نقش انقلاب گازی شیل آمریکا در تحریم صنعت انرژی ایران

پیشرفت چشمگیر در صنعت گاز شیل در ایالات متحده، این کشور را از وارد کننده انرژی به صادر کننده انرژی تغییر داده است. گاز شیل تأثیر عمده ای بر قیمت های انرژی در سراسر جهان داشته است .پیش از انقلاب گازی شیل آمریکا که در سایه تکنولوژی و نوآوری پیشرفته آمریکا حاصل شد، وابستگی آمریکا به منابع خارجی انرژی بویژه خاورمیانه روز بروز افزایش می یافت. طبق آمار اداره اطلاعات انرژی آمریکا در سال ۲۰۱۸، این کشور بطور متوسط روزانه بیش از ۱۰ میلیون بشکه نفت تولید کرده است. در زمان اوباما در سال ۲۰۱۱ آمریکا ۵۲ درصد از نفت وارداتی خود را از کشورهای اوپک تأمین کرده است. آمریکا در سال ۲۰۱۸ بطور متوسط روزانه ۴ میلیون بشکه نفت صادر می کند. صادرات ال ان جی آمریکا نیز در سایه گاز شیل امکان پذیر شده است.

حق نشر عکس Getty Images

شیل گاز و سیاست خارجی آمریکا

بیشترین تاثیر گاز شیل در سبد انرژی و سیاست خارجی آمریکا در زمان اوباما بوقوع پیوست. در سال ۲۰۱۱ در سند استراتژی امنیت ( Blue print for secure future energy ) انرژی آمریکا تولید گاز نامتعارف یا شیل را بعنوان بخش مهمی از منابع انرژی ذکر کرده است و عنوان می کند که توسعه این منبع انرژی، ایالات متحده را در تأمین انرژی در آینده تضمین خواهد کرد. تا زمان ریاست جمهوری اوباما، استراتژی امنیت انرژی ایالات متحده بر کاهش وابستگی کشور به واردات نفت خام بر اساس اقدامات لازم برای کاهش قابل توجه مصرف بنزین و تنوع انواع سوخت مورد استفاده قرار گرفته است.

در فوریه سال ۲۰۱۳ و در جریان نشست عمومی شماره ۱۱۳ کنگره آمریکا در مورد صادرات ال ان جی بحث زیادی صوت گرفت. اعضای کمیته انرژی سنا بر این امر تاکید داشتند که افزایش تولید نفت و گاز شیل در آمریکا موجب استحکام تحریمهای آمریکا علیه ایران شده است. در نشست ماه می، کنگره در مورد لزوم صادرات ال ان جی به اتحادیه اروپا برای کاهش وابستگی به روسیه تصمیم گیری شد. هم چنین برای کمک به امنیت انرژی ژاپن و کره جنوبی که از هم پیمانان آمریکا در شرق آسیا و به منابع نفتی خاورمیانه متکی هستند، ال ان جی آمریکا به این کشورها صادر شود.

تصمیم ترامپ برای خروج آمریکا از برجام بدون توجه به ایجاد فرصت برای صادرات بیشتر منابع انرژی صورت نگرفته است. صادرات بیشتر ال ان جی آمریکا همیشه مد نظر دولت ترامپ بوده است، در حالی که ممکن است تحریم ها یک بار دیگر صادرات نفت ایران را به میزان ۱ میلیون بشکه در روز کاهش دهد، بخش نفت و گاز ایالات متحده بعید است که سهم ایران را در بازار بگیرد. مشخصات شیمیایی نفت خام صادراتی ایران با نفت شیل آمریکا متفاوت است.

آمریکا از صادرات انرژی بویژه ال ان جی برای گسترش روابط با همسایگان و متحدین خود در جای جای جهان استفاده می کند. امنیت انرژی اتحادیه اروپا و وابستگی شدید این اتحادیه به گاز روسیه باعث شد تا آمریکا نگاه ویژه ای به بازار انرژی اتحادیه اروپا داشته باشد و با افزایش صادرات ال ان جی در کنار تسریع در امر احداث کریدور جنوبی گاز بخواهد از وابستگی این اتحادیه به روسیه کم کند. بازار شرق آسیا بویژه کره جنوبی و ژاپن که اکثریت میعانات گازی را از ایران وارد می کنند فرصت مناسبی برای ال ان جی آمریکا برای ایفای نقش در امنیت انرژی کره جنوبی بازی کند. با نگاهی به وضعیت واردات نفت و میعانات گازی دو کشور از ایران می توان به نقش ال ان جی آمریکا در تحریم ایران آگاه تر شد.

کره جنوبی

کره جنوبی یکی از مشتریان عمده میعانات گازی ایران است. بیش از ۵۵ درصد میعانات گازی ایران به این کشور صادر می شود. بر اساس آمارهای رسمی وزارت نفت، متوسط میزان صادرات میعانات گازی ایران در سال ۲۰۱۷، ۴۲۸ هزار بشکه در روز بوده است. پس از خروج آمریکا از برجام شرکتهای عمده کره ای وارد کننده نفت و میعانات گازی ایران واردات از ایران را کاهش داده اند. بر اساس گزارش پلاتس شرکت هانوا توتال پتروچمیکال که بزرگترین وارد کننده میعانات گازی ایران است، در شش ماهه اول ۲۰۱۸ - ۱۵.۹۲ میلیون بشکه میعانات گازی از ایران وارد کرده که از ماه اوت واردات خود را به یک سوم کاهش داده و اقدام به واردات از قطر و آمریکا کرده است.

