ناظران می‌گویند...

'نوزاد‌های مرده' فرهنگستان ادب فارسی

به روز شده:  09:36 گرينويچ - دوشنبه 05 اوت 2013 - 14 مرداد 1392

فرهنگستان زبان و ادب فارسی پیشنهاد داده کرده که واژه "خمیراک" جایگزین "پاستا" شود

انتشار برخی واژه‌های تصویب شده در فرهنگستان ادب فارسی در رسانه‌ها بحث کهنه‌ای را دوباره زنده کرده است.

احمد پوری، نویسنده و مترجم به خبرگزاری ایسنا گفته این واژه‌ها «نوزادهای مرده» هستند و انتقاد کرده که آیا فرهنگستان انتظار دارد عمه من از بقال بپرسد «خمیراک» دارد؟

«خمیراک» یکی از واژه‌هایی است که فرهنگستان زبان و ادب فارسی برای واژه «پاستا» پیشنهاد کرده است. مثل بسیاری از موضوع‌های دیگر این پیشنهاد فرهنگستان هم وارد طنزهای روزمره مردم ایران شده است.

اما مقاومت و برخورد طنزآمیز با واژه‌های پیشنهادی فرهنگستان امر تازه‌ای نیست.

حتی واژه‌هایی که با همکاری کسانی مثل محمدتقی بهار، بدیع الزمان فروزان‌فر، محمد قزوینی، عبدالعظیم قریب، قاسم غنی، محمدعلی جمال‌زاده و ابراهیم پورداوود ساخته شدند، در زمانه خود اسباب شوخی و خنده مردم را فراهم کردند.

"واژه‌هایی که با همکاری کسانی مثل محمدتقی بهار، بدیع الزمان فروزان‌فر، محمد قزوینی، عبدالعظیم قریب، قاسم غنی، محمدعلی جمال‌زاده و ابراهیم پورداوود ساخته شدند، در زمانه خود اسباب شوخی و خنده مردم را فراهم کردند."

غلامحسین صدری افشار که در کارنامه‌اش تالیف چندین فرهنگ‌نامه را دارد، به ایسنا گفته است که فرهنگستان اول هم وقتی واژه‌هایی چون شهربانی، شهرداری، دادگستری و دوزیستان را ایجاد کرد اسباب مسخره بسیار شد.

مرور واژه‌های مصوب فرهنگستان ایران در آن سال‌ها نشان می‌دهد که همه واژه‌های ساخته شده لزوما مثل کلمات دادگستری و شهرداری، خوش عاقبت نبودند.

در سال ۱۳۵۴ «فرهنگستان زبان ایران» که به فرهنگستان دوم مشهور است فهرستی با عنوان «واژه‌های نو» از واژه‌های پذیرفته شده تا پایان سال ۱۳۱۹ منتشر کرده است که واژه‌های تصویب شده در «فرهنگستان ایران» (مشهور به فرهنگستان اول) هستند.

دبیرخانه «فرهنگستان زبان ایران» در مقدمه کتاب یادآوری کرده است که اینها همه واژه‌هایی هستند که «از خرداد ۱۳۱۴ تا پایان اسفند ۱۳۱۹ در فرهنگستان ایران پذیرفته شده و به تصویب پیشگاه مبارک همایون شاهنشاهی رسیده است.»

در فهرست اعضای پیوسته «فرهنگستان ایران» نام‌های بزرگی چون محمدعلی فروغی، نخست وزیر ادیب دوران رضاشاه، محمد تقی بهار، ملک الشعرای ایران، ابراهیم پورداوود، ایران‌شناس و مترجم فارسی اوستا، محمد قزوینی مشهور به علامه قزوینی، ادیب و پژوهشگر فرهنگ و تاریخ ایران، عبدالعظیم قریب بنیان گذار دستور زبان فارسی معاصر، تیمسار احمد نخجوان، وزیر جنگ دوران رضاشاه (در کمیسیون اصطلاحات اداری)، محسن هشترودی، ریاضی‌دان و محمود حسابی، فیزیکدان (در کمیسیون اصطلاحات علمی)، دکتر امیرخان امیراعلم و قاسم غنی پزشک ادیب، نویسنده و مصحح برخی از متون ادبیات کلاسیک (در کمیسیون پزشکی) به چشم می‌خورد.

