ناظران می‌گویند...

توافق ژنو؛ پایان غنی سازی تحریم‌ها

به روز شده:  17:53 گرينويچ - چهارشنبه 27 نوامبر 2013 - 06 آذر 1392

برنامه عملی مشترک ایران و گروه ۱+۵ (بریتانیا، فرانسه، آلمان، آمریکا، روسیه و چین) که در روز ۲۴ نوامبر ۲۰۱۳ (۳ آذر ۱۳۹۲) منتشر شد، دستاوردی بزرگ است.

در این طرح عناصر زیادی وجود دارد که می‌تواند برای آنهایی که هنوز درباره ماهیت صلح‌آمیز برنامه هسته‌ای ایران تردید دارند، اطمینان‌بخش باشد.

یکی از اهداف دیگر این طرح زمینه‌سازی برای مذاکره درباره مجموعه دیگری از تفاهمات است.

یک "راه حل فراگیر" که راه را برای پذیرش کامل ایران به‌عنوان یکی از امضا کنندگان پیمان منع گسترش سلاح‌های اتمی (ان پی تی) باز می‌کند، و به آن حقوق و الزاماتی برابر با ۱۸۴ عضو کشور غیرهسته‌ای دیگر می‌دهد.

برای این منظور، در این طرح فهرستی از "عناصر تشکیل‌دهنده گام نهایی" یک راه حل فراگیر برشمرده شده اند.

این بدان معناست که طرف‌های امضا کننده طرح از فرصت مذاکرات برای ارتقاء درکشان از نیازها و بیم‌های طرف‌های دیگر بهره برده اند و ایده‌هایشان برای ترتیبات درازمدت را بسط داده اند. این امر به اتخاذ برخی مواضع بسیار مهم، و البته اولیه، منجر شده است. این اتفاق بسیار مثبت است اما اجزاء گام نهایی مورد اشاره در برنامه عملی مشترک کدام‌ها هستند؟

"حتی در مواردی که ان پی تی درباره آنها سکوت کرده، آمریکا، بریتانیا و فرانسه در عمل حقوق کشورهای امضا کننده ان پی تی را به‌رسمیت می‌شناسند، و آمادگی آن را دارند که ادامه فعالیت تأسیسات غنی‌سازی ایران را در چارچوب "مولفه‌های مورد توافق" تحمل کنند."

این طرح مستلزم لغو تدریجی کلیه تحریم‌های مربوط به برنامه هسته‌ای بر اساس یک برنامه زمان‌بندی توافقی است.

در این طرح باید مولفه‌هایی برای برنامه اتمی ایران تعریف شوند که برای یک دوره زمانی توافقی با نیازهای سوخت راکتورهای آن همخوانی داشته باشند. همچنین باید راه حل‌هایی فنی برای نگرانی‌های ناشی از جزئیات مربوط به طراحی راکتور در حال ساخت اراک ارائه شوند.

طراحی این راکتور به گونه‌ای است که در صورت تغییر نکردن می‌تواند به تولید کننده کارآمدی برای پلوتونیوم تبدیل شود. این امر باعث نگرانی غرب و اسرائیل می‌شود. البته ایران تأسیسات لازم را برای استخراج پلوتونیوم از سوخت استفاده شده ندارد، و اعلام کرده علاقه‌ای به دستیابی به این فناوری ندارد. (در برنامه مشترک بر این موضع تأکید شده است).

این طرح باید تشدید نظارت بر فعالیت‌های هسته‌ای ایران از سوی آژانس بین‌المللی انرژی اتمی و ارائه پروتکل الحاقی به مجلس ایران برای تصویب را در بر بگیرد.

در آخر هم در این طرح باید به همکاری‌های بین‌المللی غیرنظامی اشاره شود. ایران باید بتواند در صورت تمایل از کشورهایی غیر از روسیه راکتور و سوخت هسته‌ای تهیه کند.

این فهرست چندان طولانی و نومید کننده نیست، ولی در عین حال جامع است و همه نکاتی را که به باور کارشناسان حل آنها برای گشودن راهی برای عادی‌سازی موقعیت ایران به‌عنوان یکی از اعضای غیرهسته‌ای ان پی تی لازم است، پوشش می‌دهد: آینده غنی‌سازی؛ آینده راکتور اراک؛ رفع نگرانی‌های موجود درباره فعالیت‌های هسته‌ای گذشته ایران و مسائل مربوط به آن (بخصوص پیش از سال ۲۰۰۴)؛ پذیرش تشدید کنترل‌ها از سوی ایران؛ پذیرش حق غنی‌سازی اورانیوم ایران – طبق ان پی تی – از سوی کشورهای غربی؛ و لغو کلیه تحریم‌های مرتبط با برنامه هسته‌ای ایران.

