افغانستان؛ بحران آب یا بحران خدمات شهری؟

این روزها که موضوع آوارگان اقلیمی افغانستان یا بی آبی در کابل خبرساز شده، بی بی سی فارسی هم به بحران آب در افغانستان اختصاص داده است. اما آیا افغانستان دچار بحران کمبود آب است؟ آیا شاخص های بین المللی موید کمبود یا تنش آبی در افغانستان است؟ پاسخ منفی است. ضرب المثلی در افغانستان از قدیم مصطلح است که میگویند کابل بدون طلا میماند ولی بدون برف نه! پس منظور از بحران آب در افغانستان چیست؟

Image caption افغانستان برخلاف همسایگانش جریان و منابع آب کافی در اختیار دارد و کوههای هیمالیا ذخیره برفی خوبی را فراهم می آورند که حتی با بدگمان ترین پیش بینی های اقلیم شناسی نیز تا ۵۰ سال آینده همچنان افغانستان وضعیتی به مراتب غنی تر از همسایگانش خواهد داشت.

افغانستان بی آب نیست

شاخص فالکن مارک از جمله شاخص های جهانی تعیین بحران آب است. فالکن مارک، بحران آب را براساس مقدار منابع آب تجدیدپذیر هر کشور تعریف میکند و میگوید میزان سرانه آب ۱۷۰۰ مترمکعب در سال، شاخص کمبود است و اگر سرانه منابع آب سالانه تجدیدپذیر بیش از ۱۷۰۰ مترمکعب باشد، کشور فاقد مشکل آب است. براساس آمارهای رسمی، سرانه آب تجدیدپذیر افغانستان بیش از ۲۷۷۵ متر مکعب در سال است و با این شاخص افغانستان مشکل آب ندارد. این را مقایسه کنید با سرانه آب تجدیدپذیرایران که کمتر از ۱۴۰۰ متر مکعب ارزیابی میشود و براساس شاخص فالکن مارک نه تنها مرز کمبود را رد کرده بلکه هم اکنون در تنش آبی به سر میبرد.

میزان بارش در افغانستان متغییر است، در خشکترین مناطق مثل فرح ۷۵ میلی متر و در جنوب سالانگ دامنه ی کوههای هندوکش با بیشترین بارش ۱۱۷۰ میلی متر است. میانگین بارش در افغانستان سالانه بیش از ۳۲۷ میلی متر است. این را مقایسه کنید با میانگین بارش در ایران که طبق آخرین ارزیابی ۱۷۱ میلی متر اعلام شده است.

به لحاظ جغرافیایی افغانستان در دامنه کوههای هیمالیا و هندوکش واقع شده و از ذوب یخ ها و برفهای هیمالیا، پنج رودخانه کشورسیراب میشوند. ۸۵ % منابع آب افغانستان از همین رودخانه ها استحصال میشود و ۱۵ % نیز به سفره های آب زیرزمینی اختصاص دارد.

افغانستان برخلاف همسایگانش جریان و منابع آب کافی در اختیار دارد و کوههای هیمالیا ذخیره برفی خوبی را فراهم می آورند که حتی با بدگمان ترین پیش بینی های اقلیم شناسی نیز تا ۵۰ سال آینده همچنان افغانستان وضعیتی به مراتب غنی تر از همسایگانش خواهد داشت.

اما چرا همچنان گفته میشود افغانستان دچار بحران آبی است؟

دهه ها جنگ و ناامنی بسیاری از تاسیسات و زیرساخت های آبی در افغانستان را نابود کرده است. مهندسان و نیروهای فنی اغلب از افغانستان مهاجرت کرده اند و اقتصاد ضعیف افغانستان در بازسازی و مدیریت بهینه منابع آب با کمبود سرمایه مواجه است. گرفتن وام از بانک های جهانی یا منطقه ی هم اگرچه امکان پذیر است ولی اغلب پروژه ها به دلیل اختلافات آبی با همسایگان نیمه کاره مانده یا به بهره برداری موثر نرسیده اند.

افغانستان به دلیل عدم دسترسی و بهره برداری مناسب از منابع آب رودخانه ای دچار بحران مدیریتی، فقدان سازهای آبی، عدم توزیع مناسب منابع آب و بحران خدمات شهری است. اینکه شهر پرجمعیتی چون کابل با وجود گذشتن سه رودخانه، فاقد سیستم آب لوله کشی شهری ست مشکل مدیریتی و سرمایه ای در توزیع آب ست و نه ضرورتا بحران کمبود آب.

