تحریم ایران و آینده مبادلات جهانی، یوروی اروپا یا دلار آمریکا؟

طبق زمان بندی از پیش تعیین شده ایالات متحده آمریکا در روز ۱۳ آبان تحریمهای جدید خود علیه ایران را با هدف به صفر رساندن صادرات نفت آن اجرایی کرد.

اعمال تحریم های شدید علیه ایران به مرور زمان بر تعداد کشورهایی که صادرات نفت از ایران را کاهش داده اند، افزوده است. بدون شک مهمترین دلیلی که کشورهای جهان را از خرید نفت از ایران منع میکند، نقش انکار ناپذیر دلار آمریکا در سیستم مالی بین المللی است. لازم به ذکر است که معاملان نفتی با دلار آمریکا صورت گرفته و بیش از ۸۸ درصد از کل معاملات ارزی شامل دلار آمریکا است. همچنین، با در نظر گرفتن روابط بسیار تنگاتنگ شرکتهای چند ملیتی با آمریکا، اگر این شرکتها مجبور به انتخاب بین تجارت با ایران و از دست دادن امکان دسترسی به سیستم مالی و بازار آمریکا باشند بدون شک گزینه دوم معقولترین انتخاب آنان خواهد بود. این به معنی است که حتی اگر دولتهای اروپایی طرفدار واردات نفت از ایران باشند، در هر صورت از تاثیرات حاکمیت و تسلط همه جانبه سیستم مالی موجود در امان نخواهند بود. اگر چه تمام تلاش اروپاییها در جهت حفظ رابطه خود با ایران بوده و سعی کردند تا ایران متقاعد به ادامه اجرای برجام بکنند، اما این بدان معنا نیست که شرکت های خصوصی اروپایی با ادامه واردات نفت از ایران خطر تحریمهای آمریکا را به جان خواهن خرید. حتی خود این شرکتها از ماهها قبل شروع به کاهش خرید نفت از ایران کرده اند.

اما مسلما این پایان داستان نبوده و به نظر میرسد که دولت دونالد ترامپ با اصرار بر اجرای سیاست فوق زمینه را برای تضعیف دلار آمریکا فراهم میسازد. البته نباید فراموش کرد که افزایش ارزش دلار آمریکا در سال جاری و نیز افزایش تولید ناخالص داخلی ایالات متحده در مقایسه با کشورهای دیگر صنعتی، کشورهای دیگر جهان را به تبعیت از سیاستهای اقتصادی از جمله حمایت از تحریم کشورهایی مثل ایران مجبور کرده است. با این وجود، جنگ اقتصادی، اعمال خودسرانه و یکجانبه تعرفه های گمرکی، تنش بوجود آمده بر سر پیمان ترانس آتلانتیک (معاهده تجارت آزاد بین اتحادیه اروپا و ایالات متحده آمریکا) و نیز سایر رقابتهای ژئوپلیتیکی موجود از جمله تهدیدات بالاقوه ای هستند که بر ارزش دلار آمریکا تاثیر خواهند گذاشت.

حق نشر عکس Getty Images
Image caption گروهی از کارشناسان بر این عقیده هستند که اعمال گسترده تحریمهای اقتصادی تنها عاملی خواهد بود که تسلط دلار آمریکا بر سیستم مالی بین المللی را دچار تزلزل خواهد کرد.

دلار یا یورو؟

گروهی از کارشناسان بر این عقیده هستند که اعمال گسترده تحریمهای اقتصادی تنها عاملی خواهد بود که تسلط دلار آمریکا بر سیستم مالی بین المللی را دچار تزلزل خواهد کرد.

