ناظران می‌گویند...

نومَن کلاتورا؛ محلِ تلاقی سیاست و اقتصاد در چهارراه رانت روسیه

به روز شده:  18:15 گرينويچ - سه شنبه 29 اکتبر 2013 - 07 آبان 1392

روزگاری ولادیمیر لنین شرایط عضویت در کمیته مرکزی حزب کمونیست را منوط به «اعتبار، نگرشِ سیاسی افراد، قابلیت‌ها، و توانایی اجرایی» کرد.

او شاید هرگز تصور نمی‌کرد که اینگونه سنگِ بنای سیستمی به غایت پیچیده را بنا نهاده است که بیش از یک قرن امور سیاسی-اقتصادی را نه تنها در شوروی سابق (از اوایل دهه ۱۹۲۰ میلادی)، که بلکه در روسیه‌ امروز در دست خواهد گرفت: نومن کلاتورا.

نومن کلاتورا NomenKlatura در لغت به معنای «لیست یا فهرست اسامی» است. در نظام کمونیستی شوروی سایق به سیستمی اشاره می‌کند که بر اساس آن، افراد به مشاغل مهم دولتی گماشته می‌شدند.

بر اساس سیستم پیچیده نومن کلاتورا، هر شغل یا منصب دولتی در درون نوعی نظام سلسله‌مراتبی تعریف می‌شود. در این نظام سلسله‌مراتبی، فردی که برای شغلی منصوب می‌شود باید توسط فرد یا افراد خاصی که از پیش معین هستند تائید شوند.

در نتیجه، کلیت حیات سیاسی در قالبی مشخص و از پیش‌تعیین‌شده به یکدیگر وصل می‌شود که شبکه‌ای از روابطِ بهم‌تنیده‌شده را شامل می‌شود.

به‌عنوان مثال در دوره استالین، نومن کلاتورای حاکم بر کشور متشکل از ۱۴ رده مشخص بود که از اعضای کمیته مرکزی حزبِ کمونیست شروع می‌شد، سپس به رهبران ملی، رهبران ارتش، اعضای سرویس امنیت، و در نهایت تا پایین‌ترین رده اجرایی را در خود تعریف می‌کرد.

پس از فروپاشی شوروی، این واژه در جهان پساکمونیستی و در مطالعه‌ی نقش نخبگان در حیات سیاسی-اقتصادی از اهمیت خاصی برخوردار شد.

این اهمیت از آنجایی نشات می‌گیرد که مطالعات مختلف نشان می‌دهد که اگر چه نظام کمونیستی در شوروی و اروپای شرقی از هم پاشیده است اما شریان اصلی سیاست و اقتصاد در این کشورها هنوز در دستان همان نخبگانِ پیشینِ کمونیست قرار دارد.

"امروزه وقتی به اخبار و گزارش‌های مربوط به روسیه و اروپای شرقی مراجعه می‌کنیم با ترکیب آشنایی روبرو می‌شویم که در اروپای غربی یا امریکای شمالی رواجِ چندانی ندارد: سیاستمدار-تاجر."

به عبارت دیگر، گرچه رژیم‌های سیاسی در این کشورها دگرگون شده اند اما در رهبری سیاسی و فعالان اصلی اقتصادی تغییری صورت نگرفته است.

جای تعجب نیست که امروزه وقتی به اخبار و گزارش‌های مربوط به روسیه و اروپای شرقی مراجعه می‌کنیم با ترکیب آشنایی روبرو می‌شویم که در اروپای غربی یا امریکای شمالی رواجِ چندانی ندارد: سیاستمدار-تاجر.

ویژگی‌های اصلی اعضای نومن کلاتورا در شوروی سابق

سیستم پیچیده نومن کلاتورا در دوره کمونیسم در راستای تجسم‌بخشیدن به ایده اصلی «تک حزب کمونیستی» شکل گرفته بود. اعضا برای دست یافتن به منصبی خاص لازم بود که مراتب خاصی از آموزش و تجربه‌ی کاری را با خود به همراه داشتند. برای نیل به این هدف، آنان لازم بود که دز جاهای مختلفِ کشور خدمت می‌کردند.

با اینکه چنین مناصبی آنان را به افرادی ثروتمند تبدیل نمی‌کرد با این‌حال سبب می‌شد که از سختی‌های کار برای کارگران در امان بمانند. مضاف بر این، عضویت در نومن کلاتورا سبب می‌شد که به غذاهایی با کیفیت بالاتر، خریدهایی بهتر، سیستم بهداشتی و درمانی بهتر، و حتی در مواردی گورستان‌هایی بهتر در دسترس اعضای آن قرار گیرد.

