تلویزیون ایران و حساسیت‌های قومی

حق نشر عکس tv3.ir
Image caption عکس از وبسایت شبکه ٣ صدا و سیما

"به چه چیز خودتان افتخار می‌کنید؟ به کدام اصل و نسب؟ به سر پا گرفتن سگ‌های انگلیسی و کاسه‌لیسی کنسول انگلیس؟ می‌خواهید فردا سر کلاس برای بچه‌ها قصه اینکه بختیاری‌ها چطور بختیاری شدند را بگویم؟"

اینها گوشه‌ای از دیالوگ‌های سریال "سرزمین کهن" است که روایت اختلاف دو خانواده "امیر بختیاری" و "اردکانی" را به نمایش می‌گذارد.

اولی از بازماندگان بختیاری‌های فاتح تهران در دوران مشروطه و سردار اسعد بختیاری و دیگری از اعضای حزب توده و هواداران "سید جعفر پیشه‌وری" است.

در برخی دیالوگ‌های فیلم، قومیت‌ها و جریانات حزبی به شکل سیاه و سفید به نمایش در آمده است. بختیاری‌ها زورگو، وابسته به بیگانه و ستمگر و اعضای حزب توده و هواداران سید جعفر پیشه‌وری چهره‌های مثبت فیلم هستند.

در تصویرسازی‌ها و دیالوگ‌های بخش‌های مختلفی که تاکنون پخش شده، خانواده سردار اسعد بختیاری و ایل بختیاری را افرادی جنایتکار، مستبد، ضد فرهنگ، ضد ایران و افرادی وابسته به انگلستان نشان می‌دهد و در مقابل "خانواده اردکانی" را خانواده‌ای روشنفکر و پیشتاز یاد می‌کند.

در ایران رادیو و تلویزیون نهادی حکومتی است و تلویزیون‌های خصوصی وجود ندارد. صدا و سیمای ایران که رسانه ملی خوانده می شود از بودجه عمومی استفاده می‌کند و قاعدتا وظیفه‌اش نمایش عادلانه فرهنگ، تاریخ و اخبار همه ایرانیان است.

این اولین بار نیست که عملکرد سیمای جمهوری اسلامی ایران مورد اعتراض " قوم بختیاری" واقع می‌شود.

پیشتر نیز این رسانه با پخش سریال‌ها و فیلم‌هایی مثل "سال‌های مشروطه"، "صنوبر"، "کلاه پهلوی" و برنامه‌های تاریخی مثل گفت‌و‌گوهای "خسرو معتضد" اعتراض بختیاری‌ها را بر انگیخته بود. هیچ کدام از این اعتراض‌ها مورد توجه مسئولین سیمای جمهوری اسلامی قرار نگرفت.

در فیلم صنوبر که محصول مشترک دفتر نشر آثار آیت‌الله خمینی و تلویزیون ایران است و به روایت سال‌های کودکی بنیان‌گذار جمهوری اسلامی و مرگ پدر او و همچنین سال‌های جنگ جهانی اول و زندگی مردم "خمین" می‌پردازد، امیر مفخم بختیاری را که در آن دوران با اشغالگران روس می‌جنگید؛ شخصیتی طماع، ترسو و متظاهر به مشروطه‌خواهی جلوه می‌دهد. محوریت فیلم حول "لطفعلی خان امیر مفخم" و یکی از طوایف بختیاری است.

این فیلم رئیس ایل بختیاری را فردی بی‌مایه نشان می‌دهد که با آمدن به "خمین" و ستم به مردم آن، به همه چیز رسیده است. افراد طایفه ذلقی یکی دیگر از طوایف بختیاری نیز آدم‌کش و غارتگر و کم‌خرد نشان داده می‌شوند.

به جز نام بردن آشکار از اقوام و اشخاص، سایر عناصر قومی بختیاری نظیر چوقا و لباس‌های ویژه این قوم آشکارا مورد استهزاء و سوء استفاده قرار گرفتند.

شخصیت امیر مفخم در حالی در نهایت بی‌رحمی جلوه داده شده و مغرضانه مورد هتاکی قرار می گیرد که آیت‌الله پسندیده برادر بزرگ آیت‌الله خمینی بارها در خاطرات خود از امیر مفخم به نیکی و شایستگی یاد کرده و از رفتار و اقدامات غیرتمندانه و شایان او تعریف و تمجید کرده است.

