انتخابات، قومیت و روند دموکراتیزه شدن افغانستان

تحقیقاتی که در مورد رابطه میان دموکراسی و کششهای قومی صورت گرفته، بیانگر آن است، زمانی کشوری فاقد ساختار مستحکم و با ثبات سیاسی و اقتصادی باشد، دموکراسی ممکن است باعث بروز اختلافات قومی و گروهی در آن کشور شود.

محققینى چون «استیفان وولف» و «فرید زکریا» معتقد اند؛ در جاهاییکه باور ها و سنت هاى دموکراتیک در آنها پیشینه یى ندارند، وقتى ما بخواهیم دموکراسى را بگونه سریع و تقلیدى بدون موجودیت نهاد هاى قوى مدافع ارزشهای آن وارد کنیم، این کار منجر به ایجاد تلاطم سیاسى و اجتماعی میشود. اگر آن یک کشوری با بافتهای متنوع قومى باشد، دموکراسی تقلیدی در نبود نهاد های تاثیرگذار میتواند باعث ایجاد بغض هاى قومى شده و حتا منجر به اختلافات جدی شود. به همین ملحوظ کشور هاییکه داراى نهاد هاى قوى و کارآمد اند، بیشتر تلاش شان بر این است تا ماهیت و ساختار سیاسى را هرچه ممکن از موضوع قوم و قبیله دور نموده فرد و قانون محور سازند.

افغانستان و دموکراسى

وقتى به قضیه افغانستان و به استدلال دانشمندان در مورد "دموکراسى وارداتى" نظراندازى کنیم، تا حدود قابل ملاحظهیی میتوان تاثیر قومیت را در پروسه دموکراسی سازی و در کل ساختار سیاسى آن را حس کرد. بعد از سقوط رژیم طالبان زمانیکه جامعه جهانى با منابع وافر بشرى و اقتصادى وارد افغانستان شد، دو هدف واضح را دنبال میکرد، یکى محو کتله هاى دهشت افگن و دوم اساس گذاشتن یک افغانستان قانونمند و مردمسالار. صرف نظر از بحث و باورهاى سیاسى و تیوری‌هاى زد و نقیض، وقتى هر کشورى از لست بلند بالاى امدادگران بین المللى وارد افغانستان شد، ادعاى کمک به باز سازى و ایجاد افغانستان دموکراتیک را داشت.

مشکلى که در راستاى دموکراتیزه کردن افغانستان و غنامندى نهادهاى سیاسى و اقتصادى اش ایجاد شد، اصالتاً از همان ابتدای ساختن افغانستان مردمسالار آغاز گشت.

یکى از عنعنه هاىی که بعد ها هم بگونه گسترده مورد استفاده قرار گرفت و هم گلوى دموکراسى را در همان آغازین مرحله ایجادش با چنگال گرفت، قومیت فردى بود که باید دولت موقت ماحصل جلسه بُن را رهبرى میکرد، بود. در جریان بحثهاى انتخاب زعیم آینده دولت در جلسه بُن، مسئله قومیت رئیس حکومت موقت افغانستان نسبت به مسایل و خصوصیات دیگرى که براى مدیر یک خطه سیاسى با ارزش اند در اولویت قرار داشت. یونس قانونى، معاون نخست پیشین ریاست جمهورى که یکى از مشترکین مطرح نشست بُن بود، به صراحت مدعى شد که انتخاب حامد کرزى به عنوان رییس حکومت موقت بر باور این که جایگاه خلع شده طالبان باید با فرد پشتون-محور پر شود، اتخاذ شده بود.

او همچنین ادعا کرد که آقاى کرزى با همان هدف، حتا قبل از جلسه بُن انتخاب شده بود.

در قانون اساسى افغانستان مسایل بنیادى که یک فرد را اجازه کاندیدا شدن براى کرسى ریاست جمهورى میدهند عبارت اند از مسلمان بودن، متولد از والدین افغان، شهروند افغانستان، نداشتن سابقه جرمى، سلب نبودن از حقوق مدنى، نداشتن تابعیت کشور ثانى و بیشتر از دو بار عهده دار نبودن ریاست جمهورى است. اما در میان این همه خط و نشانها چیزى که در هیچ گوشه از هیچ سند رسمى درج نشده ولى در انتخابات هاى گذشته به گونه گسترده و با وجود مغایرتش با قانون هم در موردش صحبت شده و هم در عمل پیاده شده، قومیت و تِیره رئیس جمهورى افغانستان میباشد.

انتخابات، ایجاد ذهنیت دموکراتیک یا شگاف‌هاى قومى؟

افغانستان به عنوان کشوریکه در درازاى تاریخ همواره تغیر نظام و سیاست را از بالا به پایین تجربه کرده با مؤلفه انتخابات که در آن راى هر فرد میتواند سرنوشت ساز باشد، آنقدر آشنایى ندارد. حتا بعد از دو انقلاب هفتم و هشتم ثور و یا کودتاهاییکه براى تغییر رژیم صورت گرفت، رهبران بر اساس مصلحت ها و خواسته هاى "ایلیت" سیاسى و بر روا دید کشور هاى بیرونى جا بجا شدند تا انتخابات و راى توده ها.

