تحریم‌های ایران؛ ژئوپلتیک تحریم آمریکا علیه صنعت انرژی ایران

انرژی همیشه نقش مهمی در سیاست خارجی آمریکا داشته است تحولات دنیای انرژی تاثیر مستقیمی بر سیاست خارجی کشورهای تولید کننده و مصرف کننده انرژی دارد هر گونه بحرانی که تاثیر مستقیمی بر تولید و عرضه نفت و گاز و هم چنین ترانزیت آنها به بازار مصرف داشته باشد باعث شکل گیری اتحادهای منطقه ای و جهانی و تصمیم گیری برای حل بحران منطقه ای و یافتن آلترناتیوی برای تولید نفت و گاز می شود.

با شروع صادرات انرژی آمریکا نیاز به یافتن بازار مناسبی برای گاز طبیعی - نفت و ال ان جی آمریکا بیش از بیش مشخص می شود. تحریم ها علیه ایران و ونزوئلا این فرصت را برای آمریکا فراهم آورده تا بتواند بازار بیشتری برای ال ان جی خویش در آینده تدارک ببیند همراهی عربستان و روسیه در افزایش تولید نفت همزمان با شروع دور دوم تحریمها نشان از اهداف مشترک مقطعی آمریکا - روسیه و عربستان در قبال تحریم ایران می دهد.

حق نشر عکس Getty Images

تحریم دوران اوباما

هدف دولت اوباما از تحریم ایران کاهش صادرات نقت ایران و جلوگیری از نقل و انتقال پول نفت فروخته شده ایران توسط سیستم بین المللی مالی بود. دولت اوباما برای اولین بار امکان استفاده ایران از سیستم سوئیفت را محدود ساخت بعدها مشخص شد که محدود ساختن ایران برای انتقال پول نفت از طریق سوئیفت تاثیر بیشتری از تحریم صنعت نفت ایران داشت چرا که ایران هر چقدر نفت و از هر طریقی صادر می کرد امکان دریافت و انتقال پول نفت را نداشت. ایران برای رشد و توسعه اقتصادی و هم چنین افزایش نفوذ سیاسی در منطقه به ارز حاصل از فروش نفت و گاز و محصولات پتروشیمی احتیاج مبرمی دارد.

تحریمهای دوران اوباما علاوه برکاهش صادرات نفت ایران باعث شد تا تمامی پروژه های ال ان جی ایران نیمه تمام باقی ماند تا ایران نتواند سهمی از بازار جهانی ال ان جی را بخویش اختصاص دهد. ایران هم در نظر داشت با صادرات ال ان جی به بازار گاز طبیعی اروپا وارد شود یکی از طرحهای ایران برای تولید ال ان جی استفاده از تاسیسات ال ان جی عمان بود که گاز مورد نیاز این تاسیسات قرار بود از خط لوله گاز ایران و عمان تامین شود که بخاطر تحریمها تاکنون این خط لوله عملیاتی نشده است ایران در نظر داشت از کشتیهای مخصوص اف ال ان جی برای تولید ال ان جی هم بهره گیرد که تحریمها مانع انعقاد قرارد ایران با کشورهای صاحب این تکنولوژی گردید.

خروج آمریکا از برجام و تحریم های جدید بر صنعت انرژی ایران

یکی از اهداف دولت ترامپ از خروج از برجام و اعمال تحریمهای جدید علیه ایران فراهم کردن شرایط لازم برای صادرات بیشتر انرژی و کمک به تقویت صنعت انرژی آمریکاست. یافتن بازارهای جدید برای صادرات ال ان جی آمریکا و تلاش برای فروش ال ان جی به مشتریان نفت و گاز ایران نیز از اهداف دیگر تحریم آمریکا علیه ایران می باشد در سال ۲۰۱۸ آمریکا روزانه بیش از ۳ میلیون بشکه نفت و میعانات نفتی صادر می کند کره جنوبی بیش از ۶۰ درصد میعانات ایران را وارد می کند آمریکا در زمان اوباما نمی توانست به کره جنوبی ال ان جی بیشتری صادر کند آمریکا با افزایش صادرات ال ان جی به کره جنوبی مایل است میران واردات نفت و میعانات نفتی ایران را کاهش دهد و به این ترتیب ایران یکی از مشتریان خود را در میان مدت در بازار شرق آسیا از دست خواهد داد. باید در نظر داشت که خواص شیمیایی نفت خام سبک ایران با نفت خام آمریکا متفاوت است اگر خواص شیمیایی نفت خام ایران با نفت آمریکا ( نفت شل) تشابه داشت این امکان تقویت می شد که نفت خام آمریکا در بازار نیز بتواند تا حدی آلترناتیو نفت ایران شود.