در میان این مسائل، آینده برنامه هسته‌ای ایران و سوالات مربوط به وجود یا عدم وجود حق غنی‌سازی در ان پی تی مشکل‌سازترین بخش‌ها خواهند بود.

جان کری، وزیر خارجه آمریکا، روز ۲۴ نوامبر ۲۰۱۳ (۳ آذر ۱۳۹۲) در ژنو به خبرنگاران گفت: "در گام اول به حق ایران برای غنی‌سازی اشاره‌ای نشده است. صرفنظر از اظهاراتی که در تفسیر این توافق‌نامه انجام می‌شود، این نکته در سند نهایی وجود ندارد. آنطور که در این سند قید شده، دامنه و نقش غنی‌سازی ایران و برنامه هسته‌ای این کشور در مذاکرات و بر اساس توافق متقابل مشخص خواهد شد. در مورد غنی‌سازی هم تنها بر اساس توافقات متقابل در چارچوب مذاکرات تصمیم گرفته خواهد شد."

طبق گزارش‌های مختلف، فرانسه و بریتانیا هم به اندازه آمریکا از اذعان به اینکه حق غنی‌سازی در ان پی تی تصریح شده، اکراه دارند.

نخست وزیر اسرائیل و بسیاری از اعضای کنگره آمریکا پا را از این هم فراتر گذاشته اند و دولت آمریکا را ترغیب می‌کنند که از دولت ایران بخواهد تأسیسات غنی‌سازی نطنز و فردو را تعطیل کند و غنی‌سازی اورانیوم را کلا کنار بگذارد.

از سوی دیگر، ایران از مدت‌ها پیش خواهان آن بوده که حقش برای غنی‌سازی اورانیوم به‌رسمیت شناخته شود، روسیه هم از این خواست ایران حمایت می‌کند: روز ۸ نوامبر (۱۷ آبان ۱۳۹۲)، سرگئی لاوروف، وزیر خارجه روسیه، از کشورهای دیگر خواست که حق ایران برای برخورداری از انرژی صلح‌آمیز هسته‌ای – از جمله حق غنی‌سازی – را به‌رسمیت بشناسند، مشروط بر اینکه کلیه فعالیت‌های ایران تحت کنترل قابل اعتماد و دقیق آژانس بین‌المللی انرژی اتمی باشد، و پرسش‌های باقی‌مانده میان آژانس و ایران حل و فصل شود.

علاوه بر این، از آنچه در بالا گفته شد چنین برمی‌آید که حتی در مواردی که ان پی تی درباره آنها سکوت کرده، آمریکا، بریتانیا و فرانسه در عمل حقوق کشورهای امضا کننده ان پی تی را به‌رسمیت می‌شناسند، و آمادگی آن را دارند که ادامه فعالیت تأسیسات غنی‌سازی ایران را در چارچوب "مولفه‌های مورد توافق" تحمل کنند.

در نتیجه، مذاکرات مربوط به غنی‌سازی در توافق فراگیر نهایی احتمالا بر دامنه و ماهیت فعالیت‌های اتمی آینده ایران متمرکز خواهد بود.

اشاره به عبارت "نیازهای عملی" در متن توافق نشان می‌دهد که ایران تا همین‌جای کار یک اصل کارساز را پذیرفته است: اینکه تولید اورانیوم غنی‌شده باید متناسب با سوخت مورد نیاز راکتورهای این کشور باشد. این نیاز دست‌کم در چند سال آینده اندک خواهد بود، چرا که ایران همین حالا هم بیش از نیازش اورانیوم غنی‌شده با غلظت کم و متوسط دارد و می‌تواند سوخت راکتور تحقیقاتی تهران را تأمین کند.

سوخت نیروگاه بوشهر را هم دست‌کم در ده سال آینده روسیه تأمین خواهد کرد، و سوخت راکتور اراک هم قرار است اورانیوم طبیعی و غنی‌نشده باشد. اما هنوز معلوم نیست که ایران "عقب‌گرد" برنامه اتمی‌اش تا سطحی که احتمالا مد نظر آمریکاست را بپذیرد.

