آيت الله خامنه‌اى و مناقشه كشمير

بی بی سی

مناقشه كشمير ميان هند و پاكستان يكى از طولانى ترين منازعات سرزمينى در تاريخ معاصر است كه در سال ١٩٤٧ با استقلال هند از بريتانيا آغاز گرديد و پس از تقريبا هفتاد سال همچنان ادامه دارد. هند و پاكستان، اين دو رقيب ديرينه و دو قدرت هسته اى در جنوب آسيا، از زمان تاسيس به منزله دو كشور مستقل در سال ١٩٤٧، چهار بار با يكديگر وارد جنگ شده اند كه سه مورد از آنها (١٩٤٧-١٩٤٨، ١٩٦٥، و ١٩٩٨) بر سر مالكيت منطقه جامو و كشمير بوده است.

ادعاى حاكميت هند بر اين منطقه به قراردادهاى سياسى و ارضى عقد شده در پايان استعمار بريتانيا بر شبه قاره هند برمى گردد، در حالى كه استدلال پاكستان به منزله يك كشور مسلمان براى حاكميت بر كشمير اكثريت مسلمانى ست كه در آن زندگى مى كنند. اين منطقه اكنون از طريق "خط كنترل" كه در واقع مرز ميان دو كشور همسايه به شمار مى رود به دو بخش هندى و پاكستانى تقسيم شده است.

حق نشر عکس KHAMENEI.IR
Image caption سخنان آيت الله خامنه اى درباره لزوم حمايت از مسلمانان كشمير درست چند روز پيش از آن مطرح گرديد كه نارندرا مودى، نخست وزير ملى گراى هند، قرار بود سفرى تاريخى به اسرائيل براى ديدار با بنيامين نتانياهو و تقويت روابط دوجانبه انجام دهد

حكومت ايران به واسطه گرايش هاى مذهبى و ايدئولوژيكى اش به طور سنتى طرف مسلمان مناقشه يعنى پاكستان را گرفته و از جنبش "آزاديخواهانه" كشميرى ها براى رهايى از حاكميت غيرمسلمانان حمايت كرده است. با اين حال موضع جمهورى اسلامى در اين زمينه عمدتا غيرعلنى بوده و مقامات ايران براى اجتناب از ايجاد تنش در روابط با هند معمولا كوشيده اند در مساله كشمير با احتياط عمل كنند.

در واقع مى توان گفت كه سياست غالب تهران تا حد زيادى معطوف به بهره بردارى استراتژيك از مناقشه كشمير براى تنظيم روابط با هند و پاكستان و ايجاد توازن در رابطه اش با اين دو قدرت هسته اى رقيب بوده است.

بیشتر بخوانید:

آيت الله خامنه اى، رهبر جمهورى اسلامى، در خطبه هاى نماز عيد فطر ١٣٩٦ (٢٦ ژوئن ٢٠١٧) با اشاره به تنازعات منطقه اى از "زخم هاى زيادى" كه بر پيكره امت اسلامى وارد شده سخن گفت و در ادامه بعد از مدتها مساله كشمير را نيز به ميان كشيد. به گفته وى، "دنیای اسلام باید به‌ طور صریح از مردم یمن حمایت کند و از ظالمان و ستمگرانی که به این مردم - در روز ماه رمضان، در ماه مبارک - آن‌ گونه تهاجم هايى انجام مى دهند، اظهار برائت و بیزاری بکند، از مردم حمایت بکند؛ از مردم بحرین و مردم کشمیر همین‌ جور". اشاره آيت الله خامنه اى به مسلمانان كشمير، هر چند در مناسبت مذهبى مهم و پرمخاطبى عنوان شد، آنقدر به لحاظ سياسى دلالت مند و معنادار نمى نمود اگر وى طى سخنرانى ديگرى يك هفته بعد دوباره اين مساله را مطرح نمى كرد. رهبر ايران، طى ديدارى با رئيس و مديران دستگاه قضايى كشور در ٣ جولاى ٢٠١٧ گفت "قوه قضائیه باید در موضوعاتی همچون تحریم ها، مصادره‌ هاى آمریکایی ها، تروریسم و یا حمایت از شخصیت هاى مظلوم دنیا همچون شیخ زکزاکی و یا حمایت از مسلمانان میانمار و کشمیر، از جایگاه حقوقی وارد شود و نظر حمایتی و یا مخالفت خود را قاطعانه اعلام کند."

با توجه به قدرت بالادستى آيت الله خامنه اى در شكل دهى به سياست خارجى ايران از يك سو و حسابگرى رايج در سخنرانى هاى وى (به لحاظ انتخاب واژگان و اصطلاحات و زمان بيان آنها) از سوى ديگر، نمى توان طرح دوباره مساله كشمير را در عرض صرفا يك هفته به راحتى ناديده گرفت. حتى نفيس زكريا، سخنگوى وزارت خارجه پاكستان، چند روز بعد به طور رسمى از اين سخنان استقبال كرد.

