دوراهی جنبش زنان در اعتراضات مردمی اخیر

بی بی سی

پس از تظاهرات گسترده یک هفته ای در ایران بار دیگرمسئله جنبش کنونی زنان و نقش آن را در شکل دهی و سازمان دهی زنان در خیزش های اجتماعی پررنگ می کند. سؤالی که مطرح می شود این است که آیا جنبش اعتراضی اخیر می تواند زمینه ساز تغییر در وضعیت جنبش زنان ایران در سالهای آینده باشد؟

در پاسخ به این سؤال نیاز به پاسخ دهی به چند مسأله ی کنونی در خصوص اعتراضات اخیر داریم. اولین سؤالی که مطرح می شود این است که آیا زنان در تظاهرات اخیر به نسبت سال ۸۸ غایب بوده اند و یا حضور آنان کمتر بوده است و اگرمیزان مشارکت آنها کمتر بوده است دلیل آن چه می تواند باشد. سؤال بعدی که نیازمند پاسخ است این است که چرا در میا ن شعارهای مطرح شده ، شعار مختص زنان وجود ندارد. خواست های زنان در کجای این جنبش اعتراضی مطرح شده است؟ دلیل پررنگ نبودن فعالیت های جنبش زنان در اعتراضات مردمی اخیر چه می تواند باشد ؟

پاسخ به این پرسشها می تواند تا حدی به سوال در خصوص آینده جنبش زنان در جامعه کنونی و تاثیر آن بر جنبش های مدنی ایران پاسخ دهد.

Image caption مسأله اولویت بندی جنبش زنان در شرایط کنونی بسیار قابل درک است، اما در عین حال جنبش زنان برای جهت دهی به خواستهای زنان در متن جامعه، نیاز به خلق استراتژی هایی دارد که بتواند در فضای کنونی به نفع شعارهای زنان بهره برداری کند

آیا زنان در اعتراضات اخیر غایب بودند

تظاهرات اعتراضی اخیر از شهرهایی چون مشهد ، نیشابور و کاشمر شروع شد و کم کم به شهرهای کوچک و بزرگ دیگری مثل ایذه و تویسرکان ، اهواز ، تهران و... رسید . این در حالی بود که تظاهرات در تهران از سوی حکومت راحت تر از سایر شهرها کنترل شد و شهرهای کوچکتر به دلیل گستردگی جغرافیایی شاهد اعتراضات وسیع تر و طولانی تری شدند. اما از سوی دیگر درعکس ها و تصاویر دریافتی، زنان به مانند شهرهای بزرگتر حاضر نیستند. در برخی از فیلم های منتشر شده، صدای زنان را می توان از ویدئوها شنید که نشان می دهد زنان حضور دارند و در حال فیلمبرداری هستند.

اما بعد تر تصویر زنی منتشر شد که در تهران و در حال عبوراز میان گازهای اشک آور و دود و غبار است، تصویری که به سرعت در فضای مجازی و در رسانه های دنیا به عنوان یکی از نمادهای اعتراضی تظاهرات اخیر منتشر شد. در همین حال و تنها یک روز پیش از شروع اعتراضات فیلم دختری پخش شد که در میدان انقلاب حجاب خود را از سر برداشته و بر بالای سکویی ایستاده است. فیلم و تصویر این زن هم در میان همین اعتراضات به سرعت تبدیل به نماد مبارزه با حجاب اجباری تبدیل شد.

بیشتر بخوانید:

تمامی این تصاویر و فیلم ها نشان می دهد که زنان غایب از صحنه تظاهرات نبوده اند، بلکه در شهرهای کوچکتر به دلیل محدودیت های موجود در خصوص زنان ترجیح داده اند در فیلم ها و عکس ها غایب باشند و یا در فضای رسانه ها کمتر دیده شوند. از سوی دیگر بسیاری از این زنان عموما از قشری بوده اند که شاید چندان مورد توجه رسانه ها قرار نگرفته اند. طبقه ای از اجتماع که به دلیل ملاحظات فرهنگی و سنتی چندان در تصاویر بازنمایی نشده اند.

