رستاخیز و نمایش چهره‌های مقدس؛ مخالفان از چه می ترسند؟

حق نشر عکس fars

چرا بازی بازیگران در نقش اعضای خانواده امام سوم شیعیان در فیلم رستاخیز با مخالفت برخی مراجع تقلید و برخی روحانیون رو به رو شده است در حالی که بازی بازیگران در این نقش ها با فتوای آیت الله سیستانی، با نفوذترین مرجع تقلید زنده شیعه، با نظر رهبر جمهوری اسلامی و با سنت تعزیه و نقاشی سنتی ایران ـ نقاشی سقاخانه، قهوه خانه و پرده کشی ـ همخوان است؟

آیت الله سیستانی، که به مکتب فقه سنتی تعلق دارد، با بازی بازیگران در نقش «شخصیت های مقدس دینی» «اگر اصل حرمت و بزرگداشت آنان رعایت شود و شخصیت مقدّس آنان را در اذهان مردم خدشه دار نکند» مخالفت نکرده و نظری مشابه با این فتوا نیز به نقل از رهبر جمهوری اسلامی منتشر شده است.

مخالفان نمایش چهره خانواده امام سوم شیعیان در فیلم و تاتر به اعتقادات و باورهای دینی مردم استناد می کنند و این در حالی است توده شیعیان ایرانی و غیرایرانی بازی تعزیه خوانان را نه فقط در نقش برادر و فرزندان امام سوم، که حتی در نقش شخص امام سوم، و ظهور مردان را در نقش زنان خانواده امام در تعزیه امری عادی تلقی می کنند.

چهره چهارده معصوم،ـ پیامبر، دختر او و دوازده امام شیعه ـ در پرده های نقاشی پرده خوانان در هاله ای از نور محو است اما در این پرده ها و در نقاشی سنتی قهوخانه و سقاخانه نیز، چهره عباس و علی اکبر، برادر و فرزند امام سوم در روالی نزدیک به نقاشی فیگوراتیو و با جزئیات نقاشی می شود.

عقب نشینی وزیر و مقاومت کارگردان

فیلم رستاخیز به کارگردانی احمدرضا درویش با سرمایه گذاری هنگفت نهادهای تبلیغاتی دولتی و بهره گیری از هنرمندان و متخصصان غیرایرانی در دولت محمود احمدی نژاد ساخته و در دولت حسن روحانی نیز با دریافت هشت سیمرغ بلورین جشنواره فجر بر صدر فیلم های این جشنواره نشانده شد.

اغلب منتقدان سینمائی ایران فیلم رستاخیز را به دلیل «فیلمنامه نامنسجم»، «کارگردانی متوسط» و«غلبه بعد تبلیغاتی بر ارزش های هنری»، فیلمی «ضعیف» ارزیابی کردند اما وزیر و مدیران سینمائی وزارت ارشاد رستاخیز را «فیلم فاخر»ی توصیف می کنند که با دوبله به زبان های انگلیسی و عربی «پیام عاشورا و قیام حسینی را به جهانیان منتقل خواهد کرد».

رستاخیز به رغم حمایت دولت های قبلی و کنونی با مخالفت شماری از مداحان و مراجعی چون آیت الله مکارم شیرازی و صافی گلپایگانی رو به رو شد که بازی بازیگران را در نقش برادر، فرزند، خواهر و دیگر اعضای خانواده امام سوم شیعه «عبور از خط قرمز» تلقی کرده و خواستار حذف این صحنه ها شدند.

وزیر ارشاد نخست از فیلم دفاع کرد اما به روال همیشگی خود در برابر فشارها عقب نشینی و اعلام کرد که فیلم پس از «اصلاحاتی» از جمله «حذف یا قرار دادن هاله ای از نور روی چهره حضرت ابوالفضل به گونه‌ای که چهره کاملاً مشخص نباشد و این قداستی که ایشان دارند، حفظ شود» اکران خواهد شد.

اما تولید کننده و کارگردان فیلم هنوز با این اصلاحات موافقت نکرده و قرار است با نمایش خصوصی فیلم برای برخی منتقدان با نفوذ موافقت آنان را جلب کنند تا فیلم با کم ترین دستکاری اکران شود.

مخالفان رستاخیز از چه می ترسند؟

مخالفان نمایش چهره «شخصیت های مقدس شیعه» در تاتر، سینما و هنرهای تجسمی چون نقاشی و مجسمه سازی، از بازی بازیگران در نقش همین چهره ها در تعزیه آگاه اند اما بر آن اند که تعزیه نه نمایش و نه بازآفرینی هنری و ادبی تاریخ که «آئین» دینی است و «آن چه در آئین مجاز است در فیلم و نمایش مجاز نیست».

در لایه اصلی این استدلال ترس و نگرانی عمیقی نهفته است که از تفاوت تعزیه با فیلم و نمایش برمی خیزد.

تعزیه، نگارگری و نقاشی های قهوه خانه، سقاخانه و پرده کشی هنرهای سنتی هستند اما فیلم، تاتر، نقاشی مدرن و مجسمه سازی با مدرنتیه به ایران آمدند و همین قرابت از دلایلی است که روحانیت شیعه به دیده تردید و با سوء ظن به این ژانرها بنگرد.

