همه پرسی کردستان: به سوی استقلال یا بحران؟

بی بی سی

پس از ماه ها کشمکش و رایزنی های دیپلماتیک وسیع و بی وقفه برای لغو یا تعویق همه پرسی استقلال کردستان عراق، بالاخره این رفراندوم برگزار شد، تا وضعیت عراق پیچیده تر از قبل شود.

اولین واکنش جدی به این تحول از جانب حیدر عبادی نخست وزیر عراق بود. در طول هفته های منتهی به همه پرسی، عبادی همواره با لحنی ملایم در این مورد سخن می گفت. او که به نظر می رسید به موفقیت رایزنی ها و فشارهای وارده بر اقلیم جهت صرف نظر از برگزاری این رفراندوم امید داشت، بیشتر همچون یک تحلیل گر سیاسی سخن می گفت و اقلیم را از تبعات این اقدام برحذر می داشت.

حق نشر عکس Getty Images
Image caption پس از ماه ها کشمکش و رایزنی های دیپلماتیک وسیع و بی وقفه برای لغو یا تعویق همه پرسی استقلال کردستان عراق، بالاخره این رفراندوم برگزار شد، تا وضعیت عراق پیچیده تر از قبل شود

عبادی که از زمان به قدرت رسیدن روابط بسیار خوبی با اقلیم کردستان و به خصوص با شخص مسعود بارزانی برقرار کرده بود، به شدت از جانب گروه های شیعه نزدیک به نخست وزیر سابق، نوری مالکی و ایران تحت فشار بود. اگر چه روابط عبادی با اقلیم منجر به همکاری های نظامی موفقیت آمیز بین نیروهای عراقی و پیشمرگه کُرد شده بود، ولی وی همواره متهم بود که در مقابل آنچه این گروه ها زیاده خواهی و تعدی مسعود بارزانی به حقوق عراق میخوانند، از خود ضعف مفرط نشان می دهد.

از این رو پس از پایان همه پرسی عبادی با لحنی کاملا متفاوت درباره اقدامات خود در قبال اقلیم سخن گفت. از جمله این اقدامات مهلت سه روزه برای به دست گرفتن کنترل فرودگاه های اقلیم از سوی دولت مرکزی بود. عدم پذیرش این درخواست منجر به توقف اکثر پروازهای بین المللی به اقلیم کردستان عراق شد.

بیشتر بخوانید:

دومین مسئله ای که نخست وزیر عراق بر آن تاکید کرد، کنترل مرزهای بین المللی اقلیم کردستان است. در این راستا رئیس ستاد مشترک ارتش عراق به ترکیه و سپس به ایران سفر کرد و با همتایان ترک و ایرانی خود دیدار کرد. از نتایج این سفرها اجرای مانورهای نظامی در نزدیکی مرزهای کردستان با ایران و عراق با مشارکت تعداد محدودی از نیروهای عراقی بود.

همه اینها در حالی است که هنوز مرزهای کردستان با ایران و ترکیه از سوی نیروهای وابسته به اقلیم اداره می شود. همه پرسی استقلال تاکنون بر وضعیت این مرزها تاثیر زیادی نگذاشته است و فقط محدودیت های جزئی از سوی ایران اعمال شده است. البته محدودیت حمل و نقل سوخت از جانب ایران می تواند برای اقلیم به خصوص مناطق شرقی، دردسر ساز باشد.

رئیس ستاد مشترک ارتش ترکیه نیز به ایران سفر کرد تا در زمینه هماهنگی های لازم در قبال همه پرسی اقلیم رایزنی کند. از میان استراتژی های مورد بحث برای خارج کردن کنترل این مرزها از دست اقلیم، ایجاد نقاط مرزی در خاک ایران و ترکیه است. نقاطی که توسط دولت مرکزی عراق کنترل شده و بر جریان حمل و نقل کالا و اخذ عوارض گمرکی و همچنین مسائل مهاجرتی و عبور و مرور مسافرین نظارت کند.

