بر ایران در ترسالی چه گذشت؟

با پشت سر گذاشتن اردیبهشت می توان گفت فصل بارش در ایران به پایان رسیده است. اگر چه روی کاغذ هنوز به صورت محدود در خرداد ماه نیز امکان بارش وجود دارد. ولی بعید است بارش خرداد ماه بتواند تغییر چندانی در بیلان آبی فصل سپری شده بارش داشته باشد.

در اردیبهشت ماه نیز بر خلاف فروردین توفانی و سیل آسا، بارش چندانی در کشور رخ نداد. از این رو می توان نقشه پهنه بندی خشکسالی هواشناسی در استان های کشور که برای دوره یک ساله منتهی به پایان فروردین گذشته ترسیم شده را به عنوان بیلان کلی بارش در نظر گرفت. (شکل ۱). این نقشه که توسط مرکز ملی خشکسالی و مدیریت بحران، سازمان هواشناسی کشور، منتشر شده است به واقع پراکنش جغرافیایی بارش ها در سراسر ایران را نشان می دهد. برای اینکه شناخت دقیق تری از این پراکنش داشته باشیم باید به تقسیم بندی ششگانه حوضه های آبریز ایران توجه کنیم. (شکل ۲). همچنین جدول شماره ۱ (سازمان هواشناسی کشور) یک آمار کلی ارائه می دهد از میزان بارش سال آبی کنونی و مقایسه آن با سال قبل و همچنین میانگین یازده ساله و ۵۰ ساله. به طور خلاصه اینکه: در ۵۰ سال گذشته به طور متوسط هر سال در ایران ۲۲۷ میلیمتر باران باریده است. این مقدار اما به طور متوسط در یازده سال گذشته ۱۹۶ میلیمتر بوده است که حکایت از یک دوره طولانی خشکسالی دارد. سال قبل در ایران فقط ۱۵۷ میلی متر بارش رخ داد. یعنی خشکسالی خیلی شدید. امسال اما ۳۲۳ میلی متر بارش داشته ایم، این یعنی ترسالی شدید. ۱۰۵ درصد (بیشتر از دو برابر) سال قبل، ۶۴ درصد بیشتر از میانگین یازده سال گذشته و ۴۲ درصد بیشتر از میانگین ۵۰ ساله.

این آمارها البته کلی هستند و متوسطی هستند ناظر به مجموع بارشها در سراسر کشور. ایران کشور پهناوری است با چشم اندازهای جغرافیایی کاملا متفاوت. بنابراین برای شناخت بیشتر وضعیت بارش ایران در ترسالی شدیدی که پشت سر گذاشته ایم میزان بارش در هر کدام از حوزه های ششگانه آبریز اصلی کشور را مرور می کنیم.

حوضه دریای خزر

در این حوضه با بیلانی مابین ترسالی متوسط تا خشکسالی خفیف روبرو هستیم. در شرق منطقه، شمال استان های گلستان و خراسان شمالی، ترسالی رخ داده اما در غرب در استان اردبیل بر خلاف تصور خشکسالی پارسال، اگر چه خفیف تر، امسال هم ادامه داشته است.

حوضه خلیج فارس و دریای عمان

اصل بارشها اینجا رخ داده است. ۵۲۸ میلیمتر. ۱۵۳ درصد بیشتر از سال قبل، نزدیک به دو برابر متوسط سالانه یازده سال خشک گذشته، و ۵۰ درصد بیش از میانگین ۵۰ ساله. نقشه یک نشان می دهد که ترسالی بسیار شدید در بخش مرکزی این حوضه رخ داده است. در استان های لرستان، ایلام، کرمانشاه، همدان و مرکزی. بر خلاف تصور و با وجود آن همه سیلاب، بارشها در استان خوزستان حتی کمتر از نرمال بوده و وضعیت خشکسالی خفیف داشته است. سیلابها از بالادست، از لرستان آمدند و چندان ارتباطی با بارش های خود استان نداشتند.

حوضه دریاچه ارومیه

وقوع ترسالی باعث احیای دریاچه ارومیه شد. در این حوضه ۵۵ درصد بیشتر از بارش ۵۰ ساله و ۶۰ درصد بیش از متوسط یازده ساله بارش رخ داد.

حوضه فلات مرکزی

به لطف بارش های زاگرس شرقی کمیت های بارش در این حوضه امیدوار کننده اند. ۱۰۹ درصد افزایش بارش نسبت به سال گذشته و ۵۵ درصد افزایش نسبت به میانگین ۵۰ ساله. اما مرور نقشه شکل یک نشان میدهد که هر چه هست مربوط به پایکوههای زاگرس است و در نود درصد پهنه جغرافیایی منطقه خشکسالی تداوم داشته است.

حوضه مرزی شرق

در این حوضه بارش نزدیک به نرمال رخ داد. که همین هم بعد از دوره طولانی خشکسالی شدید در این منطقه امیدوارکننده بوده است. جالب است در حالی که بارش امسال در این حوضه ۱۶۸ درصد نسبت به سال گذشته افزونتر است، نسبت به میانگین ۵۰ ساله فقط ۸ درصد افزایش داشته است.

حوضه سرخس (قره قوم)

در این حوضه ترسالی متوسط تا بارش نرمال رخ داده است. مجموع بارش نسبت به متوسط ۵۰ ساله ۳۳ درصد بیشتر بوده، اما اختلاف با بارش سال گذشته چشمگیر است: ۹۸ درصد افزایش.

نتیجه گیری

در مجموع می توان در باره بیلان بارش امسال اینگونه گفت:

- در غرب مرکزی ایران ترسالی شدید رخ داده است، در شمال ایران نیز ترسالی رخ داده، اما در بقیه مناطق ایران بارش وضعیتی مابین نرمال تا خشکسالی خفیف داشته است.

- البرز و زاگرس ... این دو کوهستان مهمترین مولفه شکل دهنده چشم انداز ایران در سده های اخیر بوده اند. یک انگاره اقلیمی می گوید تغییر تدریجی اقلیم باعث شده در طول هزاره ها ایرانیها به تدریج از دشتها فاصله گرفته و ناچار بشوند بیشتر و بیشتر به دامنه های البرز و زاگرس پناه ببرند. بارش امسال نشانه تقویت این الگوی سکونتگاهی در فلات ایران است. عمده آنچه که ترسالی می نامیم بر این دو کوهستان باریده است و در هشتاد درصد مساحت ایران حتی در چنین ترسالی شدید هم میزان بارش چندان چشمگیر نیست.

بیشتر بخوانید:

- تجمع بارشها در دو قطاع مشهد -تبریز و تبریز - شیراز نشان می دهد که باران بر همانجا باریده که محل تجمع بیشترین منابع آب قابل دسترس در ایران است. حتی در چنین ترسالی های شدیدی هم می توان بر این انگاره پای فشرد که عرصه زیست در ایران در حال محدودتر شدن است. این تحدید تدریجی، می تواند تهدید فزاینده ای برای پایداری اجتماعی ایران به شمار آید.

- باران فقط بر دو قطاع پیش گفته می بارد و صدها سد ساخته شده تا بارش از محدوده آن دو قطاع نگریزد و به مناطق دور از پایکوههای البرز و زاگرس نرود. ترکیبی از دو مولفه تغییر اقلیم و انسان که در کار خشکاندن بیشترین پهنه از ایرانند.

- هر آنچه گفته شد فقط گزارشی از بیلان یک سال بارش است. لزوما نمی تواند مبنایی برای تحلیل روندهای اقلیمی سال های قبل یا پیش بینی آب و هوای سال آینده باشد.