تعزیه سنتی، رخدادها و شخصیت ها را در قالب متن هائی که از گذشته به یادگار مانده اند و در چارچوب شیوه های اجرائی سنتی منجمد کرده و راه را بر تفسیرها و برداشت های شخصی، نو و متفاوت با تفسیر و روایت رسمی می بندد.

اما هنگامی که تاریخ و شخصیت های دینی به دستمایه بازآفرینی هنری و ادبی بدل شوند، پای فردیت هنرمند، نیازهای زمانه و خواست مخاطبان نیز در کار است و هرجا که این مولفه ها در کارآمدند، تفاوت ها رخ نموده و حق انحصاری روایت رسمی لغو می شود. لغو این حق انحصاری مداحان و برخی مراجع را نگران می کند.

آن گاه که بازآفرینی هنری و ادبی از تولید انبوه هنر ـ کالای بازاری یا تبلیغاتی فرارفته و به عرصه خلق آثار باارزش و ماندگار نزدیک می شود، خلاقیت هنری به تبلیغ یا انتقال روایت و تفسیر رسمی محدود نمانده، راه بر تفسیرهای متفاوت، نو، شخصی و متناسب با ذهنیت خالق اثر و بر برداشت هائی که روایت رسمی را به چالش می طلبند نیز باز می شود.

این آثار می توانند برداشت های انتقادی و روایت هائی متفاوت با روایت رسمی را نیز به مخاطبان منتقل کنند.

هراس از باز شدن پای تفسیرها و تعبیرهای متفاوت، مخالف و انتقادی از دلایلی است که برخی روحانیون را به مخالفت با حضور تاریخ و شخصیت های دینی در آثار هنری برمی انگیزد.

اسلام، هنرهای نمایشی و تجسمی

داستان نویسی از بخش های مهم عهد عتیق و قرآن و زبان قران و دیگر کتاب های مقدس به زبان شعر نزدیک است.

بسیاری از آثار با ارزش و متعالی هنری و ادبی جهان بر بستر اساطیر، خدایان، باورهای مذهبی، تاریخ مقدس دین ها و زندگی نامه شخصیت های مقدس مذهبی خلق شده اند.

سرمایه گذاری کلیسا در خلق گنجینه درخشان هنرهای تجسمی اروپا نقشی مهم داشت.

کلیسای کاتولیک، به ویژه در قرون وسطا و دوران رنسانس، که توده های مردم سواد خواندن نداشتند، از نقاشی و مجسمه سازی برای انتقال پیام خود بهره بسیار گرفت.

هنر و ادبیات از تاریخ و شخصیت های دینی برای غنای خود سود برده و دین ها نیز از هنر و ادبیات چون رسانه ای موثر برای انتقال و تبلیغ پیام های خود بهره گرفته اند.

اما به هنگامی که هنرمند از تبلیغ روایت رسمی دین سرباز زده، برداشتی متفاوت از برداشت رسمی خلق کرده یا با نگاهی انتقادی به تاریخ و شخصیت های دینی می نگرد، رابطه دو سویه هنر و دین به چالش دین با هنر بدل می شود.

کلیسا از دوران رنساس به بعد، به تدریج به بازآفرینی انتقادی و متفاوت با تفسیر رسمی دین در هنر و ادبیات تن داد هرچند هنوز نیز برخی آثار هنری و ادبی را تحریم می کند.

بهره گیری اسلام از هنر و ادبیات به شعر، معماری و خوشنویسی محدود بود اما مسلمانان نیز در سده های اخیر کارائی دیگر ژانرهای هنری را در تبلیغ باورهای دینی دریافته اند.

آیت الله خمینی، که در صدور فتواهای منطبق بر نیازهای زمانه در میان مراجع شیعه بی همتا است، با اولویت دادن مصحلت نظام به مبانی و اصول، راه را بر تحولی عمیق در فقه شیعه باز کرد و از جمله ممنوعیت یا کراهت سینما، تاتر، نقاشی،موسیقی و مجسمه سازی را برداشت.

جمهوری اسلامی کوشید تا از هنرهای گوناگون به ویژه تاتر، سینما و نقاشی بهره گیرد هرچند اغلب آثار تولید شده در محدوده پیام های دینی در سی سال گذشته تولیداتی تبلیغاتی و کم ارزش بوده اند.

جمهوری اسلامی برخی ممنوعیت های گذشته را، چون ممنوعیت مجسمه سازی، نقاشی و موسیقی، پشت سرگذاشت اما برخی شیوه های بیان هنری از جمله نشان دادن چهره چهارده معصوم در فیلم، تاتر یا در قالب مجسمه و نقاشی هنوز ممنوع است و نشان دادن چهره خانواده امامان نیز با مخالفت هائی رو به رو می شود که فیلم رستاخیز با آن رو به رو است.

دین از مولفه های مهم در فرهنگ جامعه است و هنرمند و نویسنده با بهره بردن از این مولفه راه ارتباط اثر خود را با مخاطبان گسترده باز می کند.

محرومیت هنرمند و نویسنده از بازآفرینی دین و شخصیت های دینی از از عواملی است که هنرمند و نویسنده را از مخاطبان گسترده و مخاطبان را از آثار هنری و ادبی محروم می کند اما بازآفرینی هنری و ادبی تاریخ و شخصیت های دینی نیز راه را بر روایت ها و برداشت های متفاوت از روایت و برداشت رسمی باز و روحانیت شیعه را تا حدی نگران می کند که با فیلمی تبلیغاتی چون رستاخیز نیز مخالفت کند.