خودکشی زهرا خاوری؛ آموزش عالی افغانستان را چگونه می توان از فساد نجات داد؟

با گذشت هر سال، میزان و انواع فساد در افغانستان رو به گسترش و افزایش است. فساد پدیده جدیدی نیست. در هر وقت و در همه کشورهای دنیا وجود داشته و دارد. اما، آنچه تکان دهنده است نبود دستگاه ها و راه های موثر قانونی برای مبارزه در برابر فساد و حمایت از قربانیان آن است.

Image caption صدها دانشجو در کابل امروز گردهم جمع شده و به "خودکامگی" استادان دانشگاه کابل اعتراض کردند

با در نظرداشت این نکته، نوشته حاضر وضعیت فساد در نظام آموزش عالی را، با طرح پرسش "چگونه میتوان نظام آموزش عالی را از گرداب فساد نجات داد"، تحلیل و بحث می کند. مضمون و پرسش مطرح شده بر محور مرگ زود و نا به هنگام زهرا خاوری، دانشجوی سال آخر علوم دامپزشکی (ویترنری) پوهنتون کابل، میچرخد. افزون بر آن، این نوشته طرح های اصلاحی را برای ایجاد دستگاه های قانونی و مبارزه دراز مدت در برابر فساد پیشنهاد مینماید.

خودکشی خانم خاوری (۳٠ عقرب ۱۳٩٦ / ٢۱ نوامبر ٢۰۱٧) زنگ خطری است که حکایت از ژرفا و پهنای فساد در مکان های علمی کشور دارد. هرگاه فساد با چنین شدت و بی پروایی جلوه نمایی میکند، مردم به دشواری میتوانند به نهادهای آموزشی اعتماد نمایند. قضیه خانم خاوری علامتی است که از لایه های گوناگون فساد در نظام آموزش عالی افغانستان پرده برمیدارد. این لایه ها باید به صورت عادلانه، شفاف، و حرفوی کشف، تحلیل، و بررسی شوند. رسیدگی قانونی و شفاف به این قضیه یگانه راه نجات هزاران دانشجو دیگر و آوردن تغییر بنیادی به وضعیت موجود است.

نویسنده این نوشته سالهاست که استاد رهنمای دانشجویان در سطح کارشناسی ارشد و دکترا است. خودکشی خانم خاوری برای او سخت دردناک تمام شده است، با آنکه اولین بار نام او را از طریق رسانه های اجتماعی شنیده است. بار اخلاقی این فاجعه به اندازه ایست که نمیتوان با خاموشی و بی تفاوتی از کنار آن گذشت. خانم خاوری به عنوان یک انسان جوان حق ادامه تحصیل در فضای مناسب را داشت. رسالت استاد رهنما تنها راهنمایی دانشجویان در مضمون تحقیق آنها نیست، بلکه دستگیری آنها در لحضات دشوار و پیچیده تحصیلی شان است. دانشجویان در درازای دوره آموزشی شان دچار تنش های روانی میگردند. استاد رهنما و نهادهای آموزشی مسولیت دارند که از دانشجویان خود پشتیبانی علمی و روانی نموده، و همه کوشش های خود را برای سلامتی علمی و روانی آنها بخرج دهند. ناکامی تاثیر بسیار ناگوار بر روحیه دانشجو دارد.

بیشتر بخوانید:

دانش: داستان خودکشی زهرا خاوری نباید امری عادی تلقی شود

سرپرست وزارت تحصیلات عالی افغانستان استعفا کرد، سرپرست جدید معرفی شد

اعتراض صدها نفر در پی خودکشی یک دانشجوی دختر در کابل

اعتصاب غذای دانشجویان کابل پایان یافت

ادامه اعتراض استادان و دانشجویان دانشگاه کابل

با تاسف، مرگ زهرا نشان میدهد که استاد رهنمای او مسولیت خود را درک نکرده، و رسالت علمی و اخلاقی خود را انجام نداد. در ضمن، هیچ دستگاه و مرجع قانونی موثر و مستقل وجود نداشت که خانم خاوری میتوانست به آن اعتماد و از آن درخواست کمک نماید. مرگ خانم خاوری بسیاری از این کمبودی ها را، بشمول نکات پایین، در نظام آموزش عالی افغانستان برجسته مینماید:

