بی آبی، فقر و قاچاق در خراسان جنوبی

بیش از ۱۷۰۰ روستا از ۳۵۰۰ روستای خراسان جنوبی خالی از سکنه شده است. این آمار البته براساس آخرین سرشماری در سال ۹۰ ثبت شده که با توجه به گسترش فقر و خشکسالی هم اکنون احتمالا بیش از نیمی از استان متروکه شده است.

روستاییان در جستجوی کار و آب اغلب به حاشیه شهرهای بیرجند و قائنات رفته اند. بنابر مطالعه آماری تا سال ۱۳۹۵ بیش از سی هزار و چهارصد نفر از روستاییان خراسان جنوبی به شهرها مهاجرت کردند. این آمار جدا از جمعیتی است که به حاشیه شهرهای خراسان رضوی یا استان های همجوار نقل مکان کرده اند.

۲۶ درصد از روستاهای باقی مانده که هنوز جمعیتی دارند با تانکر آبرسانی میشوند. ۸۰۰ روستا کمتر از ۲۰ خانوار جمعیت دارند و این در حالی است که ۱۲۵ روستا به منابع آب تنها در حد مصرف شرب دسترسی دارند.

دو دهه خشکسالی، سیاست و مدیریت استانی را برای سازگاری با کم آبی تغییر نداده است و اکنون که روستاها به تدریج خالی میشوند، امنیت مرزی زنگ هشدار را برای مسئولین به صدا درآورده است.

حق نشر عکس Mehr
Image caption در ایران خشکسالی عامل جدی مهاجرت های اقلیمی است و خراسان جنوبی بیشترین قربانیان را دارد.

ورشکستگی آب برای خودکفایی در گندم و جو

در ایران خشکسالی عامل جدی مهاجرت های اقلیمی است و خراسان جنوبی بیشترین قربانیان را دارد. تاثیر خشکسالی حتی از سیل و طوفان وخیم تر است، چراکه معمولا بعد از سیل و بازسازی شهرها، جمعیت مهاجر بازمیگردد ولی در خشکسالی های متوالی با مدیریت غلط ابتدا از آبخوان ها بهره برداری حداکثری میشود و در پی خشک شدن چاه ها و مرمت نشدن قنوات، خاک رطوبتش را از دست داده و زمین های زراعی حاصلخیز که زمانی برای تولید گندم غرقاب می شدند به بیابان های لم یزرع تبدیل شده و از فرط خشکیدگی ترک میخورند.

خراسان جنوبی با ۲۶ میلیمتر بارش بعد از سیستان و یزد کمترین بارش در سال آبی ۹۶ -۹۷ را داشته است و بارندگی در بیرجند مرکز استان نسبت به دوره مشابه ۲۰ ساله، ۵۴ درصد کاهش یافته است.

نزدیک به دو دهه است که خراسان جنوبی با خشکسالی دست به گریبان است اما بخش کشاورزی در تمام این سالها ۹۱ درصد از پتانسیل آبی استان را مصرف کرده است. ۱۳ سد بزرگ و کوچک وظیفه آبدهی به بخش کشاورزی را داشته که اکنون با خشک شدن ۴ سد و کاهش ۸۵ درصدی حجم سدهای مخزنی، آبی برای کشاورزی هم نمانده است.

جهاد کشاورزی استان اما مفتخر است که با ۱۵۴ هزار هکتار زمین زراعی و دامی زیر سطح کشت به خودکفایی در گندم، یونجه ، گوشت و شیر رسیده و صادرکننده اصلی زرشک به بیست کشور اروپایی ست. جهاد کشاورزی از دولت انتظار دارد با تامین اعتبار از صندوق توسعه ملی و اجرای طرح های انتقال آب همچنان از بخش کشاورزی حمایت شود.

به نقل از معاونت حفاظت و مدیریت منابع آب استان خراسان جنوبی، با وجود ۲۰ سال خشکسالی متوالی، کشاورزی همچنان ۹۰۰ میلیون متر مکعب از منابع آب استان را مصرف می کند و سهم صنعت کمتر از ۱۰۰ میلیون متر مکعب است.

مصرف غلط آب در بخش کشاورزی به همین جا ختم نمیشود بلکه در جریان اتلفات انتقال آب به دلیل روش های سنتی از هر ۱۰۰ لیتر آب بیش از ۶۰ درصد آن به مقصد نمی رسد.