هر نوع مزیتی به شکل مستقیمی برخاسته از رتبه‌ای بود که افراد بدان دست یافته بودند. در این سیستم نردبانی، هر نوع ترفیعی منوط به طی کردن پله‌ی پیشین بود، سفارش‌های خاص خود را می‌طلبید، و توسط فرد یا افرادی بخصوص تائید می‌شد.

بنابر قانونی نانوشته، فرزندان اعضای سطح بالای نومن کلاتورا هرگز امکان اینکه شغل یا منصب پدر خود تصاحب کنند نداشتند. این فرزندان اغلب برای روابط بین‌الملل در نظر گرفته می‌شدند و در اغلب موارد به عنوان سفیر به خارج از کشور فرستاده می‌شدند. نومن کلاتورا شبکه‌ای از از روابط بین فردی از شکل داده بود حافظ اصلی کلِ سیستم بود.

ورود نخبگان جدید به سیاست یا تداوم سنتی دیرپای؟

در سیستم اجرایی شوروی کمونیستی امکانِ اینکه کسی بیرون از این سیستم به منصبی گماشته شود تقریبا غیرممکن بوده است.

اولین باری که چنین امکانی فراهم شد که فردی بیرون از این سیستم پیچیده بدان وارد شود در سالهای ۱۹۸۹ و ۱۹۹۰ و از خلال انتخاباتِ ناشی اصلاحات میخائیل گورباچف محقق شد.

با این حال، در این دولت‌ها نیز حدود ۷۵% از قوای اجرای را نومن کلاتورهای سابق به خود اختصاص داده بودند. این رقم در سطح محلی بالغ بر ۸۰% بود.

"زمانی که اصلاحات سیاسی و اقتصادی در شوری آغاز شد، اعضای نومن کلاتورها به سرعت سعی کردند خود را با نظم جدید تطبیق دهند. آنان به شکل گسترده‌ای از رانت‌های اقتصادی و اطلاعاتی ایجاد شده سوء‌استفاده کردند و ثروت‌هایی عظیمی را بهم زدند."

این رقم در دوره یلتسین تغییر چندانی نمی‌کند؛ حدود ۳۵% نخبگان سیاسی این دوره از نومن کلاتورهای دوره برژنف بوده اند، حدود ۳۵% آنها از نومن کلاتورهای دوره گورباچف بوده اند، و تنها ۳۰% از آنها افرادی بودند فعالیت سیاسی خود را پس از فروپاشی شوروی آغاز کرده بودند. یلتسین تا اندکی قبل از اینکه به عنوان رهبری ضدکمونیست به مخالفت به اعضای حزب کمونیست بپردازد خودش یکی از رهبران برجسته حزب کمونیست بود.

زمانی که اصلاحات سیاسی و اقتصادی در شوری آغاز شد، اعضای نومن کلاتورها به سرعت سعی کردند خود را با نظم جدید تطبیق دهند. آنان به شکل گسترده‌ای از رانت‌های اقتصادی و اطلاعاتی ایجاد شده سوء‌استفاده کردند و ثروت‌هایی عظیمی را بهم زدند.

کنستانتین بوروی، ایگور صافاریان، کنستانتین زاتولین، و میخاییل خودروفسکی اولین نسل از اولیگارش‌هایی را تشکیل می‌دهند که قبلاً در نومن کلاتورا عضویت داشتند.

بخش عمده ثروت‌های کلان اولیگارش‌های روسی از خصوصی‌سازی اموال دولتی توسطِ خودِ اعضای دولت بدست آمده است. به این ترتیب که بخشی از دولت (بویژه بخش‌های پربازده) به قیمتی بسیار پایین تر از قیمت واقعی به افراد دولتی واگذار شد.

در این میان بانک‌ها و بخش‌های مختلف انرژی منبع عظیمی از رانت دولتی را بودند. همزمان با چرخش این منابع مالی کلان، سطح گسترده ای از فساد دولتی به همراه فعالیت گروههای تبهکاری سبب شکل‌گیری نوعی بحران اجتماعی در این کشور شد.

در چنین وضعیتی است که حتی امکان مسافرت به بیرون از کشور نیز می‌توانست منبع عظیمی از رانت باشد چرا که در این دوره، برقراری سه نوع نرخ مبادله میان روبل و دلار سبب ایجاد فضایی برای رانت‌های گسترده شده بود.