ژاپن

ژاپن یکی از مشتریان عمده نفت ایران در شرق آسیاست. در سال ۲۰۱۷ و طبق آمار انجمن نفت ژاپن این کشور ۱۷۲ هزار و ۲۱۶ بشکه در روز نفت از ایران وارد کرده که در مقایسه با سال پیش از آن ۲۴.۲ درصد کاهش داشت. نفت ایران ۵.۳ درصد از کل واردات نفت پالایشگاههای ژاپن در سال ۲۰۱۷ را تشکیل داده است.

به دنبال خروج آمریکا از برجام، این کشور نیز اقدام به کاهش واردات نفت از ایران نمود. ژاپن ۵.۵ درصد نفت خود را از ایران وارد می کند و طبق آمارهای وزارت اقتصاد و تجارت ژاپن، در ماه آگوست، ژاپن روزانه ۱۷۷۴۷۵ بشکه و طی یک ماه مجموعاً ۳.۳۹ میلیون بشکه نفت خام از ایران خریده است. ژاپن خواهان معافیت از تحریم آمریکا شده که با مخالفت دولت ترامپ روبرو می شود. پیش بینی می شود با افزایش صادرات ال ان جی و میعانات گازی آمریکا، بخشی از سهم نفت ایران در بازار ژاپن گرفته می شود.

تحریمهای پی در پی صنعت انرژی ایران نه تنها باعث کاهش ظرفیت تولید نفت و گاز ایران شده است، بلکه باعث کاهش سهم ایران در بازار جهانی انرژی شده است . بالا رفتن ریسک سرمایه گذاری در صنایع نفت و گاز ایران از دیگر نتایج تحریم آمریکاست. کاهش ظرفیت تولید نفت و به تبع آن کاهش پتانسیل صادراتی نفت ایران باعث خواهد شد تا ایران در یافتن وام و تسهیلات از بانکها و موسسات مالی جهانی با مشکل روبرو شود. با توجه به اینکه فروش نفت و گاز و درآمد ارزی آن برای توسعه کشور ضروریست، فروش اندک نفت و گاز منجر به اخلال در نظام و تخصیص درآمدهای ایران می شود. با توجه با افزایش تولید کنندگان گاز طبیعی و ال ان جی و سهم کمتر از یک درصدی در بازار جهانی گاز فرصت مناسبی را برای رقیبان ایران از جمله آمریکا برای گرفتن سهم ایران در بازار منطقه ای و جهانی انرژی فراهم می نماید. افزایش تولید نفت و گاز شیل آمریکا نیاز ایران را برای یافتن بازار جدید بیش از بیش آشکار تر کرده است، هر چند مشخصات نفت شیل آمریکا با نفت خام ایران متفاوت است اما، در بخش ال ان جی ایران شانس زیادی برای رقابت با ال ان جی آمریکا ندارد چرا که ایران در حال حاضر تولیدی ندارد و معلوم نیست چه هنگام سرمایه و تکنولوژی لازم برای تکمیل واحدهای نیمه تمام ال ان جی تامین شود.

تحریمهای دوران اوباما باعث عدم تکمیل پروژه های ال ان جی ایران شد و انتظار نمی رود ایران در کوتاه مدت و میان مدت بتواند سهم عمده ای در بازار ال ان جی داشته باشد. تحریمهای ترامپ هم بر صنعت گاز و نفت ایران تاثیر گذار خواهد بود. کاهش سهم نفت ایران در بازار جهانی نفت در کوتاه مدت در کنار کاهش ظرفیت تولید نفت و گاز ایران در کنار مشکلات جذب سرمایه خارجی از تاثیرات تحریم آمریکا در کوتاه مدت و میان مدت است.

افزایش صادرات ال ان جی آمریکا به هند و ترکیه زنگ خطری برای ایران در حفظ سهم خویش در بازار منطقه ای انرژیست. ایران اگر خواهان حضور فعال در بازار منطقه ای و جهانی است ناچار به تعامل با کشورهای منطقه و قدرتهای جهانی در راستای منافع مشترک است.

بدون سرمایه و تکنولوژی خارجی کسب سهم بیشتر در بازار جهانی انرژی با توجه به وجود و تنوع کشورهای تولید کننده انرژی کار بسیار سختی است. این در حالیست که در شرایط تحریم، ایران شانس زیادی برای کسب سرمایه و تکنولوژی خارجی ندارد. هر کشور یا بازاری که ایران در دوران تحریم از دست دهد پس از رفع تحریمها در آینده برای کسب مجدد چنین بازارهایی با چالشهای جدیدی روبرو خواهد شد و باید تصمیم گیران سیاست خارجی و انرژی برای دوران تحریم و پس از تحریم برنامه های کوتاه مدت و میان مدت طراحی کنند.