سواستوپول: گسستگاه اوکراین و روسیه

حق نشر عکس BBC Rajabian

سه شنبه، ۲۵ فوریه (۶ اسفند) غواصان به برکه کنار خانه مجلل ویکتور یانوکوویچ، رئیس جمهوری بخت برگشته اوکراین همچنان شیرجه می زدند تا اسناد محرمانه غرق شده را نجات دهند و روی تارنمایی ویژه به نمایش عموم بگذارند. تارنما راه افتاد و دهان خیلی ها آب افتاد از کشف حقایقی چون این یکی که قیمت مبلمان این خانه به تنهایی، ۲.۵ میلیون یورو بوده و چه و چه.

داستان و اندرز و مقال هایی مربوط به «چشم تنگ دنیادار» از بلندگوهای میدان استقلال به گوش کیف خوانده می شد و ما از میدان به سوی خیابان های دورتر می رفتیم. اما انگار نمی شد از فضای میدان دور شد. تلنبار آجر و لاستیک و شن که سنگر شده بود، جا جای شهر، خودروها را گرداگرد خودشان می چرخاند تا راهی دیگر پیدا کنند و از بن بست برهند.

حق نشر عکس BBC Rajabian
Image caption ادای احترام به کشته شدگان اعتراضات اوکراین

فعالان سرفراز میدان استقلال، فرسنگ ها دور از میدان هم چماق به دست رژه می رفتند. خطاب به عابران شعار می دادند «درود بر اوکراین!» و عابران هم در پاسخ باید می گفتند: «درود بر قهرمانان!» (منظور از «قهرمانان» قربانیان رویدادهای خونین کیف است که در نوشته ها و سخنرانی ها با نام «صدگانۀ ملکوتی» هم از آنها یاد می شود).

می خواستیم در فضایی متفاوت، نظر مردم از اوضاع فعلی را بپرسیم و ضبط کنیم. سخت بود پیدا کردن کسی که با فعالان سرفراز میدان همسو نباشد و آنها را نستاید و جلو دوربین، ما را به آینده درخشان اوکراین متقاعد نکند. اما بعد از ضبط و فیلم برداری، برخی از این افراد خوشحال، آهی سرد از دل پردرد می کشیدند و می گفتند که سرنوشت اوکراین در دست خداست و می رفتند. برخی با هزار زحمت موقع ضبط، به زبان شکسته بسته اوکراینی نظر می دادند و بعد از ضبط مثل بلبل به روسی صحبت می کردند. پر روشن بود که جامعه در حال گذار است؛ در حال بازنگری ارزش ها، طرد «آن»های قبلی و پذیرش «این»های نوین. البته بودند کسانی هم که با وجود فضای نظامی اطراف و رژه های گاه و بی گاه جانبازانی که شعار می دهند و شعار می خواهند، حرفی دیگر و متفاوت داشتند. اما صدای لرزان و نگاه گریزانشان، بیم و اضطراب درونی شان را لو می داد.

تاجران خیابان های مرکزی کیف اندک اندک از خندق هایشان بیرون می خزند. به بازار «بیسارابیا» سر زدیم که شمار فروشندگانش بیشتر از مشتریانش به نظر می رسید، اما باز هم نشانه ای بارز از درک ضرورت ادامه تحرک و زندگی بود.