اما دلايل سياسى و حتى استراتژيك چنين اقدامى چيست؟ چرا آقاى خامنه اى (و احتمالا مشاورانش) تصميم گرفته است به طور علنى "كشمير" را به جرگه ديگر جوامع مسلمان كه از ديد او مظلوم واقع شده و عمدتا در سخنرانى هايش از آنها نام مى برد اضافه كند؟ انگيزه ها و دلالت هاى سياست خارجى چنين امرى چيست؟

Image caption روابط دهلى-تل آويو حول دو محور اصلى تجارت و سرمايه گذارى و همكارى هاى دفاعى-امنيتى مى چرخد

روابط بى ثبات ايران و هند

سخنان آيت الله خامنه اى درباره لزوم حمايت از مسلمانان كشمير درست چند روز پيش از آن مطرح گرديد كه نارندرا مودى، نخست وزير ملى گراى هند، قرار بود سفرى تاريخى به اسرائيل براى ديدار با بنيامين نتانياهو و تقويت روابط دوجانبه انجام دهد. مودى اولين رهبر هند است كه به طور رسمى از اسرائيل ديدار مى كند. او در طول اين سفر كه سه روز به طول انجاميد، بيش از ٥٠ بار درباره جذاب و مفيد بودن ديدارش توييت كرد.

رهبران دو كشور همچنين هفت قرارداد عمده در زمينه آب، كشاورزى و فناورى فضايى امضا كرده و بودجه اى به ارزش ٤٠ ميليون دلار براى تقويت پژوهش و نوآورى هاى مشترك اختصاص دادند. ناگفته نماند كه صرفا چند ماه پيش، در آوريل ٢٠١٧، "صنايع هوافضاى اسرائيل" قراردادى تقريبا ٢ ميليارد دلارى را براى تجهيز ارتش و نيروى دريايى هند به سامانه هاى دفاع موشكى امضا كرد كه در واقع بزرگترين قرارداد فروش تجهيزات نظامى اسرائيل از زمان تاسيس اش در سال ١٩٤٨ بود.

روابط هند با عربستان، ديگر رقيب منطقه اى ايران، نيز پس از روى كار آمدن نارندرا مودى گسترش يافته و نزديكتر شده است. اين روابط مانند مناسبات دهلى-تل آويو حول دو محور اصلى تجارت و سرمايه گذارى و همكارى هاى دفاعى-امنيتى مى چرخد. عربستان سومين شريك تجارى هند و بزرگترين تامين كننده نفت خام آن است. سفير كنونى هند در رياض، احمد جاويد، رئيس پليس سابق بمبئى بوده و چهره اى امنيتى به شمار مى رود كه باعث تسهيل و تقويت روابط امنيتى دو كشور شده. جالب آنكه عربستان جزو نخستين كشورهايى بود كه به طور غيرمنتظره اى حملات شبه نظاميان به نيروهاى نظامى هند در شهر يورى واقع در استان جامو و كشمير را - كه در سپتامبر ٢٠١٦ رخ داد و بر اثر آن ١٩ سرباز هندى كشته شدند - محكوم كرد.

روابط ايران و هند همچنين از اختلافات بر سر توسعه ميدان گازى "فرزاد ب" در خليج فارس تاثير پذيرفته است. پيش از رفع تحريم هاى هسته اى و در بحبوحه تلاش هاى تهران براى دريافت پول حاصل از فروش نفت به ديگر كشورها، دولت ايران وعده داده بود كه ميدان "فرزاد ب" را براى توسعه و بهره بردارى به هند اعطا خواهد كرد. هند كه بزرگترين مشترى صادرات نفت ايران پس از چين است دولت روحانى را متهم به خلف وعده كرده و در در آوريل ٢٠١٦ اعلام كرد كه به تلافى آن واردات نفت از ايران را كاهش خواهد داد. در اواسط ژوئن ٢٠١٧، خبرگزارى رويترز گزارش داد كه واردات نفت هند از ايران به پايين ترين سطح در يك سال گذشته سقوط كرده است. طبق اين گزارش، گويا تهران بدون توجه به نارضايتى هند، با شركت دولتى گازپروم روسيه براى توسعه ميدان "فرزاد ب" به توافق رسيده است.

حق نشر عکس AFP
Image caption با وجود همكارى هاى تنگاتنگ ايران با هند براى ساخت و توسعه بندر استراتژيك چابهار به نظر مى رسد روابط دوجانبه ايران و هند در ماه هاى اخير به سردى گراييده و اين روند ممكن است دست كم در آينده نزديك نيز ادامه يابد

در سال ٢٠١٠ كه آيت الله خامنه اى در پيام سالانه حج بر "وظيفه" امت اسلامى در كمك به "ملت" كشمير تاكيد كرده بود، وزارت خارجه هند با احضار سفير ايران در اين كشور به موضع گيرى رهبر جمهورى اسلامى اعتراض كرد. دهلى در آن زمان، بر خلاف روند غالب گذشته، مخالفتی با قطعنامه انتقادی سازمان ملل متحد درباره وضع حقوق بشر در ایران ابراز نكرده و به آن رای ممتنع داده بود.

با وجود همكارى هاى تنگاتنگ ايران با هند براى ساخت و توسعه بندر استراتژيك چابهار - كه رقيب بندر گوادر پاكستان براى اتصال كشورهاى آسياى ميانه به درياى عمان و اقيانوس هند محسوب مى شود - به نظر مى رسد روابط دوجانبه ايران و هند در ماه هاى اخير به سردى گراييده و اين روند ممكن است دست كم در آينده نزديك نيز ادامه يابد. عدم اعتراض رسمى مقامات هند به سخنان آيت الله خامنه اى درباره ضرورت حمايت از مسلمانان "مظلوم" كشمير - بر خلاف سال ٢٠١٠ - تا حدى نشانگر آن است كه دهلى نو انتظار چنين واكنش هايى را از طرف تهران به تعميق روابط هند با رقباى جمهورى اسلامى دارد.