کریمه یا سوریه؟ مواضع متفاوت روسیه

سعید باقری، پژوهشگر بین الملل در مقاله ای برای صفحه ناظران به مواضع متفاوت روسیه درباره دخالت های بین المللی در امور داخلی کشورها پرداخته است.

حق نشر عکس AFP
Image caption با در نظر گرفتن وضعیت فعلی حاکم در سوریه اگر روسیه خواهان تایید و حمایت جامعه بین المللی از مداخله نظامی روسیه در کریمه و گرجستان است، مخالفت آن با مداخله بشردوستانه دیگر کشورها در سوریه برای جلوگیری از بروز جنایات جنگی بیشتر در این کشور قابل توجیه به نظر نمیرسد

دولت روسیه بارها در شورای امنیت سازمان ملل در خصوص مداخلات بشردوستانه در کشورها موضع گیری کرده است. در این خصوص، اعتقاد روسیه همواره بر این بوده که مفهوم نسبتا جدید مداخله بشردوستانه در حقوق بین الملل میتواند توجیهی برای نفوذ کشورهای غربی در دیگر کشورها و تغییر رژیم آنها بوده و مورد سوء استفاده قرار گیرد.

بدین ترتیب، روسیه برای جلوگیری از بروز چنین امری تمامی قطعنامه های شورای امنیت در خصوص مداخله در سوریه را وتو کرده و مانع تصمیم گیری شورا در این مورد شده است. استدلال روسیه در واقع مبتنی بر تجربه تغییر رژیم مبتنی بر مداخله اعضای سازمان ناتو در لیبی است.

ویتالی چورکین، نماینده دائم پیشین روسیه در سازمان ملل معتقد است که روسیه با وتو کردن قطعنامه های شورای امنیت در خصوص مداخله در کشورها تلاش کرده تا صلاحیت شورای امنیت را محافظت کرده و مانع استفاده از آن به عنوان وسیله ای برای سرنگونی سیاسی دولت ها شود.

هم زمان، فرانسه یکی دیگر از اعضای دائم شورای امنیت معتقد است در مواردی که نسل کشی و یا دیگر جنایات گسترده در حال ارتکاب است، پنج عضو دائم شورای امنیت بایستی به طور داوطلبانه حق وتوی خود را به حالت تعلیق در آورند. اما مشخص نیست که چه کسی و یا چه مقامی بایستی در خصوص وقوع چنین وقایعی اعلام نظر کند. به همین دلیل چورکین ادعا میکند که در این صورت برخی از اعضای دائم قادر خواهند بود تا با جلوه دادن سلیقه ای برخی از وقایع به عنوان جنایات شدید اقدامات تلافی جویانه سنگین و حتی تندتری را پیشنهاد بکنند (بدون توجه به وجود و یا عدم وجود حق وتو) که به نوبه خود به فلاکتهای بیشتری منجر خواهد شد.

با این همه، روسیه در مارس ۲۰۱۴ نیروها و تانکهای زرهی خود را روانه شبه جزیره کریمه در قلمرو به رسمیت شناخته شده اوکراین کرد و این منطقه را به اشغال خود درآورد. در واکنش به این تحولات، سازمان ملل متحد این اقدام روسیه را نقض فاحش منشور سازمان ملل متحد عنوان کرد و از روسیه خواست تا به حاکمیت و تمامیت ارضی اوکراین احترام بگذارد. اما ولادیمیر پوتین عنوان کرد که مداخله روسیه در کریمه در واقع واکنش به تهدید واقعی علیه اقلیتهای روسی زبان ساکن در این منطقه بوده است. این همان نوع استدلالی است که رهبران کشورهای دیگر برای مداخله بشردوستانه در جنگ داخلی هفت ساله و متوقف کردن آسیبهای ناشی از جنگ داخلی در سوریه ارائه کردند.

با نگاهی کلی به تاریخچه قطعنامه های شورای امنیت سازمان ملل میبینیم که روسیه از زمانی که جایگزین اتحاد جماهیر شوروی در شورای امنیت شده است، تا کنون بیش از ۱۳ بار از حق وتو استفاده کرده و در اکثر آنها تلاش نموده تا مانع انجام مداخلات چندجانبه در دیگر کشورهای عضو سازمان ملل بویژه در کوزوو، لیبی و سوریه شود. با توجه به مفهوم مداخله بشردوستانه در حقوق بین الملل میتوان گفت اگر چه این نوع مداخله تنها راه حل ممکن است که برای حل بحران فعلی سوریه ارائه میشود، در عین حال تنها توجیه قانونی است که روسیه برای مداخله در اوکراین به آن متوسل شده است.

