونت پناهجویان افغانستانی بر حسب استان مطابق نمودار زیر است:

حق نشر عکس .

مطابق این نمودار بیشترین جمعیت افغانستانی در استان تهران ساکن هستند. از سوی دیگر تفکیک جنسیتی این نمودار باز هم تاییدی می تواند بر این فرضیه باشد که اکثریت قریب به اتفاق پناهجویان افغانستانی خانواده هستند و نه افراد مجرد مرد.

با توجه به مقررات سختگیرانه دولت ایران در اشتغال اتباع افغانستان، اکثریت قریب به اتفاق پناهجویان شاغل افغانستانی در شغلهایی مشغول به کارند که جمعیت فعال از نظر اقتصادی ایران، تمایلی به حضور در آنها ندارد.

از این لحاظ، پناهجویان افغانستانی در عمل بار بسیار بزرگی را از دوش اقتصاد ایران برمی دارند. به خاطر محرومیت این پناهجویان از بسیاری از حقوق اولیه کار همچون بیمه حوادث کاری، بازنشستگی و... در عمل وضعیت پناهجویان افغانستانی در ایران چیزی شبیه برده داری است.