آمریکا در نظر داشت صادرات نفت ایران را به صفر برساند، معافیت ۸ کشور عمده نفت ایران از سوی آمریکا باعث شد تا صادرات ایران ادامه داشته باشد طبق برنامه سند چشم انداز توسعه ایران باید در سال ۱۴۰۴ ایران با تولید روزانه ۵۷۰۰۰۰۰ بشکه در روز معادل ۷ درصد تولید نفت جهانی را بخود اختصاص دهد .

با توجه به تحریم صنعت نفت ایران باید به سیاست کشورهای عمده وارد کننده نفت ایران و هم چنین روسیه به عنوان رقیب ایران در بازار انرژی توجه نمود.

چین

چین یکی از مشتریان عمده نفت ایران است در سال ۲۰۱۷ چین روزانه بطور متوسط ۷۸۰۰۰۰ بشکه در روز نفت از ایران وارد کرد تامین انرژی مورد نیاز برای اقتصاد رو به رشد چین از منابع مطمئن و توجه به تنوع بخشی به منابع انرژی اصل اساسی سیاست ملی انرژی چین است شرکتهای چینی پیش از تحریم حضور فعالی در صنعت انرژی ایران داشتند حضور گسترده چین در بخش انرژی ایران، از طریق تأمین انرژی قابل اعتماد برای رشد اقتصادی سریع خود و همچنین تقویت نقش آن به عنوان یک بازیگر تاثیرگذار در خاورمیانه بود و هم چنین، منافع استراتژیک چین را تامین می کرد کنترل منابع انرژی و مسیر های انتقال انرژی از جمله تنگه هرمز همیشه مورد توجه قدرتهای بزرگ بوده و هست با توجه به اهمیت امنیت انرژی برای اقتصاد و سیاست خارجی چین این کشور تمایل دارد که واردات نفت از ایران را ادامه دهد اما این کشور ترجیح می دهد تا از کشورهایی نفت و گاز وارد کند که تنش کمتری با آمریکا داشته باشند

هند

هند دومین مشتری بزرگ نفت ایران محسوب می‌شود در بین ماه‌های آوریل و آگوست، هند روزانه ۶۵۸ هزار بشکه نفت از ایران وارد کرد هند علاوه بر واردات نفت از ایران علاقمند به حضور در پروژ های نفت و گاز ایران است

عربستان سعودی دیپلماسی فعالی در بازار انرژی هند دارد و از این سرمایه گذاری جهت تاثیر گذاری بر سیاست خارجی هند و کاهش نقش ایران در بازار انرژی هند بهره می گیرد اوایل سال ۲۰۱۸ آرامکوعربستان سعودی ۵۰ درصد سهام پالایشگاه راتناگیری هند به ارزش ۴۴ میلیارد دلار و ظرفیت پالایش ۶۰ میلیون تن نفت خام خرید

هند از آمریکا نفت وارد می کند در ماه ژوئن هند روزانه بطور متوسط ۲۲۸ هزار بشکه نفت از آمریکا وارد کرد وزیر انرژی آمریکا گفته است که در آینده صادرات نفت آمریکا به هند افزایش خواهد یافت.دو کشور هم چنین قرارداد بیست ساله ای برای صادرات ال ان جی آمریکا به هند امضا کرده اند افزایش سهم نفت و ال ان جی آمریکا در سبد انرژی هند و تداوم تحریم ها به معنای کاهش صادرات نفت ایران به هند می باشد ایران برای حفظ بازار هند مشوق‌هایی مانند ارائه تخفیف، حمل نفت ایران با نفتکش ایرانی و کمتر کردن هزینه‌های بیمه نفتکش‌ها برای هند را در نظر گرفته است باید دید این مشوقها تا چه اندازه ای به حفظ سهم ایران در بازار هند کمک خواهد کرد.