اما نباید فراموش کرد که مفهوم مداخله بشردوستانه که به عنوان یک اقدام استثائی و برای استفاده از زور در کشورها برای ممانعت از نقض شدید حقوق بشر استفاده میشود، متاسفانه زمینه را برای ایجاد درگیریهای بالقوه نیز فراهم میسازد. سوالی که مطرح میشود شاید این باشد که چه عامل و یا عواملی بیشترین خطر را برای صلح بین المللی ایجاد میکنند؟ یک بحران انسانی در حال وقوع، یا یک مبنای قانونی همچون مداخله بشردوستانه که کشورها را قادر میسازد تا بطور یک جانبه آغازگر یک درگیری مسلحانه بین المللی دیگر باشند؟

حق نشر عکس Getty Images
Image caption اختلاف در مورد مداخلات بشردوستانه و رویکرد روسیه نسبت به آن ممکن است یک نوع ریاکاری در سیاست بین الملل تلقی شده و عدم کاربرد دائمی و ممانعت از اجرای تصمیمات شورای امنیت بدلیل توسل برخی از اعضای دائم آن به حق وتو دست دولتها را برای اقدامات یکجانبه در دیگر کشورها باز بگذارد که به نوبه خود باعث بروز مشکلات عدیده دیگر خواهد شد

بنابراین، با توجه به خلایی که در سیستم حقوقی بین الملل وجود هنوز رویه بین المللی مشخص و راه حل قاطعی برای مقابله با چنین وضعیتی وجود ندارد. به همین دلیل، زمانیکه اوکراین بر اساس کنوانسیون بین المللی مبارزه با تامین مالی تروریسم (۱۹۹۹) و کنوانسیون بین المللی رفع هرگونه تبعیض نژادی (۱۹۶۵) درخواست انجام اقدامات موقت توسط دیوان بین المللی دادگستری علیه روسیه (به دلیل حمایت از شورشیان در شرق اوکراین) را نمود، دیوان با رد استدلال اوکراین اختلاف مذکور را نه یک اختلاف حقوقی بلکه یک اختلاف سیاسی تلقی کرد که حل و فصل آن در صلاحیت دیوان نیست.

در نتیجه، اختلاف در مورد مداخلات بشردوستانه و رویکرد روسیه نسبت به آن ممکن است یک نوع ریاکاری در سیاست بین الملل تلقی شده و عدم کاربرد دائمی و ممانعت از اجرای تصمیمات شورای امنیت بدلیل توسل برخی از اعضای دائم آن به حق وتو دست دولتها را برای اقدامات یکجانبه در دیگر کشورها باز بگذارد که به نوبه خود باعث بروز مشکلات عدیده دیگر خواهد شد.

این یکی از استدلالهای اساسی در حمایت از مداخلات بشردوستانه است که پیشتر در مورد قضیه کوزوو نیز رخ داد و منجر به مداخله اعضای سازمان ناتو بدون حمایت شورای امنیت سازمان ملل گردید. بدین ترتیب، اکنون روسیه با توجه به رویکرد متفاوتی که از مفهوم مداخله بشردوستانه دارد، در موقعیتی بسیار حساس قرار دارد.

بیشتر بخوانید:

به عبارتی، با در نظر گرفتن وضعیت فعلی حاکم در سوریه اگر روسیه خواهان تایید و حمایت جامعه بین المللی از مداخله نظامی روسیه در کریمه و گرجستان است، مخالفت آن با مداخله بشردوستانه دیگر کشورها در سوریه برای جلوگیری از بروز جنایات جنگی بیشتر در این کشور قابل توجیه به نظر نمیرسد.

بنابراین، روسیه تنها در شرایطی میتواند به اقدامات خود در کریمه مشروعیت و اعتبار بخشیده و حمایت جامعه بین المللی را کسب بکند که رویکرد فعلی خود نسبت به مداخلات بشردوستانه را تغییر داده و در عملکرد خود در خصوص وتوی تصمیمات شورای امنیت در خصوص مداخله بشردوستانه در سوریه تجدید نظر بکند.