"اگر فهرست بلند بالای واژه‌های مصوب دو فرهنگستان اول و دوم را مرور کنیم می‌بینیم که همه واژه‌های پیشنهادی آنها مثل آتش‌نشانی، آگاهی، چاپخانه و نظمیه خوش شانس نبودند که در مقابل «اطفائیه»، «تامینات»، «مطبعه» و «نظمیه» پیشنهاد شوند و از جانب مردم هم پذیرفته شوند."

در همین کتاب از کسانی مثل محمدعلی جمال‌زاده، آرتور کریستین‌سن، ایران‌شناس دانمارکی، هانری ماسه، شرق‌شناس فرانسوی، محمدحسنین هیکل، وزیر فرهنگ مصر، محمد رفعت پاشا، رئیس فرهنگستان مصر، یان ریپکا، ایران‌شناس اهل جمهوری چک (چکسلواکی سابق) به عنوان «کارمندان وابسته فرهنگستان» نام برده شده است.

واژه‌هایی که در کتاب مذکور فهرست شده‌اند، واژه‌هایی هستند که از تصویب این افراد گذشته‌اند.

این تصور در میان برخی ایرانی‌ها وجود دارد که واژه‌هایی که در فرهنگستان در زمان پهلوی اول و دوم به عنوان جایگزین واژه‌های عربی یا فرنگی پیشنهاد داده یا برای نامیدن نهادها، مفاهیم و ابزار تازه، ابداع کرده همگی با استقبال مواجه شده‌اند و به زبان عامه راه پیدا کرده‌اند.

اما واقعیت این است که اگر فهرست بلند بالای واژه‌های مصوب دو فرهنگستان اول و دوم را مرور کنیم می‌بینیم که همه واژه‌های پیشنهادی آنها مثل آتش‌نشانی، آگاهی، چاپخانه و شهربانی خوش شانس نبودند که در مقابل «اطفائیه»، «تامینات»، «مطبعه» و «نظمیه» پیشنهاد شوند و از جانب مردم هم پذیرفته شوند.

برخی از واژه‌های پیشنهاد شده از سوی استادان اسم و رسم دار ادبیات فارسی در فرهنگستان اول، همین امروز هم ممکن است همان مقدار مایه خنده به نظر برسند که پیشنهادهای فرهنگستان کنونی ادب فارسی بهانه طنز در جامعه می‌شود.

مثلا آنها برای واژه «سرنگ» واژه «آب‌ دزدک» را پیشنهاد داده‌اند، در مقابل واژه «goalkeeper» واژه «هال‌بان» را پیشنهاد داده‌اند و در مقابل کلمه «آفساید» که در گزارش‌های فوتبال زیاد می‌شنویم کلمه «تجاوز» را گذاشته بودند که هیچکدام در میان مردم گل نکردند و هیچ گاه به کار نرفتند.

"بزرگان ادبیات فارسی با احاطه بر زبان و امکانات آن می‌توانند مثلا وقتی دنبال پیشنهاد واژه مناسبی برای آن شیئی پرنده هستند که فرنگی‌ها به آن «airplane» می‌گویند به خاطر بیاورند که بیدل جایی در شعرش گفته است که «هواپیمای عنقا شهرتی، مپسند همت را/ نگین بی نشان حیف است ننگ نام بردارد.»"

زبان، قراردادی است پویا که هر روز می‌تواند تغییر کند. هر تغییری باید به امضای اکثر کاربران آن زبان برسد، یعنی درصد قابل توجهی از آنها بپذیرند که از این پس مثلا در مقابل واژه «صحیه» از «بهداری» استفاده کنند.

پس از این اقبال همگانی است که بهداری بر سر در مکان‌ها نوشته می‌شود و در گفتگوهای عامه به کار می‌رود.

حتی کسانی مثل ملک الشعرای بهار هم نتوانسته اند آنچه را خود درست می‌دانند به دیگر کاربران زبان تحمیل کنند؛ حتی اگر آنها بقال ساده‌ای باشند که عمق دانش ادبی ملک الشعرا را درک نکنند.