همچنین امکان تغییر مسیر حمل و نقل جاده ای ترکیه با دیگر مناطق عراق از طریق ایران از موارد مورد بررسی است. این حرکت به ترکیه این امکان را خواهد داد که حتی در صورت بسته شدن مرزها و جاده های اقلیم، شرکت های خود را از بازار چند میلیارد دلاری بازسازی مناطق جنگ زده عراق محروم نکند.

اقدام سومی که عبادی بر آن تاکید داشت، جلوگیری از فروش یکجانبه نفت از سوی اقلیم کردستان است. گزارش ها حاکی از آن است که تاکنون جریان نفت همچون گذشته ادامه دارد و اقلیم کردستان همچنان حدود ۶۰۰ هزار بشکه در روز صادر می کند.

اقلیم کردستان با ترکیه توافق بلند مدتی برای همکاری در این زمینه امضا کرده و آنکارا از این راستا سود قابل ملاحظه ای به دست می آورد. به نظر می رسد عبادی کار سختی برای راضی کردن ترکیه جهت متوقف کردن این همکاری داشته باشد، مگر اینکه عراق بتواند پیشنهاد خوبی به ترکیه بدهد تا از تعامل یکجانبه با اقلیم دست بردارد. البته این را هم باید در نظر داشت که قطع صادرات نفت حتی به شکل موقت باعث فروپاشی اقتصاد شکننده اقلیم خواهد شد و اقلیم را مجبور به مذاکره خواهد کرد. این واقعیت به ترکیه این امکان را می دهد که با متحمل شدن حداقل خسارت، به اقلیم جهت دست برداشتن از اقدامات استقلال طلبانه فشار وارد کند.

حق نشر عکس Reuters
Image caption ه احتمال زیاد رفتن عبادی به معنای بالا گرفتن بیش از پیش نفوذ ایران در عراق خواهد بود. جالب اینجاست که عدم توانایی عبادی در به قدرت رسیدن مجدد به ضرر منافع کردها خواهد بود

عبادی در وضعیت دشوار

به نظر می رسد که عبادی در موقعیتی قرار گرفته که باید حداقل بخشی از این برنامه را عملی کند، زیرا در صورت ظاهر شدن به شکل رهبری ضعیف، وضعیت سیاسی وی به شدت متزلزل خواهد شد. با توجه به نزدیک شدن انتخابات سراسری در بهار ۲۰۱۸ رقیبان عبادی از این نکته برای شکست دادن او بیشترین بهره را خواهند برد. گزینه جایگزین عبادی در انتخابات پیش رو به احتمال قوی شخصیتی نزدیک به ایران خواهد بود. گروه های سیاسی نزدیک به ایران که در حشد شعبی حضور دارند و در شکست داعش نقش عمده ای بازی کرده اند، ماه هاست که خود را برای انتخابات آینده آماده می کنند. این گروه ها با تکیه بر محبوبیت حشد شعبی در نزد شیعیان سعی در حضور هر چه قویتر در صحنه انتخابات دارند. نظر سنجی ها نشان می دهد که برخی از رهبران این گروه ها، همچون هادی عامری رهبر گروه بدر، از میزان تایید بالایی نزد شیعیان برخوردارند.

یکی از دلایل مخالفت قطعی آمریکا با رفراندوم کردستان همین احتمال تضعیف حیدر عبادی است. به احتمال زیاد رفتن عبادی به معنای بالا گرفتن بیش از پیش نفوذ ایران در عراق خواهد بود. جالب اینجاست که عدم توانایی عبادی در به قدرت رسیدن مجدد به ضرر منافع کردها خواهد بود.

همین الان نیز اقدامات و مطالبات عبادی در مقایسه با مطالبات گروه های نزدیک به ایران بسیار ملایم است. به عنوان مثال عبادی به صراحت اعلام کرده که در این مناقشه متوسل به نیروی نظامی نخواهد شد. حتی محدودیت های هوایی اعمال شد به هیچ وجه شکل یک محاصره کامل را به خود نگرفته اند، چرا که هنوز پروازهای داخلی و پروازهای خارجی فوق العاده، بشر دوستانه و نظامی به فرودگاه های اقلیم کردستان در جریان است.