واقعیت این است که پس از قتل پدر آیت‌الله خمینی، مادر ایشان به دادخواهی نزد امیر مفخم می‌رود و امیر مفخم وی و فرزندانش را تحت‌الحمایه خود قرار می‌دهد و سرپرستی آنان را عهده‌دار می‌شود و دستور مجازات قاتل مصطفی موسوی، پدر روح‌الله خمینی را صادر می‌کند.

سال‌های مشروطه

سریال "سال‌های مشروطه" روایت تاریخ مشروطه‌خواهی در ایران است.

در این سریال، کلیه جریان‌های فکری مشروطه‌خواهی به غیر از جریان شیخ فضل‌الله نوری مورد حمله قرار گرفته‌اند. همچنین نقش سردار اسعد بختیاری فاتح تهران به طور حاشیه‌ای و در چهره‌ای منفور و نامحبوب به نمایش در آمده است.

از طرفی ستارخان و باقرخان و مجاهدان تبریز به عنوان تنها نیروهای موثر در مشروطه و در کسوت قهرمانانی اسطوره‌ای نمایش داده شده‌اند. سال‌های مشروطه از آنجا که با انکار نقش ممتاز بختیاری‌ها، واقعیت‌های تاریخی را وارونه جلوه داده است، مورد نکوهش بسیاری از منتقدان و مردم بختیاری قرار گرفت.

مجموعه کلاه پهلوی

مجموعه تاریخی "کلاه پهلوی" ماجرای کشف حجاب و روی کار آمدن حکومت پهلوی است. در این سریال خان بختیاری شهر سامان به نام صمصام خان که اشاره به صمصام السلطنه بختیاری صدر اعظم مشرطه است، شخصی بی‌مایه، ترسو و خائن به مردم معرفی شده است.

صمصام خان از رابطه غیر اخلاقی همسر جوانش با دیگران مطلع است؛ اما به دلیل مسایل سیاسی واکنش در مقابل آن را عامل به خطر افتادن موقعیت خود می‌داند. در مقابل، مردم شهر که اغلب مذهبی هستند، وی را فردی بی‌غیرت و ترسو می‌دانند.

مجموعه‌های تلویزیونی تاریخی صدا و سیما که در کلاس فیلم‌های فاخر معرفی می‌شوند، در قسمت‌های۵۰تایی و برای پخش در پربیننده‌ترین ساعات به مدت یک سال طراحی شده‌اند.

به جز این مجموعه‌ها، توهین‌های بی‌سابقه در برنامه پلی بک "خسرو معتضد"، مجری برنامه‌های تاریخی به مردم بختیاری نمونه‌های دیگری از اعتراضات بختیاری‌ها را در رسانه‌های دنیای مجازی و محافل محلی در سال‌های اخیر در پی داشته است.

نخبگان بختیاری معتقد به نوعی خشونت قومی سازمان یافته در روایت رسمی تاریخ از صدا و سیما و دیگر نهادها علیه خود هستند که ریشه در رقابت‌های سیاسی و قومی دارد.

آنها نداشتن صدا و سیمای محلی و به رسمیت نشناختن سهم خود در افتخارات ملی و نقش‌های تاریخی را سرآغازی برای سوء استفاده از منابع خود نظیر نفت و گاز و انتقال آب رودهای کارون و دز می‌دانند .

به نظر می‌رسد در زیر پوست ظاهر آرام همزیستی اقوام ایرانی، رقابت فشرده‌ای برای سهم‌خواهی از تاریخ و فرهنگ کشور وجود دارد؛ رقابتی که بر هم خوردن تناسب قومی در راویان آن، اعتراض اقوام پیرامونی را برانگیخته است.

متاسفانه آنچه جمهوری اسلامی تاکنون نشان داده، روایتی متفاوت و متناقض و در بسیاری موارد توهین‌آمیز نسبت به تاریخ ایل بختیاری از صدر مشروطه تا کنون است.

صدا و سیمای دولتی نیز بسیاری از شخصیت‌های تاریخی ایل بختیاری که مورد احترام و علاقه بسیار عامه این مردم هستند را یا حذف کرده و از نشان دادن آنها خودداری می‌کند یا اگر به کسانی همچون حسینقلی خان ایلخانی بختیاری، لطفعلی خان امیر مفخم، نجفقلی خان صمصام السلطنه، علیقلی خان سردار اسعد، ثریا اسفندیاری بختیاری و شاپور بختیار را در مناسبت‌های مختلف می‌پردازد؛ روایتی خودساخته از آنان ارائه می‌دهد که خشم مردم بختیاری را موجب می‌شود.