پیشتر، دولت برژنف با استفاده از اعضای وزارت تجارت خارجی در بازار سهام امریکا به خرید و فروش سهام می‌پرداخت و در دهه ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ از این طریق سودهایی را هم بدست آورده بود.

به همین ترتیب، افرادی که امکان مسافرت به خارج از کشور را داشتند می‌توانستند از مزیت ارز مسافرتی استفاده کنند که نسبت به قیمت رایج در بازار با قیمتی پایین تر به افراد واگذار می شد.

به همین ترتیب، برخی از افرادِ مرتبط به سیستم نومن کلاتورا از رانت ایجاد شده برای دریافت اعتبارات بانکی در دوره گورباچف و یلتسین نهایت استفاده را کردند. وام‌هایی با نرخ بهره پایین تر از نرخ بازار و در مواردی حتی بدون اینکه وام‌گیرنده مجبور به بازپرداخت بهره‌ی پول باشد به افراد نومن کلاتورا تعلق می‌گرفت.

"سیستم کهن نومن کلاتورا نوعی نگرش و باور در میان سیاستمدارن این کشور نهادینه کرده است؛ تغییر یک نفر در راس هرم سبب تغییر اکثریت افراد در ساختار هرمی می‌شود. از این رو، برای حفظ موقعیت فردی، لازم است از کل ساختار حمایت و جانبداری کرد. "

به این لیست اضافه کنید امتیازهای ویژه برای صادرات و واردات که فقط به افراد نومن کلاتورا تعلق می‌گرفت و همچنین خصوصی‌سازی مبتنی بر زدو بندهایی پشت پرده و غیرقانونی که شکل‌گیری طبقه جدیدی در روسیه امروزی با نام سیاستمدار-تاجر را ممکن کرد.

سیاست در روسیه امروز در سایه میراث کهن نومن کلاتورا

نومن کلاتورا پدیده‌ای نبود که یک شبه به‌وجود آمده باشد. به همین ترتیب، یک‌شبه نیز از بین نخواهد رفت. نومن کلاتورا برخاسته از نوعی فرهنگ سیاسی دیرپا است که فرهنگِ سیاسی روسیه در طول قریب به یک قرن شکل داده است.

این فرهنگِ سیاسی بر اساس ایده حکومتِ مرکزی واحد، یکپارچه، و قدرتمندی بنا نهاده شده است که در آن سیاست به شکل مستقیمی با منافع مادی پیوند خورده است. به ترتیب، سرمایه اقتصادی و سرمایه نمادین افراد به شکل مستمری به یکدیگر تبدیل می‌شوند و این چرخه قدرت-ثروت تمام جنبه های مختلف حیات سیاسی را تحت تاثیر خود قرار داده است.

سیستم کهن نومن کلاتورا نوعی نگرش و باور در میان سیاستمدارن این کشور نهادینه کرده است؛ تغییر یک نفر در راس هرم سبب تغییر اکثریت افراد در ساختار هرمی می‌شود. از این رو، برای حفظ موقعیت فردی، لازم است از کل ساختار حمایت و جانبداری کرد.

محصول نهایی این وضعیت عبارتست از ساختار سیاسی مبتنی بر پوتین-مدودف (به همراه گروهی از سیاستمدار-تاجر دیگر) که حلقه حاکمیت در روسیه امروزی را شکل داده اند. آنان به مانند نومن کلاتورای معروف دوره استالین به قدرت چسبیده‌اند.

در این میان نه تنها باید تلاش نافرجام ولادمیر پوتین برای ایجاد حزبی واحد در روسیه را باید بر اساس این فرهنگ سیاسی درک و فهم کرد بلکه تغییرات سیاسی و روابط خارجی این کشور را نیز باید در سایه ساختار پیچیده نومن کلاتوراهای دیروزین و سیاستمدار-تاجران امروزین این کشور ارزیابی کرد.

نظرات

برای این موضوع نمی توان اظهارنظری ارسال کرد

بخش نظرات
 
 
 

BBC © 2014 بی بی سی مسئول محتوای سایت های دیگر نیست

بهترین روش دیدن این صفحه بر روی آخرین مرورگر مجهز به CSS است. با اینکه مرورگر کنونی تان قابلیت نمایش سایت را دارد ولی امکان بهترین تجربه تصویری را به شما نمی دهد . لطفا در صورت امکان مرورگر خود را به آخرین نسخه ارتقا دهید.