چرا اردوغان انتخابات زودهنگام در ترکیه اعلام کرد؟

حسین آقایی، پژوهشگر روابط بین الملل در یادداشتی برای ناظران به دلایل انتخابات زودهنگام در ترکیه اشاره کرده است.

حق نشر عکس AFP
Image caption جمهوری ترکیه تحت رهبری اردوغان به یکی از سرنوشت ساز ترین برهه های سیاسی و تاریخی خود نزدیک شده است.

رجب طیب اردوغان رئیس جمهور ترکیه روز چهارشنبه پس از دیدار با "دولت باغچه لی" رهبر حزب مخالف حرکت ملی (MHP) اعلام کرد انتخابات پارلمانی و ریاست جمهوری در این کشور در روز ۲۴ ژوئن (۳ تیر) برگزار خواهد شد. اردوغان گفت تصمیم به برگزاری انتخابات آن هم یک سال و نیم زودتر از موعد مقرر "با در نظر گرفتن شرایط خاص منطقه به ویژه جنگ سوریه و تحولات عراق" اتخاذ شده است. این در حالیست که برگزاری زودهنگام این انتخابات پیشتر از سوی مقامات حزب حاکم عدالت و توسعه غیرممکن اعلام شده بود.

دلایل و انگیزه های اصلی دولت حاکم برای برپایی انتخابات زودهنگام چیست؟ این تصمیم که در شرایط تمدید وضعیت فوق العاده امنیتی در ترکیه گرفته شده بر رفتارهای انتخاباتی احزاب اپوزیسیون به ویژه بر روند شکل گیری و انسجام ائتلاف های سیاسی مخالف چه تأثیراتی خواهد گذاشت؟ این نوشتار به بررسی دقیق این پرسش ها می پردازد.

تثبیت قدرت بلامنازع از راه انتخابات

جمهوری ترکیه تحت رهبری اردوغان به یکی از سرنوشت ساز ترین برهه های سیاسی و تاریخی خود نزدیک شده است. سیر تغییر و تحولات در عرصه سیاست داخلی و خارجی ترکیه از ژوئن ۲۰۱۵ که دور اول انتخابات پارلمانی برگزار شد تا آوریل ۲۰۱۷ که رفراندوم اصلاح قانون اساسی به رأی عمومی گذاشته شد آنچنان سریع، پیچیده و غیر قابل پیش بینی بوده که این روزها گمانه زنی در مورد آینده این کشور تقریباً غیرممکن است.

مساله غیرقابل پیش بینی اما برای اردوغان و حزب اسلام گرای عدالت و توسعه درست پس از اعلام نتایج دور اول انتخابات پارلمانی در ژوئن ۲۰۱۵ رخ داد، زمانی که اعلام شد حزب حاکم اکثریت خود را در پارلمان از دست داده و حزب چپ‌های دموکراتیک خلق ها (HPD) مورد حمایت کردها توانسته است با اخذ ۱۳ درصد آراء برای اولین بار به پارلمان راه یابد. از دست دادن بیش از نیمی از آرای رأی دهندگان واجد شرایط برای حزبی که تا آن موقع ۱۳ سال قدرت سیاسی را بلامنازع در دست داشت تا حدی به منزله نقش بر آب شدن اهداف و برنامه های حزب حاکم برای آینده ترکیه بود. به طور مثال، همان زمان هم رئیس جمهور ترکیه سودای تبدیل نظام پارلمانی به یک نظام "ریاستی" را در سر داشت اما برای تصویب این تغییر در پارلمان ترکیه به دو سوم آرای نمایندگان نیاز داشت.

حزب حاکم در دور دوم انتخابات پارلمانی در نوامبر ۲۰۱۵ در نهایت موفق شد اکثریت آراء را بدون نیاز به ائتلاف با احزاب دیگر بدست آورد، اما روندی که در فاصله حدوداً ۵ ماه بین دور اول و دور دوم انتخابات طی شد تا حزب حاکم بتواند آراء از دست رفته را مجدداً به نفع خود جلب کند درخور توجه بود.