اما فرض دیگری که می تواند مطرح شود این است که بیشتر به دلیل کوچک بودن شهرها و محدودیت های موجود برای زنان به نظر می رسد که حضورزنان به نسبت شهرهای بزرگ کمتر است. حال آنکه فیلمهای موجود از صدای زنان حکایت دارند ولی به هرحال به دلیل تفاوت طبقه و ساختار تظاهرات اخیر نسبت به تظاهرات ۸۸ هم بدیهی است که حضور زنان هم در این اعتراضات دچار تغییر و دگرگونی شده و چه بسا در شهرهای کوچک هم این حضور نسبتا کمتر بوده است.

چرا شعارها به طور خاص به زنان اختصاص نداشت

شعارهای مطرح شده در اعتراضات اخیر شعارهای سیاسی با رویکرد انتقادی نسبت به حگومت بوده است. سرمنشأ این شعارها، عموما نارضایتی مردم از وضعیت اقتصادی بود، اما در عین حال شعار مشخصی در خصوص بحران های اجتماعی کنونی زنان در هیچ کدام از تظاهرات ها شنیده نشد. یکی از دلایل این مسأله این می تواند باشد که به دلیل وضعیت کنونی اقتصادی در ایران، زن و مرد به یک میزان در فشار اقتصادی هستند. به نظر می رسد در حال حاضر اولویت اقتصادی و همراه شدن با این اعتراضات با مردان، هدف زنان شرکت کننده در این تظاهرات بوده است. شعارهای ارائه شده هم به همین دلیل همراه با سایر مردان شرکت کننده بوده است و زنان شعار خاصی که بازتاب مشکلات آنان باشد، به نفع خود در اعتراضات نداشته اند.

اما مسئله دیگر این بار کمرنگ بودن حضور فعالان زنان برای بهره برداری از اعتراضات به نفع شعارهای زنان است. بعید نیست که در جامعه امروز ایران به دلیل تنش ها و فشارهای وارده بر فعالان جنبش زنان و خاموش کردن هر فعالیت و کمپینی، با اینکه سرمنشأ این تظاهرات مسائل اقتصادی بیشتر بوده است، اما با این همه جنبش زنان در ایران با نگاه محتاط خود و تحت فشار بودن فرصت بهره برداری و فراهم کردن فضای مناسب برای حضور زنان در این اعتراضات را نداشته است و به همین دلیل شعارهای مختص زنان در این تظاهرات از سوی زنان بیان نشده است.

حق نشر عکس Reuters
Image caption با وجود حمایت برخی از فعالان حقوق زنان از جنبش اعتراضی اخیر مردم ایران، عده زیادی از فعالان حقوق زنان در ایران نتوانسته اند با هویت و برچسب مستقل فعال حقوق زنان در تظاهرات شرکت کنند. حتی زنان شرکت کننده در جنبش های دانشجویی هم با هویت فعال دانشجویی وارد شدند و حمایت خاصی برای شعار خاصی از زنان در این تظاهرات نشد

جایگاه کنونی جنبش زنان ایران و اعتراضات اخیر

با وجود حمایت برخی از فعالان حقوق زنان از جنبش اعتراضی اخیر مردم ایران، عده زیادی از فعالان حقوق زنان در ایران نتوانسته اند با هویت و برچسب مستقل فعال حقوق زنان در تظاهرات شرکت کنند. حتی زنان شرکت کننده در جنبش های دانشجویی هم با هویت فعال دانشجویی وارد شدند و حمایت خاصی برای شعار خاصی از زنان در این تظاهرات نشد. رهبری زنان از سوی فعالان زنان در این تظاهرات هم اتفاق نیفتاد و در عین حال زنان به صورت پراکنده و بدون همگونی خاصی صرفا برای همراهی با مردم وارد فضای اعتراضی شدند.