بناً موقعیت جدیدى که بعد از سقوط طالبان و با ورود جامعه جهانى در افغانستان ایجاد شد، با وجود بعضى از شباهت ها با گذشته، شاید در تاریخ کشور بینظیر بود و میتوانست زمینه‌ساز یک نظام مردمسالار با نهادهاى قوی شود که بتواند از حقوق شهروندان با پیاده کردن قانون پاسدارى کند.

بیشتر بخوانید:

اما نقشى را که قومیت در روند انتخابات های گذشته بازى کرد، تمام مزایا و ارزش هاى این اصل مهم دموکراسى را در معرض شک و بى باورى قرار داد. سه انتخابات ریاست جمهورى که از سال ۲۰۰۴ به اینسو در کشور صورت گرفت، همواره با ادعاهاى از تقلب و شدیداً متاثر از محوریت قوم براى بدست آوردن راى و احراز کرسى ها گشته معنای واقعى انتخابات به عنوان بخش اساسى حاکمیت قانون و تحقق نظام دموکراتیک را بیرنگ و منزوى ساخت.

افراد بر اساس همآهنگى هاى فکرى و سیاسى نه بلکه بر محور ارزش قومى با همدیگر وارد معامله شدند. منتقدین و کسانیکه همدیگر را متهم بر جرایم متنوع میساختند در نزدیکى انتخابات با هم به چانه زنى براى تقسیم قدرت شدند. بدتر از آن اینکه در میان اقوام ذهنیت "آمر و مادون" بودن را ایجاد کردند، و هر که مرتبط بر قومى که جایگاه انتخاب شدن به صفت رییس جمهورى را ندارد، باید بخت خویش را در رده هاى پایین جستجو کند.

قومیت، برنامه ها را تحت شعاع قرار میدهد

شواهد حداقل از سال ۲۰۰۴ بدینسو نشاندهنده آن است، زمانى که ساز و برگ انتخابات و بازار تیم سازى ها گرم میشود، تقریباً تمام تیم هاى انتخاباتى بر اساس سهمیه هاى قومى یارگیرى و تکت سازى میکنند. سیاستمداران مطرح غیرپشتون که القاب متفاوت مانند پادشاه ساز، بانک راى و... را نیز در کارنامه خویش دارند بیشتر تمرکز خویش را براى اخذ معاونیت ها معطوف میدارند. نبود برنامه درست و پلان هاى منظم و در حین حال تمرکز بر بُرد در انتخابات بر اساس قومیت این روند دموکراتیک را بیشتر به یک مسابقه اتنیکى تبدیل کرده است. بناً آنهاییکه در داخل نظام و یا بیرون از آن به صفت اپوزیسیون در قالب افراد و یا احزاب فعالیت دارند، متوسل بر شعار ها و برنامه غیر عملى و پهناور میشوند، چون به باور حاکم در سیاست فعلى کارت قومى به مراتب کارآمدتر نسبت به برنامه انتخاباتى است. قومیت و تِیره یک پدیده اجتماعى از قبل معین شده براى انسان است، لذا اتخاذ موقعیت سیاسى بر مبناى قوم و قبیله به مراتب ساده و راحتر از آن است که حزب و یا فردى بخواهد با برنامه و پلان بلند بالا و یا بر اساس ایدیولوژى هاى سیاسى به جاى برسد. این امر باعث آن نیز میشود که سیاسمداران هیچگونه مسؤلیتى جدى را در قبال هوادارن خویش حس نکنند، و به راحتى عزم به تشکیل جبهه ها و ائتلاف ها کنند و به همان ساده گى آنها را در هم بشکنند.

پیامدهای قومگرایى و سیاستهاى قومى در افغانستان

وقتی که قومیت در کاندیدا شدن برای شرکت در انتخابات ریاست جمهوری نقش تعیینکننده داشته باشد، این به تمام معنا خطر جدى را متوجه پروسه مردمسالارى و حاکمیت قانون میسازد. باور عمومى محققین در عرصه «قوم و سیاست» بر این است، وقتى قدرت سیاسى مورد سلیقه قومى قرار میگیرد، سیاست، امنیت، اقتصاد و ساختار اجتماعى کشور را متاثر میسازد که همه براى ایجاد یک نظام دموکراتیک حیاتى اند.

حتا اگر از بحث پیرامون دموکراسى هم که بگذریم، تقسیمات کرسى هاى کلیدى مبنى بر ملاحظات اتنیکى، وفادارى نسبت به قانون حاکم و مراودات مبتنى بر آن را متاثر از اعقاب و پیوندهاى قومى ساخته، حس مسؤلیت پذیرى را کم رنگ و متزلزل میسازد. فضا این چنینى نه تنها که دنیایى ادارى و سیاسى را در یک کشور ملوث میسازد بلکه شگاف هاى اجتماعى و اختلافات قومى را نیز تشدید میبخشد.

مهمتر از همه وقتى در قرن بیست و یک و با اینهمه کمک هاى بزرگ و سرسام آور جهانى وقتى یک شهروند کشور بدون در نظرداشت برنامه ها و صرفاً به لحاظ اینکه به یک قوم خاصى وابسته نیست، نتواند با خیال راحت امید به برگزیده شدن به صفت رییس جمهورى را داشته باشد، این دلالت ازتاثیر ناشى و معیوب قومیت بالای پروسه دموکراتیزه شدن افغانستان میکند.