اتحادیه اروپا

امنیت انرژی اتحادیه اروپا همیشه یکی از اصول اساسی سیاست خارجی این اتحادیه بوده کشورهای اروپایی بطور میانگین روزانه ۵۰۰ هزار بشکه نقت از ایران وارد می کنند ایران پیش از تحریمهای دوران اوباما در نظر داشت با آماده سازی زیر ساختار لازم در میان مدت به اتحادیه اروپا گاز صادر کند اما میزان مصرف بالای انرژی در داخل و عدم سرمایه گذاری لازم برای افزایش تولید در میادین فعال باعث شد تا گزینه صاردات گاز ایران به این اتحادیه در شرایط فعلی غیر ممکن به نظر برسد شرکتهای فعال خارجی در اثر تحریمها از پروژه های نفت و گاز ایران خارج شدند عدم نیاز اتحادیه اروپا به گاز اضافی و قیمت پایین گاز نیز عوامل دیگری هستند که پروژه صادرات ایران را به این اتحادیه دشوار نموده است

روسیه

روسیه به عنوان یکی از بزرگترین کشورهای تولید کننده نقت و گاز جهان از تحریم ایران سود می برد. سال ۲۰۱۷ قرارداد طرح توسعه میدان‌های آبان و پایدارغرب با شرکت روسی زاروبژنفت امضا شد در جریان سفر تیر ماه ولایتی به روسیه وی به نقل از پوتین از تمایل روسیه به تداوم همکاری ایران و روسیه در زمینه نفت و گاز و آمادگی روسیه برای سرمایه گذاری ۵۰ میلیارد دلاری روسیه در میادین نفت و گاز ایران خبر داد شرکتهای روس در میادینی سرمایه گذاری می کنند که تولیدات این میادین بازار هدف روسیه را تهدید نکند در ضمن تکنولوژی شرکتهای روس در قیاس با تکنولوژی شرکتهای اروپایی نیز جای سوال است.

آینده صادرات نفت و گاز ایران

انقلاب گاز شل آمریکا را از وارد کننده انرژی به صادر کننده گاز طبیعی و ال ان جی تبدیل ک ده است گاز شل نه تنها به رونق اقتصادی آمریکا منجر شده بلکه به عنوان ابزار موثر در سیاست خارجی آمریکا تبدیل شده است افزایش تولید نفت شل در آینده باعث خواهد شد تا جایگاه اوپک در میان مدت با چالش جدی مواجه شود تحریم انرژی ایران در کنار افزایش صادرت نفت و گاز آمریکا به مشتریان نفتی ایران اهرم فشار اقتصادی وسیاسی آمریکا به ایران است .

کاهش صادرات نفت ایران در کنار وابستگی اقتصادی ایران به در آمد ارزی حاصل از صادرات نفت به عنوان اهرم فشار آمریکا هم باعث کاهش نفوذ منطقه ای ایران شده و هم شرایط را برای افزایش صادرات انرژی آمریکا فراهم خواهد آورد. کاهش قیمت نفت در کنار کاهش صادرات نفت ایران همچنین مشروعیت سیاسی را تهدید می کند اعمال محدودیت های علیه صادرات نفت ایران بدون افزایش تولید انرژی در آمریکای شمالی تقریبا غیر ممکن است .

ایران بدون سرمایه گذاری و تکنولوژی خارجی قادر به افزایش تولید و افزایش صادرات نفت نیست کاهش درآمد ارزی مستقیما بر وضعیت اقتصادی ایران تاثیر خواهد گذاشت در بخش گاز طبیعی اگر ایران نتواند تولید کافی داشته باشد و مصرف داخلی را کاهش دهد بازار ترکیه که تنها بازار عمده خارجی گاز ایران است را از دست خواهد داد چرا که ترکیه اقدام به تنوع بخشی به منابع انرژی کرده وسهم ال ان جی قطر و آمریکا نیز افزایش داده است.

انتظار می رود تحریمها و صادرات ال ان جی آمریکا در میان مدت بیشترین تاثیر را بر ایران به عنوان یکی از اعضای اوپک بگذارد و تحریمها و صادرات انرژی آمریکا به عنوان ابزار سیاست خارجی آمریکا اگر موفق باشد باید در آینده استفاده از این ابزار را علیه سایر کشورهای از آمریکا را شاهد بود. به نظر می رسد ایران بدن تغییر در سیاست خارجی خود و ضعف در دیپلماسی فعال انرژی در سالهای آتی با وضعیت دشواری در عرصه تولید و صادرات نفت و گاز داشته باشد و این امر تاثیر خود را بر وضعیت اقتصادی و نفوذ منطقه ای ایران خواهد گذاشت..