دولت ایران مراقب خواهد بود که امتیازاتی به طرف مقابل ندهد که بتوان آنها را "تحقیرآمیز" قلمداد کرد، و تحمیل معیارهای سفت و سخت‌تری از آنچه در مورد دیگر اعضای غیرهسته‌ای دارای قابلیت غنی‌سازی ان پی تی اِعمال می‌شود را نخواهد پذیرفت.

بقول دوک ولینگتون (فرمانده قوای بریتانیا در جنگ با ناپلئون بناپارت)، "بخش سخت کار" هنوز در پیش‌روست.

آینده راکتور اراک هم مشکل‌ساز خواهد بود. همانطور که بالاتر تلویحا به آن اشاره شد، همه نگرانی‌های غربی‌ها و اسرائیلی‌ها عقلایی نیست، چرا که هیچ سند و مدرکی از این که ایران توان بازفرآوری سوخت هسته‌ای را داشته باشد – یا قصد دستیابی به این فناوری را داشته باشد –، وجود ندارد و آژانس بین‌المللی انرژی اتمی در زمینه اِعمال پادمان برای اطمینان از کشف به‌موقع هرگونه انتقال احتمالی سوخت حاوی پلوتونیوم از مرکز راکتور یا استخرهای خنک‌کننده، سال‌ها تجربه دارد.

البته نگرانی آنها صادقانه است، و بر این استنباط مبتنی است که طراحی این راکتور برای تولید ایزوتوپ‌های دارویی یا انرژی الکتریکی مناسب نیست، ولی برای تولید پلوتونیوم بسیار خوب است. این راکتور هدف آسانی برای نیروی هوایی اسرائیل است. آگاهی از این موضوع نگرانی در مورد آن را تشدید می‌کند، بخصوص که اسرائیل پیش از این دو راکتور اوسیراک (عراق) و دیرالزور (سوریه) را هدف قرار داده است، و کسی نمی‌داند حمله هوایی موفق اسرائیل به اراک چه عواقبی می‌تواند داشته باشد.

"دولت آمریکا زمان زیادی را صرف اقناع نخست وزیر اسرائیل، بنیامین نتانیاهو، و نزدیک‌ترین متحدان سیاسی‌اش خواهد کرد تا آنها را متقاعد کند اما اگر آقای نتانیاهو همچنان این استدلال را نپذیرد، شاید رأی‌دهندگان اسرائیلی به کمک دولت آمریکا بیایند."

تصور اینکه دولت ایران بتواند پروژه راکتور اراک را رها کند و یا حالا که کار ساخت آن تا حد زیادی پیش رفته، کاربری این تأسیسات را کاملا تغییر دهد، دشوار است. اما شاید برای طرفین ممکن باشد به توافقی برسند که شامل تغییرات کوچکی در طراحی راکتور باشد، به‌نحوی که دست‌کم نگرانی‌های غربی‌ها و اسرائیل کمتر شود.

یک عامل مسأله‌ساز دیگر لغو فراگیر کلیه تحریم‌های مربوط به برنامه هسته‌ای ایران است. تصور اینکه بریتانیا، فرانسه و آلمان بتوانند در شورای اروپا بر سر لغو مجازات‌های تصویب شده در ژانویه ۲۰۱۲ (دی ۱۳۹۰) اجماع ایجاد کنند، آسان است.

همچنین پنج عضو دائم شورای امنیت سازمان ملل می‌توانند قطعنامه‌ای را به تصویب این شورا برسانند که به‌موجب آن، پس از برطرف شدن نگرانی‌هایی که بین سال‌های ۲۰۰۶ و ۲۰۱۰ از طرف شورا ابراز شد، تحریم‌های ایران لغو شوند.

اما تحریم‌های وضع شده از سوی آمریکا داستان متفاوتی دارند و نقششان هم حیاتی است، زیرا در صورت لغو نشدن آنها، بانک‌ها و شرکت‌های بازرگانی غیرآمریکایی هم تمایلی به از سرگیری تجارت با ایران نشان نخواهند داد، چرا که این کار ممکن است حضور آنها در بازار آمریکا، یا دسترسی‌شان به این بازار را به‌خطر بیندازد.

رئیس جمهوری آمریکا این اختیار را دارد که در مورد اِعمال برخی تحریم‌ها معافیت‌هایی قائل شود. اما معافیت‌های ریاست جمهوری تنها برای چند ماه اعتبار دارند و تمدید آنها به‌هیچ وجه آسان نیست.