این اتفاق رویکرد و ماهیت جدیدی را از فعالیت های جنبش زنان در ایران نشان داد که احتمالا اگر همین روند ادامه پیدا کند؛ وضعیت جنبش زنان به همین منوال در سالهای آینده هم پیش خواهد رفت در حال حاضر تعداد زیادی از زنان نسل جوان به فعالان حقوق زنان پیوسته اند و در صفحه های مجازی فعالند، اما با توجه به فعالیتهای اخیر و بگیر و ببندهایی که در بدنه جنبش زنان از چند سال گذشته تا کنون اتفاق افتاده است، به طور کلی چند خط مشی کلی را در استراتژی های جنبش زنان ایران می توان دید :

اولین فرض در این خصوص این است که فعالان زنان طبقه بندی شده است و بیشتر محدود به فعالیت های خاص اجتماعی شده است. دومین فرض این است که فعالان جنبش زنان در ایران درحال حاضر بسیار محافظه کارانه تر از قبل فعالیت می کننند که این مساله با اولویت بندی های جنبش زنان در تعامل است. سومین استراتژی تمرکز زنان برفعالیت های صرفا اجتماعی است که آن هم با محدودیت هایی زیادی مواجه است. در عین حال تمرکز زنان صرفا بر دغدغه های اجتماعی ، اولویت زنان را دچار چرخش منحصربه فردی کرده است و در واقع آن را از آماده سازی برای فعالیت در جنبش های مدنی به دور نگه داشته است.

این سه استراتژی کنونی فعالان جنبش زنان که دغدغه و تمرکز بیشتری بر فعالیت های کم خطرتر از لحاظ سیاسی دارد در واقع در متن کنونی جامعه ایران شدنی است. اما ازسوی دیگر نکته اصلی اینجاست که در واقع جنبش زنان در ایران تنها به یک ساختار قانونی خاصی متمرکز شده است و از آن فراتر نرفته است. این استراتژی در کوتاه مدت ممکن است خللی آن چنانی در وضعیت زنان ایجاد نکند، اما در دراز مدت پتانسیل های بالقوه جنبش زنان برای بسیج کردن جامعه زنان برای بازتاب خواستهای متفاوت از بین می رود و شعارهای مختص زنان و به طور کلی مسأله زنان از متن جنبش های مدنی در جامعه حذف می شود.

استراتژی فعالیت زنان در اعتراضات اخیر این دوراهی را بیش از پیش روشن کرد. با اینکه بسیاری از زنانی که در اعتراضات اخیر به خیابانها آمده بودند، عموما همانند سایرتظاهرکنندگان تحت رهبری خاصی نبودند و شعارهای آنان هم پای زنان بود، اما این امکان وجود داشت که نارضایتی های موجود از وضعیت زنان هم در این میان بازتاب داده شود. اما غایب بودن صدای مشخص فعالان زنان در این اعتراضات به نیازبه شکل دهی فعالیتهایی فراگیرتر و بیان استراتژی های پیچیده تری دارد.

در پاسخ به این انتقاد بسیاری از فعالان حقوق زنان این مسأله را بیان می کنند که فعالیت های جنبش زنان دچاررکود نشده است، بلکه شکل و نحوه ی استراتژی های آن تغییر کرده است. حتی اگر این مسأله هم درست باشد وضعیت زنان در سالهای آینده و هدف مند کردن اعتراضات زنان به نفع خواستهای آنان نیازمند جهت دهی و سازمان دهی بیشتری است.

مسأله اولویت بندی جنبش زنان در شرایط کنونی بسیار قابل درک است، اما در عین حال جنبش زنان برای جهت دهی به خواستهای زنان در متن جامعه ، نیاز به خلق استراتژی هایی دارد که بتواند در فضای کنونی به نفع شعارهای زنان بهره برداری کند.

گرچه شعارهای اخیر همگام با مشکلات کلیت جامعه است، اما نیاز به سازماندهی به نفع زنان در موقعیت مقتضی دارد. با این حال به نظر می رسد جنبش اخیر و اعتراضاتی که رخ داده است نه تنها بر وضعیت فعالان مدنی تاثیر گذاشته است، بلکه بر فضای جنبش زنان هم تاثیر می گذارد. مسلما با ایجاد محدودیت های بیشتر، جامعه زنان بر سر راه سختی قرار دارد و نیاز است که راه حل های استراتژیکی خود را برای بازتاب صدای زنان در جنبش های اجتماعی توسعه دهد، آن چیزی که قطعا با مشارکت و به کاری گیری فعال زنان و خط دادن به آنها در مسیر درست است.