بزرگان ادبیات فارسی با احاطه بر زبان و امکانات آن می‌توانند مثلا وقتی دنبال پیشنهاد واژه مناسبی برای آن شیئی پرنده هستند که فرنگی‌ها به آن «airplane» می‌گویند به خاطر بیاورند که بیدل جایی در شعرش گفته است که «هواپیمای عنقا شهرتی، مپسند همت را/ نگین بی نشان حیف است ننگ نام بردارد.»

این فهرست برخی از واژه‌هایی است که در دوران «فرهنگستان اول» برخی از بزرگان معاصر ادبیات فارسی آنها را ابداع و تصویب کرده‌اند اما هیچ گاه به زبان مردم راه پیدا نکرده‌اند یا به قول احمد پوری «نوزاد مرده» بوده‌اند.

پیشنهاد فرهنگستان

واژه

معادل فرنگی

آب‌ باز

غواص

آب دزدک

سرنگ

seringue

آبگونه

مایع

liquide

آویزه

آپاندیس

appendix

بادامک

لوزه

amygdale

بالارو

آسانسور

ascenseur

پلشت بری

ضد عفونی کردن

antisepsie

پوشینه

کپسول

capsule

هال بان

دروازه‌بان

goalkeeper

نگهبان

هافبک

half back

تجاوز

آفساید

off side

تاوان

پنالتی

penalty

نظرات

برای این موضوع نمی توان اظهارنظری ارسال کرد

بخش نظرات
 
  • به این نظر رای دهید
    0

    اظهارنظر شماره 19.

    مشکل فرهنگستان آن است که امکان یا عزم تبلیغ ساخته های خود را ندارد. برنامه ی تلویزیونی "پارسی را پاس بداریم" هرچند باعث شوخی و مزاح بود، اما به هر حال ساخته های فرهنگستان را یه درون مردم می برد. اما واژه سازی برای واژه های جاافتاده هم شاید چندان کار درستی نباشد.

  • به این نظر رای دهید
    0

    اظهارنظر شماره 18.

    فقط واسه جک خیلی خوبه!!!!آفساید=تجاوز!!!کدوم آدم عاقلی اینو پیشنهاد داده من نمیدونم

  • به این نظر رای دهید
    0

    اظهارنظر شماره 17.

    بیشتر فکر میکنم دلیل مورد خنده واقع شدن واژه های جایگزین، ساخت بسیــــــــــــــــار دیر هنگام آنهاست. یعنی زمانی که واژه های فرنگی پیشین برای مردم، دیگر جا افتاده است!

  • به این نظر رای دهید
    0

    اظهارنظر شماره 16.

    به نظرم در کنار پیشنهاد دادن واژه های جایگزین ، باید به فرهنگ سازی در این زمینه هم توجه شود. اگر استفاده از واژه فارسی برای جامعه ارزشمند نباشد ، واژه های جدید به راحتی به بهانه نامانوس بودن کنار گذاشته می شوند.
    تنها نامانوس بودن و خنده دار جلوه کردن واژه جدید دلیل منطقی برای استفاده نکردن از آن نیست .اگر امروز واژه های ماهی تابه ، یخچال و آتش نشان توسط فرهنگستان پیشنهاد می شدند ، بلکه بیشتر از واژه های کنونی مورد ریشخند قرار می گرفتند .

  • به این نظر رای دهید
    0

    اظهارنظر شماره 15.

    امیدوارم آقای روحانی که گفته می خواهد فرهنگستان زبانهای دیگه مانند ترکی آذری راه بندازه، فرهنگستان زبان پارسی هم راه بندازه!! چون این فرهنگستانی که هست بیشتر فرهنگستان زبان عربیه! فرهنگستان نامش رو هم بجای "پارسی" گذاشته "فارسی" چون در زبان عربی "پ" نداریم!

 

نظرات 5 از 19

 

BBC © 2014 بی بی سی مسئول محتوای سایت های دیگر نیست

بهترین روش دیدن این صفحه بر روی آخرین مرورگر مجهز به CSS است. با اینکه مرورگر کنونی تان قابلیت نمایش سایت را دارد ولی امکان بهترین تجربه تصویری را به شما نمی دهد . لطفا در صورت امکان مرورگر خود را به آخرین نسخه ارتقا دهید.