خشکسالی باعث شده تا مسئولان خراسان جنوبی ۲۱ دشت را ممنوعه و ۲ دشت را بحرانی اعلام کنند و حفر هرگونه چاه را ممنوع کنند. فرو نشست در دشت‌های سرایان و بشرویه در پی افت سطح آب زیرزمینی جدی است به گونه ای که تنها در منطقه سرند سرایان، شکافهایی با عرض یک متر و طول ۴ کیلومتر مشاهده شده است.

حق نشر عکس Mehr
Image caption آبرسانی با تانکر یعنی دیالیز کردنِ بیمار کلیوی و نمی توان این روش را برای همیشه ادامه داد، روستاهای جنوبی پیش تر با تانکر آبرسانی میشدند ولی با افزوده شدن۴۴۷ روستای مرکزی استان که جمعیت بیشتری هم داشت، به تدریج آبرسانی به روستاهای کم جمعیت تر کاهش یافت تا اینکه بسیاری از روستاها متروکه شد و نامشان از فهرست آبرسانی حذف شد

دیالیز آبی و افیون در رگ شهر

آبرسانی با تانکر یعنی دیالیز کردنِ بیمار کلیوی و نمی توان این روش را برای همیشه ادامه داد، روستاهای جنوبی پیش تر با تانکر آبرسانی میشدند ولی با افزوده شدن۴۴۷ روستای مرکزی استان که جمعیت بیشتری هم داشت، به تدریج آبرسانی به روستاهای کم جمعیت تر کاهش یافت تا اینکه بسیاری از روستاها متروکه شد و نامشان از فهرست آبرسانی حذف شد.

روزنامه شهروند در سال ۹۵ از متروکه شدن ۱۸۵۰ روستای خراسان جنوبی خبر داد که به گفته کمیته امدادِ استان، این تعداد ۴۷ درصد از جمعیت روستایی خراسان جنوبی است.

خشکسالی ممتد در خراسان جنوبی، استان را در آستانه یک بحران اجتماعی- امنیتی قرار داده است. خراسان جنوبی ۴۶۰ کیلومتر مرز مشترک با افغانستان دارد. از یازده شهرستانِ استان، ۵ شهرستان زیرکوه، درمیان، سربیشه و نهبندان مرز مشترک با ولایت فراه افغانستان دارند.

ولایت فراه یکی از اصلی ترین مسیرهای قاچاق مواد مخدر از افغانستان به ایران است و طالبان کنترل بخش هایی از استان فراه را در دست دارد و حتی در هفته گذشته برای ۲۴ ساعت ولایت فراه را اشغال کرده بود.

بیشتر بخوانید:

قاچاق مواد مخدر، اسلحه و کالا از افغانستان مهمترین دغدغه امنیتی حکومت است که با کم آبی و خالی شدن روستاهای مرزی می توان پیش بینی کرد که ترانزیت مواد مخدر رشد روز افزونی بگیرد.

به گزارش ستاد مبارزه با مواد مخدر، تنها در سال ۹۵ بیش از ۲۵ تن مواد مخدر در خراسان جنوبی کشف و ضبط شده، این را اضافه کنید به آمار ۷۳ درصدی جرایم مواد مخدر در پرونده های کیفری این استان؛ خراسان جنوبی رتبه اول را در تعداد زندانیان مواد مخدر و احکام اعدام دارد.

وجود ۱۹ هزار معتاد با توجه به جمعیت ۷۰۰ هزار نفری این استان آمار بالایی است. علاوه بر دسترسی آسان به افیون؛ بیکاری، حاشیه نشینی و افسردگی از جمله آسیب های اجتماعی خراسان جنوبی است که اعتیاد در جوانان را فراگیر کرده است.

حق نشر عکس MEHR
Image caption نگاه ایدئولوژیک در فعالیتهای بنیاد برکت راه را بر توسعه علمی بسته است. ساخت ۶ باب مسجد در روستاهای محروم با سرمایه گذاری پانصد و چهل میلیون تومان درحالی است که منابع آبی روستاها رو به اتمام است. مسجدسازی و برپایی مراکز فرهنگی-عقیدتی در کشور به اعتراف خود بنیاد برکت دغدغه ی همیشگی رهبر و اولویت مهم بنیاد است

چشم به دست بنیاد برکت

نگاه نمایندگان محلی برای آبخیزداری روستاها، دریافت اعتبارات از صندوق توسعه ملی است. آقای خامنه ای برای تحقق شعار خودکفایی کشاورزی، ۲۵۰ میلیون دلار از صندوق توسعه ملی برای عملیات آبیاری اختصاص داده است. این اعتبار در واقع رانت آبی است برای حفر چاههای عمیق و حفظ کشاورزی سوبسیدی به قیمت آخرین قطرات سفره های آب زیرزمینی منطقه.