"اراده سیاسی از ژوئن ۲۰۱۳ (خرداد ۱۳۹۲) صحنه را تغییر داده است و می‌تواند راه حلی مسالمت‌آمیز برای منازعه‌ای فراهم کند که تابه حال دشواری‌های زیادی برای بسیاری - به‌خصوص در ایران – ایجاد کرده، و در صورت برطرف نشدن، می‌تواند پیامدهای انسانی و اقتصادی وخیم‌تری داشته باشد."

در نتیجه، معلوم نیست که با توسل به این گونه معافیت‌ها نتایج مطلوب ایران در ابعاد مورد نظر این کشور فراهم شود. بعید است دولت آمریکا بتواند از گزینه ناخوشایند رویارویی با کنگره و پیشبرد کارزاری دشوار برای کسب رضایت آن جهت لغو تحریم‌های مرتبط با برنامه هسته‌ای اجتناب کند. نظرسنجی‌ها نشان می‌دهند که افکار عمومی آمریکا از موضع دولت مبنی بر تلاش برای رسیدن به راه حلی دیپلماتیک برای منازعه هسته‌ای ایران حمایت می‌کنند.

اما آیا این برای راضی کردن اعضای کنگره، که برای مبارزات انتخاباتی‌شان دنبال جلب حمایت مالی لابی‌های طرفدار اسرائیل هستند، کافی خواهد بود؟ و چه چیزی مانع از آن خواهد شد که حمایت کنگره از دولت تنها زبانی باشد، و کنگره تحریم‌های مربوط به برنامه هسته‌ای را تحت عنوان تحریم‌های مرتبط با تروریسم یا حقوق بشر به تصویب برساند؟

پیش‌بینی نتیجه این جدال سیاسی از حالا غیرممکن است. اما تغییر نوع برخورد دولت اسرائیل با این مسأله به احتمال قریب به یقین تفاوت زیادی ایجاد خواهد کرد.

دولت آمریکا زمان زیادی را صرف اقناع نخست وزیر اسرائیل، بنیامین نتانیاهو، و نزدیک‌ترین متحدان سیاسی‌اش خواهد کرد تا آنها را متقاعد کند که توافق هسته‌ای با ایران بهترین گزینه موجود است، زیرا چنین توافقی می‌تواند این باور را در ایران تقویت کند که نیازی به سلاح اتمی ندارد و در صورت نادیده گرفتن تعهداتش در زمینه عدم اشاعه سلاح‌های اتمی، هزینه‌های زیادی بر آن تحمیل خواهد شد.

اما اگر آقای نتانیاهو همچنان این استدلال را نپذیرد، شاید رأی‌دهندگان اسرائیلی به کمک دولت آمریکا بیایند.

اسرائیل یک دموکراسی سرزنده است، و حتی همین حالا هم خط مشی دیپلماتیک طرفداران زیادی در میان سیاست‌مداران و افراد باتجربه در تعریف منافع امنیتی این کشور دارد.

اینها تنها بخشی از مسائل و مشکلات پیش‌رو هستند. اما با توجه به مدیریت ماهرانه مذاکرات، افکار عمومی آمریکا، و روابط با اسرائیل، و همچنین تداوم تعهد سیاسی در تهران و واشنگتن، هیچیک از آنها کاملا حل‌ناشدنی نیست.

اراده سیاسی از ژوئن ۲۰۱۳ (خرداد ۱۳۹۲) صحنه را تغییر داده است و می‌تواند راه حلی مسالمت‌آمیز برای منازعه‌ای فراهم کند که تابه حال دشواری‌های زیادی برای بسیاری - به‌خصوص در ایران – ایجاد کرده، و در صورت برطرف نشدن، می‌تواند پیامدهای انسانی و اقتصادی وخیم‌تری داشته باشد.

این نوشته بخشی از مجموعه ای است که سایت فارسی بی بی سی به مناسبت ده سال مذاکرات اتمی ایران در دولت های محمد خاتمی، محمود احمدی نژاد و حسن روحانی منتشر کرده است.

BBC © 2014 بی بی سی مسئول محتوای سایت های دیگر نیست

بهترین روش دیدن این صفحه بر روی آخرین مرورگر مجهز به CSS است. با اینکه مرورگر کنونی تان قابلیت نمایش سایت را دارد ولی امکان بهترین تجربه تصویری را به شما نمی دهد . لطفا در صورت امکان مرورگر خود را به آخرین نسخه ارتقا دهید.