اکنون نیز زمان انتخابات دیگری در ترکیه فرا رسیده است. فضا و شرایط سیاسی و اقتصادی حاکم بر ترکیه به فاصله دوماه مانده به برگزاری انتخابات پارلمانی و ریاست جمهوری از برخی جهات شبیه شرایط حاکم بر انتخابات پارلمانی پیشین است با این تفاوت که اکنون تمدید وضعیت فوق العاده دست احزاب مخالف را برای مانور انتخاباتی، سازمان دهی و ائتلاف سازی با دیگر گروه های اپوزیسیون بسته است.

رویداد حائز اهمیت و بی سابقه اما آن است که حزب حاکم عدالت و توسعه در انتخابات پیش رو برای اولین بار با حزب رقیب وارد ائتلاف شده است. این مساله از یک سو نمایانگر این واقعیت است که حزب حاکم در شرایط ملتهب اقتصادی و سیاسی حال حاضر ترکیه نسبت به کسب اکثریت مطلق آرا شک و تردید دارد. بنابراین با ائتلاف با حزب راستگرا و ناسیونالیست "حرکت ملی" می کوشد تا آراء مردمی بیشتری را به سوی خود جذب کند.

بیشتر بخوانید:

با این حال اکنون این پرسش مطرح است که دولت حاکم چه ملاحظاتی را در نظر گرفته است که نهایتاً به تصمیم در مورد برگزاری زودهنگام این انتخابات انجامید؟ آیا اظهارات رئیس جمهور ترکیه مبنی بر وجود "شرایط خاص منطقه به ویژه جنگ سوریه و تحولات عراق" تنها دلیل جلو انداختن زمان این انتخابات است؟

با نگاه دقیق تر به وضعیت حساس سیاسی و اقتصادی حاکم بر ترکیه میتوان گفت شرایط خاص منطقه ای تنها یکی از ۴ انگیره اصلی دولت اردوغان برای برپایی پیش از موعد انتخابات تلقی می شود. این دلایل عبارتند از:

۱) بیم دولت حاکم از تأثیرات مشکلات اقتصادی روی فضای سیاسی ترکیه: دولت حاکم اگرچه توانسته به رغم همه مشکلات سیاسی در داخل و خارج، رشد تولید ناخالص داخلی را در سطحی قابل قبول حفظ کند اما مشکلات اقتصادی ماه های اخیر از جمله افزایش نرخ تورم، افت شدید ارزش لیر ترکیه در برابر دلار، و کاهش سرمایه گذاری خارجی بخصوص از سوی کشورهای عربی، باعث افزایش نگرانی مردم شده است.

نظر به اینکه افکار عمومی در ترکیه به طور ستنی همواره مسائل اقتصادی را جزو مهمترین دغدغه خود بر می شمارند، دولت حاکم بیم آن دارد که ادامه وضعیت موجود تا برگزاری انتخابات در موعد از پیش تعیین شده (نوامبر ۲۰۱۹) به نارضایتی عمومی حتی نزد هسته اصلی حامیان حزب حاکم دامن زند. از این رو دولت حاکم ترجیح داده است که با برگزاری زودهنگام این انتخابات از یک سو از وقوع آنچه گفته شد جلوگیری کند و از سوی دیگر با روی آمدن نظام ریاستی امکان حل و فصل مشکلات اقتصادی در فضایی مطابق میل دولت فراهم گردد.

۲) بهره برداری به موقع از اقبال عمومی ناشی از جنگ ترکیه در عفرین: دولت اردوغان تلاش می کند در فضایی که هنوز حمایت و اقبال عمومی نسبت به عملیات نظامی ارتش ترکیه بر ضد نیروهای کُرد یگان های مدافع خلق ترکیه (YPG) وجود دارد از این فرصت طلایی برای پیشبرد اهداف و برنامه های آینده خود در عرصه سیاست خارجی بخصوص در حوزه تأثیر گذاری بر روابط و توازن قدرت در سوریه و نیز مقابله با "تروریسم" استفاده کند. نکته قابل توجه آنکه در بحبوحه حمله نظامی ترکیه به شمال سوریه حتی احزاب مخالف مانند حزب جمهوری خواه خلق ترکیه (CHP) که قدیمی ترین و اصلی ترین حزب اپوزیسیون در ترکیه قلمداد می شود، از اقدام نظامی ترکیه حمایت کردند و آن را منطبق و همسو با "منافع ملی" کشورشان دانستند.