تهیه و ارسال گزارش تلویزیونی همان بود و دویدن به سوی فرودگاه همان. باید تا پایان شب به کرانه دریای سیاه می رسیدیم. به شهر سواستوپول در شبه جزیره کریمه که دیرتر در باره اش بیشتر خواهم گفت. شهری که این روزها کانون برخورد منافع کیف و مسکو شده. بخشی بزرگ از ناوگان دریای سیاه روسیه، مستقر در ساحل همین شهر اوکراین است. ناوگانی که اکنون یکی از اهرم های فشار کرملین بر کیف شده. یک مقام ارشد دولت روسیه که نخواسته نامش فاش شود به روزنامه «فایننشال تایمز» لندن گفته: «همین که در اوکراین درگیری یا جنگی آغاز شود، کیف پیش از همه کریمه را از دست خواهد داد. چون نیروهای ما از کریمه دفاع خواهند کرد. همان اتفاقی که در گرجستان افتاده بود». شش سال پیش ارتش روسیه با دخالت مستقیم در درگیری های قفقاز، جمهوری های خودمختار ابخازستان و اوستیای جنوبی را عملاً از گرجستان جدا کرد. همزمان با عملیات نظامی، اعطای تابعیت روسیه به شهروندان آن دو پاره از خاک گرجستان جریان داشت... دیروز یک هیئت پارلمانی روسیه برای تسریع روند اعطای تابعیت روسی به مردم کریمه، وارد سواستوپول شد. همین شهری که اکنون گروه اعزامی بی بی سی فارسی در آن مستقر شده.

روز سه شنبه با دو کارشناس گفتگوی مفصل داشتم که هر دو تصادفی بود. اولی یک خاویارفروش زن در بازار بیسارابیای کیف بود که می گفت: «در سواستوپول مواظب خودتان باشید. آنها این روزها خیلی خشنند. چون توسط شبکه های تلویزیونی روسیه مغزشویی شده اند. آنها به شبکه های اوکراینی دسترسی ندارند و انزوای اطلاعاتی باعث این سوءتفاهم شده. به آنها بگویید که میدان استقلال دشمنشان نیست. ما می خواهیم آزاد و مستقل باشیم و زیر بار حرف زور پوتین نمی رویم! پوتین می خواهد اوکراین را به یک استان روسیه تبدیل کند!»

کارشناس دوم، راننده تاکسی بود که ما را از سیمفروپول، مرکز جمهوری خودمختار کریمه، به سواستوپول رساند. گفت: «شکی نیست که دولت یانوکوویچ فاسد بود و فسادش بلاخره ذلیلش کرد. ولی از این سیاست مدارها کدام یکی فاسد نیست؟ چرا خانه «یولیا تیموشنکو» را نشان نمی دهند که دست کمی از خانه مجلل یانوکوویچ ندارد؟ بعدش، مگر جوانمردانه است که بعد از تصرف قدرت این گونه بر رقیبان سیاسی بتازند؟ شما در بریتانیا معترضانی را که کلاهخود و نقاب داشته باشند و به پلیس حمله کنند، چه می نامید؟ این چه جور تظاهرات مسالمت آمیز بود؟..» و اینها را با صدای رسا و بی پروا می گفت. یادم آمد که همین چند روز پیش تظاهرات هواداران میدان استقلال کیف در شهر کِرچ کریمه مورد حمله طرفداران روسیه واقع شد. یک آن فکر کردم که آیا مخالف دیدگاه این آقا که می گفت «مردم کریمه "کریمه ای" هستند و هویت خاص خود را دارند"، می تواند در این شهر روسی زبان با همین شور و حرارت داد سخن بدهد.

و چند مشاهدۀ زبانی. این روزها موضوع زبان در اوکراین بسیار حساس و سیاسی شده. نوشته های سطح شهر، به زبان روسی است. حتا بر سردر فرودگاه که ترجمه انگلیسی هم دارد، از اوکراینی خبری نیست. تنها واژگان اوکراینی که به چشم می خورد، نام فروشگاه های زنجیره ای یا سراسری این کشور است.

به هتل که رسیدم، تلویزیون را روشن کردم. دیدم، بر خلاف آن چه در کیف شنیده بودم، بیشتر شبکه های تلویزیونی در سواستوپول هم به زبان اوکراینی است و تنها یکی روسی: شبکه دولتی تلویزیون روسیه.

از پنجره اتاق به بیرون که نگاه کردم، ناوگان معروف روسیه به چشمم خورد. کشتی ها آرام و آهسته چپ و راست می رفتند. هیچ معلوم نیست که حرکت این ناوها همیشه آرام و آهسته بماند.

حق نشر عکس BBC Rajabian
حق نشر عکس BBC Rajabian
حق نشر عکس BBC Rajabian