نمایندگان محلی تنها آبخیزداری و آبخوان داری در مناطق متبوع شان را دنبال میکنند تا بلکه مردم حوزه انتخابیه شان بیش از این مهاجرت نکنند و در منطقه کسی برای رای دادن باقی بماند.

شرایط اقلیمی مهمترین محدودیت استان خراسان جنوبی است ولی در برنامه های توسعه استان کمتر بدان توجه شده است. در سند چشم انداز توسعه استان، راهکار ساده و کوتاه مدت، حفر چاه بود که در طبس و دیهوک اجرایی شد. امامزاده حسین بن موسی هم در سند چشم انداز توسعه استان قرار گرفت تا به گردشگری استان رونقی دهد. اما مردم محلی چندان امیدی به طرح ها نداشتند، هر کسی که پولی داشت، ملکی خارج از استان خرید و رفت. مسئولان محلی هم چشمشان به دستِ بنیاد برکت است که در خراسان جنوبی زبانزد شده است.

بنیاد برکت عملا موازی با دولت و تحت امر رهبری است. مسئولان استانی میگویند "برکت" با بودجه حکومتی اقداماتی را در آبرسانی، مدرسه سازی، برق رسانی و ساخت مسجد در منطقه صورت داده است. سال ۹۶ بنیاد برکت قراردادی ۴۰۰ میلیارد تومانی با استاندار خراسان جنوبی به امضا رساند که در بخش اشتغال خانگی و توسعه روستایی با هدف نگهداشت جمعیت در شهرستان های مرزی مصرف کند.

بنیاد برکت حتی وعده ی ۳۵ میلیارد تومان برای آبرسانی به روستاهای مرزی را داده است تا صرف آبخیزداری شود.

اما نگاه ایدئولوژیک در فعالیتهای بنیاد برکت راه را بر توسعه علمی بسته است. ساخت ۶ باب مسجد در روستاهای محروم با سرمایه گذاری پانصد و چهل میلیون تومان درحالی است که منابع آبی روستاها رو به اتمام است. مسجدسازی و برپایی مراکز فرهنگی-عقیدتی در کشور به اعتراف خود بنیاد برکت دغدغه ی همیشگی رهبر و اولویت مهم بنیاد است.

کارشناسان بنیاد برکت به طور نانوشته نمایندگان مقام رهبری محسوب میشوند و در جلسات با فرمانداران برخلاف سرمایه گذاران خصوصی، راهبرد تعیین می کنند. برای مثال در جلسه مشترک فرماندار نهبندان و نماینده بنیاد برکت در سال ۹۵، فرماندار درباره ظرفیت توریستی کویر لوت و اهمیت سرمایه گذاری در زیرساخت هایی مثل برق و گاز صحبت میکند ولی نماینده بنیاد برکت به دنبال ایجاد صنایع تبدیلی کوچک زود بازده ست که به طور موقت اما سریع گردش پول ایجاد کند.

نگاه کوتاه مدت، تبلیغاتی و ناپایدار که بی اعتنا به ظرفیت های اقلیمی، جمعیتی و سرمایه ی استان هاست در پروژه های بنیاد برکت کاملا هویداست.

به گفته نماینده نهبندان و سربیشه، از دستاوردهای طرح آبرسانی بنیاد برکت در بخش کشاورزی احداث چاه های جدید و انتقال آب و ترمیم لوله کشی روستاها بوده است. ۶۰۰ روستای خوزستان با تانکر آبرسانی میشوند چون سیستم لوله کشی فرسوده شده است، آب هست ولی امکان آبرسانی محدود به تانکر است. در خراسان جنوبی و شهرستانهای نهبندان و سربیشه، با صرف هزینه لوله کشی انجام و ترمیم می شود ولی آب نیست و دوباره تانکرهای آب باید بیایند.

در خراسان جنوبی رفته رفته مزیت سرزمینی از دست می رود. دیگر نه آبی هست و نه کشاورزی و صنعت و شغلی. تنها بخت خراسان جنوبی در این است که هنوز جایی برای مهاجرت درون سرزمینی مانده است و دولت مرکزی با اتکا به نفت همچنان یارانه می دهد.