در حال حاضر دولت دونالد ترامپ با اعمال تحریمها همه جانبه به عنوان یک ابزار دولتی علیه ایران همه کشورهای جهان را میان منگنه قرار داده است. بی دلیل نیست که رئیس کمیسیون اروپا چندی پیش بر ضرورت ارتقای ارزش یورو به منظور جلوگیری از وابستگی اروپا به دلار آمریکا اشاره نمود. به اعتقاد او اتحادیه اروپا ۸۰ درصد از واردات انرژی خود را به دلار پرداخت میکند، در صورتی که تنها دو در صد از از این میزان واردات از ایالات متحده انجام میگیرد. بدیهی است، تا زمانی که کشورها اروپایی و آمریکا منافع هم سویی داشته باشند، ساز و کار فوق به خوبی عمل خواهد نمود. اما در حال حاضر طرفین بر سر مسائل مهمی همچون پیمان آتلانتیک شمال (ناتو)، توافقنامه اقلیمی پاریس و توافق نامه هسته ای برجام دچار اختلافات جدی هستند. تحت چنین شرایطی، بنظر میرسد درخواست دولت دونالد ترامپ از کشورهای اروپایی برای خودداری و به صفر رساندن میزان واردات نفت خود از ایران مهمترین عاملی است که برخی از مقامات اروپایی را به طرح موضوع خروج از پیمان تجاری پیمان ترانس آتلانتیک سوق داده است.

بیشتر بخوانید:

در حقیقت ناتوانی و ناچاری اروپاییها در مقابله با تاثیرات تحریمهای ایالات متحده علیه ایران نشان دهنده قدرت انکار ناپذیر دلار آمریکا در سیستم مالی بین المللی است که اروپاییها را به جستجو برای یافتن راه حلی جهت رهایی از وضعیت موجود وا داشته است. در این خصوص، پیشنهاداتی همچون ایجاد یک سیستم پرداخت رقیب و یا خرید نفت ایران به یورو مطرح شده است. همچنین اخیرا اتحادیه اروپا به رهبری کشورهای فرانسه، آلمان و انگلیس در حال بررسی بر روی ایجاد یک شرکت مالی متعهد برای دور زدن تحریم ها علیه ایران و همکاری با ایران برای ادامه فروش نفت آن است. هدف این شرکت پردازش پرداختها برای انجام معاملات با ایران از طریق دور زدن کانالهای تامین مالی موجود است. چرا که در حال حاضر ایالات متحده از نفوذ قابل توجه و توان دسترسی بسیار بالایی به سیستمهای نقل و انتقالات مالی بین المللی برخوردار است. با این حال، موفقیت این طرح پیش از هر چیز نیازمند موافقت شرکتهای خصوصی است. از طرفی، دلایل و شواهد محکمی مبنی بر احتمال ریسک پذیری پالایشگران اروپایی در این خصوص وجود ندارد. همچنین، تلاش برای ارتقای ارزش یورو به عنوان ارز جایگزین آسان نبوده و نیازمند یک برهه زمانی بلند مدت است.

اما نکته مهم این است که تلاشهای روز افزون در جهت بالا بردن ارزش یورو و استقبال از ایده خرید و فروش نفت به یورو، به خودی خود حاکی از تضعیف نفوذ و جایگاه مالی ایالات متحده است که در بلند مدت به از میان رفتن تسلط دلار آمریکا بر سیستم مالی بین المللی ختم خواهد شد. در عین حال، چین با راه اندازی طرح امضای قراردادهای نفتی به یوان تلاش کرد تا با تقویت ارزش پول ملی چین خطرات احتمالی ناشی از ارز خارجی در صورت اعمال هر گونه تحریم را کاهش داده و با خارج کردن دلار از سیستم مالی خود نفوذ سیاسی، جغرافیایی و اقتصادی خود را تقویت ببخشد.

به این همه، شاید هنوز بتوان ادعا کرد دلار آمریکا کماکان قدرتمندترین ارز در سیستم مالی بین المللی است. اما امر مسلم آن است که اگر تحریمهای اقتصادی تحریک آمیز ایالات متحده (بویژه در خصوص خودداری از خرید نفت ایران) به درجه ای از شدت برسد که منجر به ناخشنودی و نا امیدی کشورهای نیازمند به نفت ایران گردد، به مررو زمان کشورهای بیشتری بدنبال یافتن جایگزین و راه حل تجاری مناسب برای مقابله با سیستم مالی آمریکا خواهند بود و این نیز در دراز مدت به از بین رفتن جایگاه و تسلط دلار آمریکا بر سیستم مالی بین المللی خواهد انجامید.