۱. روش تدریس و نقش استاد رهنما توسط استادان و مقامات تحصیلات عالی کاملا به اشتباه گرفته می شود

٢. ادارات نهادهای آموزشی عالی در مرکز و ولایات سیستم های کافی برای نظارت بر استفاده / سوء استفاده از مقام و موقف کارمندان و استادان را ندارند

۳. میکانیسم مناسب برای گزارش فساد و جلوگیری از آن در نهادهای آموزشی وجود ندارد

٤. آگاهی و ظرفیت کارمندان و استادان برای انجام رسالت و وظایف شان ناکافی است

۵. نقش دانشجویان و نهادهای ارزیابی کننده مستقل در مديريت و نظارت نهاد های آموزشی کم رنگ است

٦. پیامدهای تحقیق از مجرمان نامعلوم ویا حداقل است

٧. استادان ترس از جرم ندارند، زیرا در بیشتر حالات، مجرمان بجای مجازات به موقف های بهتر ویا مشابه گماشته میشوند

۸. گذشته نشان داده است که استادان و مدیران نهادهای آموزشی، با و جود نقش داشتن در فساد، در وظیفه شان باقی مانده، و یا حد اکثر مجازات به تبدیلی آنها از یک نهاد به نهاد دیگر محدود میشود.

وضعیت کنونی نشان میدهد که افغانستان حداقل شرایط آموزش عالی را، که پیشرفت علمی و سلامتی دانشجو در مرکز آن قرار دارد، برآورده نمیسازد. اگر حکومت و وزارت تحصیلات عالی عزم سیاسی و علمی برای تهداب گذاری نظام آموزش عالی با معیارهای پذیرفته جهانی را دارند باید توجه جدی به وضعیت کنونی نموده و در تغییر آن بکوشند.

در ضمن، دانشجویان، نهادهای مدنی، و رسانه ها مسولیت اخلاقی دارند تا برای اصلاح وضعیت موجود بکوشند. بزرگان و دانش آموختگان ولایت دایکندی، بخصوص محلهء که خانواده خانم خاوری در آنجا زندگی میکنند، باید نگذارند که پیامدهای روانی این فاجعه تاثیرات منفی در ذهن خانواده ها و دانش آموزان جوان، بخصوص دختران، ایجاد نموده و باعث دلسردی آنها برای ادامه آموزش عالی گردد.

Image caption این پیش بینی ها و پیش گیری ها شاید بتواند از تکرار خودکشی زهراهای بعدی جلوگیری کند.

برای جلب اعتماد، جبران فاجعه، و جلوگیری از تکرار آن، وزارت تحصیلات عالی میتواند تحقیق همه جانبه را برای تشخیص و شناسایی نکات پایین به راه بیاندازد:

۱. فشارها و رفتارهای تعصب و تبعیض آمیز بر مبنای قوم٬‌ زبان٬ دین٬‌ و جنسیت

۲. تقاضاهای نا مشروع، بشمول مطالبات مالی و روابط جنسی

۳. فشارهای زبانی و یا فیزیکی با هدف و مزاج گرفتن رشوه و مطالبات روابط جنسی

۴. رفتارهای ناگوار و ناخوشایند که باعث ایجاد فضای مزاحمت در محیط کاری و درسی گردیده٬‌ و منجر به انحراف کار کارمندان و توجه دانشجویان از درس میگردند

۵. کارکردن روی توشیح قانون برای حمایت دانشجویان و کارمندان در برابر فساد، بخصوص آزارهای جنسی

در نهایت، رسانه ها، نهادهای مدنی، دانشجویان و نخبگان فرهنگی میتوانند برای رشد آگاهی مردم کارهای ذیل را انجام دهند:

۱. براه انداختن کارزارهای اجتماعی برای بلند بردن آگهی مردم

۲. ایجاد شبکه های مبارزه در برابر فساد

۳. جمع آوری معلومات و شکایات، و پرونده سازی آنها

۴. دادگستری از راه ارسال پرونده های فساد به دادستان کل و پیگیری آنها

۵. افشا نمودن چهره های فاسد، پس از ثبوت جرم

٦. راه اندازی گردهمآیی ها و بسیج نمودن مردم با هدف آوردن فشار بالای ارکان سه گانه در کشور.

این پیش بینی ها و پیش گیری ها شاید بتواند از تکرار خودکشی زهراهای بعدی جلوگیری کند.