در مقابل این رویکرد، پارلمان عراق در غیاب نمایندگان کُرد طرح ۱۳ ماده ای را تصویب کرد که در آن خواستار به کنترل درآوردن مناطق مورد مناقشه همچون کرکوک از طریق نیروی نظامی شد. صحبت از درگیری نظامی با نیروهای پیشمرگه از چندی پیش به خصوص در میان شبه نظامیان شیعه عراق بالا گرفته است. در آخرین این اظهارات قیس الخزعلی رهبر گروه عصائب اهل حق اذعان داشت که نیروهای شبه نظامی توانایی این را دارند که در عرض یک ماه مناطقی که کردستان در پی فروپاشی نیروهای عراقی در تابستان ۲۰۱۴ به کنترل خود درآورده را بازپس گیرند.

در طرح تصویبی مجلس همچنین از دولت خواسته شده تا کارکنان و مسؤولان کُرد دولت فدرال که در این همه پرسی رای "آری" داده اند، را اخراج کند. از دیگر بندهای این طرح محاکمه مسعود بارزانی است.

اما، به نظر نمی رسد که نخست وزیر عراق دست به این اقدامات بزند. عبادی به خوبی می داند که استفاده از زور یا حتی مجازات جمعی مردم کردستان اجماع داخلی، منطقه ای و بین المللی بر ضد رفراندوم کردستان را متزلزل خواهد کرد، اجماعی که در حال حاضر کار عبادی را آسان تر کرده است، به خصوص پس از اینکه آیت الله سیستانی سکوت خود را شکست و به شکل ضمنی مخالفت خود را با رفراندوم اعلام کرد.

حق نشر عکس AFP
Image caption در این معادله ترکیه نقش اساسی را بازی می کند. همکاری یا عدم همکاری آنکارا با بغداد و تهران تا حدود زیادی سرنوشت این پرونده را تعیین می کند

نقش ایران و ترکیه

موفقیت عبادی در به اجرا درآوردن حداقل بخشی از اقداماتی که اعلام کرده منوط به همکاری ایران و ترکیه است. اما سابقه روابط این کشورها نشان می دهد که همگرایی شان در مقابله با حرکت های جدایی طلبانه کردستان شکننده بوده است.

در این معادله ترکیه نقش اساسی را بازی می کند. همکاری یا عدم همکاری آنکارا با بغداد و تهران تا حدود زیادی سرنوشت این پرونده را تعیین می کند. از یک سو روابط پر تنش ترکیه با عراق و ایران و همچنین منافع اقتصادی وسیع این کشور در اقلیم کردستان احتمال کنار کشیدن ترکیه از این هم گرایی را زیاد می کند. در صورت عدم پایبندی ترکیه به این هم پیمانی، کردستان خواهد توانست که نفت صادر کند و از طریق مرزهای خود با ترکیه نیازهای خود را تأمین کند. در این صورت بستن یکجانبه مرزها از سوی ایران فقط منجر به از دست دادن بیش از پیش بازار کردستان از سوی ایران خواهد شد.

از طرف دیگر اما، ناظران بین المللی که با شخص رجب طیب اردوغان در این مورد گفتگو کرده اند بر این باورند که وی از رفتار کردستان عراق به شدت عصبانی شده است. با توجه به سابقه تصمیم گیری های رهبر ترکیه باید این احتمال را در نظر داشت که وی به این دلیل حتی از منافع اقتصادی، حداقل به شکل موقت، صرف نظر کرده و با بارزانی برخورد کند. سابقه برخورد اردوغان با بشار اسد رئیس جمهور سوریه گواه این نوع رفتار رهبر ترکیه است. سفر اردغان به تهران را هم می توان در همین راستا ارزیابی کرد. این را هم باید در نظر داشت که همکاری این سه کشور لزوما نباید یک همکاری طولانی مدت باشد. بلکه یک هماهنگی کم نقص به مدت چند ماه می تواند مقامات اقلیم را وادار به پذیرش حداقل بخشی از این مطالبات کند.

همانطور که پیشبینی می شد اجرای رفراندوم کردستان بر پیچیدگی های وضع منطقه افزوده است. حال باید منتظر بود و دید که بازیگران متعدد در این صحنه چگونه می توانند اهداف خود را پیش ببرند.