بنابراین می توان استدلال کرد که بهره برداری از احساسات ملی گرایانه ناشی از جنگ ترکیه در شمال سوریه و نیز مناطق شمالی عراق از عواملی بوده است که دولت را ترغیب ساخت تا این انتخابات همچنان که تنور حمایت از عملیات نظامی بر ضد نیروهای کُرد داغ است، برگزار شود.

حق نشر عکس AFP
Image caption تصمیم رئیس جمهور ترکیه و دولت باغچه لی رهبر حزب مخالف حرکت ملی نوعی ائتلاف استراتژیک و کاملاً حساب شده به لحاظ زمانی بوده و هدف از آن تقویت هسته اصلی حامیان دولت، ریزش آراء اپوزیسیون و نیز ثبت پیروزی دیگر برای حزب حاکم و رئیس جمهور ترکیه است

۳) جلوگیری از خدشه وارد آمدن به اعتبار حزب حاکم به خاطر شکست احتمالی کاندیداها در انتخابات شهرداری ها: دولت عدالت و توسعه تلاش می کند انتخابات پارلمانی و ریاست جمهوری زودتر از انتخابات شهرداری ها که برای مارس ۲۰۱۹ برنامه ریزی شده است، برگزار شود. چرا که تجربه آراء منفی شهرهای بزرگ به رفراندوم قانون اساسی ترکیه در آوریل ۲۰۱۷ به دولت این هشدار را داده است که ممکن است کاندیدا های حزب حاکم برای تصدی پست های شهرداری در شهرهای بزرگ به پیروزی نرسند. آنوقت اگر قرار باشد انتخابات پارلمانی و ریاست جمهوری طبق برنامه قبلی در نوامبر ۲۰۱۹ برگزار شود، با فرض اینکه کاندیداهای حزب حاکم در انتخابات شهرداری ها در مارس شکست بخورند، این مساله نه تنها به اعتبار حزب حاکم خدشه وارد می سازد بلکه احتمالاً روی نظر حامیان اصلی دولت نیز تأثیر منفی خواهد گذاشت.

۴) فرصت ربایی از احزاب مخالف برای سازمان یافتن و تشکیل ائتلاف های مؤثر: احزاب مخالف مانند CHP و نیز حزب تازه تأسیس "خوب" (iyi party) به رهبری خانم مرال آکشنر اگرچه نسبت به شرکت در انتخابات پیش رو با تمام قوا اعلام آمادگی کرده اند اما نظر به کوتاه شدن زمان برای سازمان دهی به تشکیلات و ائتلاف های انتخاباتی در سایه تمدید وضعیت فوق العاده امنیتی در ترکیه، عملاً فرصت کافی برای گروه های اپوزیسیون برای بیان دیدگاهها و سازمان دهی های انتخاباتی وجود ندارد.

با این تفاسیر به نظر می رسد تصمیم رئیس جمهور ترکیه و دولت باغچه لی رهبر حزب مخالف حرکت ملی نوعی ائتلاف استراتژیک و کاملاً حساب شده به لحاظ زمانی بوده و هدف از آن تقویت هسته اصلی حامیان دولت، ریزش آراء اپوزیسیون و نیز ثبت پیروزی دیگر برای حزب حاکم و رئیس جمهور ترکیه است.

البته این ائتلاف فی نفسه پیروزی اردوغان و حزب حاکم را تضمین نمی کند. سیر تحولات سیاسی در ترکیه همواره آبستن تغییرات و رویداد های غیر منتظره و غیر قابل پیش بینی بوده است. بدون شک ائتلاف CHP و حزب "خوب" در همین بازه زمانی کوتاه حزب حاکم را در انتخابات پیش رو با چالش جدی مواجه خواهد کرد. این چالش آن زمان جدی تر خواهد شد که حزب دموکراتیک خلق ها که از حمایت کردها برخوردار است نیز وارد این ائتلاف شود. امری که البته در مقطع کنونی در فضای سیاسی غالب بر "ترکیه جدید" غیرمحتمل بنظر می رسد.