بحران آب در کابل ناشی از چیست؟

سه رودخانه از شهر کابل میگذرند و قائدتا این شهر نباید مشکلی برای آب داشته باشد اما اینطور نیست. تابستان و پاییز سطح آب رودخانه ها به شدت کاهش میابد چون میزان قابل توجهی آب صرف آبیاری مزارع در بالادست شده است. درنتیجه پایتخت افغانستان با ۳ میلیون و ۳۰۰ هزار نفر جمعیت برای تامین آب شرب به آبهای زیرزمینی وابسته است. سیستم سنتی حفر چاه در کابل هنوز تنها منبع آب خانوار است و در طول سالها به دلیل برداشت لاینقطع و عدم تغذیه چاهها در ماههای کم بارش سال، چاه های قدیمی خشک شدند پس هر خانوار به جای یک چاه، مجبور به حفر دو یا سه چاه در خانه اش شده تا بتواند نیاز آبی اش را تامین کند.

بحران آب در افغانستان؛ بحران خدمات

افغانستان دچار ناامنی آبی ست اما نه به دلیل کمبود منابع آب، بلکه به دلیل عدم دسترسی جمعیت و بخش های اقتصادی اش به منابع آب موجود در مرزهای ملی کشور. اینکه جمعیت قابل توجهی درشهرها و روستاهای افغانستان فاقد سیستم لوله کشی شهری، آب کافی و قابل شرب هستند، میتواند امنیت و سلامت جامعه را به خطر اندازد. اینکه کشاورزان افغان به دلیل فقدان سازه های آبی، دسترسی موثری به منابع آب در فصل کشت ندارند، ناامنی غذایی، بیکاری و بحران های اجتماعی- اقتصادی را در افغانستان موجب میشود. از جمله اثرات این بحران آبی، مهاجرت اقلیمی، بیجا شدن و آوارگی مردم ولایت های شمال غربی افغانستان ست که این روزها در خبرها میخوانیم.

رشد اقتصادی در افغانستان در بخش های کشاورزی و معدن وابسته به تامین موثر آب است. اما چرا دولت افغانستان تاکنون در توزیع مناسب منابع آب رودخانه ایش موفق نبوده است. ناامنی، نبود سرمایه، نداشتن نیروی انسانی متخصص و کارآزموده ، وابستگی به سرمایه گذاری خارجی و مهمتر از همه بی علاقگی مقامات افغان در تنظیم موافقتنامه های آبی با همسایگان از جمله دلایل این بحران آبی ست.

پنج حوزه رودخانه افغانستان گرچه از کوههای شمالی این کشور سرچشمه میگیرند ولی از مرزهای سیاسی گذشته و وارد خاک همسایگان شده اند. پاکستان، ایران و ترکمنستان هر کدام در یک یا چند رودخانه با افغانستان مرز مشترک دارند اما به جز رودخانه ی هیرمند، هیچ یک از رودخانه های فرا مرزی افغانستان قرارداد و موافقتنامه ی آبی نداشته و موضوع تنش و اختلاف میان افغانستان و همسایگانش هستند.

افغانستان برای حل تنش آبی اش نیازمند سرمایه گذاری کلان برای سدسازی و کانال کشی ست اما این برنامه علاوه بر سرمایه، به موافقت یا حداقل عدم کارشکنی همسایگان هم نیازمند است. پروژه ی سد دوستی با هند یا پروژه های مشترک با ترکیه به سد مخالفت، اعتراض و حتی اقدامات تخریبی توسط همسایگان یا عوامل داخلی آنها مواجه شده و در عمل بی نتیجه مانده است. افغانستان چاره ی ندارد جز آنکه با پیوستن به کنوانسیون های آبی بین المللی، بر سر میز مذاکره با همسایگان بنشیند و با رویکردی جامع به حوزه آبخیز، منافع مشترک را به لحاظ حقوقی و اقتصادی دنبال کند.

افغانستان کشور فقیری است و اقتصادش به شدت به کشاورزی وابسته است. کشاورزی نه تنها معیشت بلکه غذای خانوارهای بسیاری را تامین میکند. کشاورزی بدون آب ممکن نیست ولی زمین های زراعی اغلب کنار رودخانه ها نیستد . کشاورزان نگاهشان به آسمان ست و یا در سالهای خشکسالی چاه حفر میکنند اما چاهها هم روزی میخشکند.

دهه ها جنگ منجر شده که فقط ۲۰ درصد از جمعیت روستایی به آب آشامیدنی دسترسی داشته باشند. جمعیت افغانستان ۳۱ میلیون نفرست و تخمین زده میشود که تا ۲۰۵۰ به ۵۶ میلیون افزایش پیدا کند. افزایش جمعیت، تغییر الگوی مصرف و عطش توسعه و امنیت؛ نیاز به مدیریت بهینه منابع آب را در افغانستان به یک اولویت و ضرورت غیرقابل جایگزین تبدیل کرده است.