تهران چنار ندارد

حق نشر عکس kk

از نامش پیداست که همچون خورشید از شرق برآمده است: پلاتانوس ارینتالیس (Platanus Orientalis) و یا درخت شرقی (Oriental Plane). پهن برگی بسیار کهن که در سرتاسر خاور از هند تا یونان ریشه دوانده، خانه گزیده و سایه گسترانده است. نام دیگرش چنار است. درختی با تاج شاهانه و سایه ساری خنک که در طول هزاران سال با فلات ایران خو گرفته است: محبوب ترین درخت گذرگاه، حیاط و باغ ایرانی. بهار و تابستان ما با سایه سخاوتمندانه اش گره خورده است. درختی که به نظر می رسد به آهستگی از زیستن در دیار ما عقب نشینی می کند.

چنار گونه ای است که در طول سالیان متمادی ارج و قرب خود را با پایمردی و مشخصه های منحصر به فردش به کرسی نشانده. نهال جوان اگر پا گرفت، در برابر تابستان های طولانی، خشک و بی باران مقاومت می کند. تاجش گسترده و زیباست. طولش به ۳۰ متر می رسد و عمرش بسیار طولانی و پربرکت است. در بعضی از شهرهای ایران چناران ۱۳۰۰ و ۱۵۰۰ ساله نیز به ثبت رسیده اند. چنار را درخت مبارکی خوانده اند. درختی که ساکن بیشتر مکان های مقدس این سرزمین شده است. ده ها روستا و آبادی در سرتاسر کشور نام خود را از چنار برگرفته اند: چنارستان، پاچنار، چنار سوخته، چنار شیخ، چنار خشکه و چنار خاتون. از این میان اما تهران سال ها سرآمد شهرهای ایران بوده است. تهران را چهارصد سال پیش دلاول، جهانگرد ایتالیایی، چنارستان نامید:

«تمام خیابان های شهر زیر سایه این درختان هستند، در ایران به آن ها چنار گفته می شود. آن ها بزرگ و شکوهمندند. در تمام طول زندگی درختانی به این بزرگی و زیبایی ندیده ام. این درختان به قدری تنومندند که حتی اگر دو نفر یا سه نفر دست های شان را گشوده و درخت را در آغوش بگیرند، دست های شان دور درخت را کامل نمی گیرد. این شهر را چنارستان می نامم».

چناران خیابان ولیعصر تنها بخشی از جمعیت چناران تهران اند که سال ها بعد از حضور دلاول در ایران کاشته شدند: قطاری سبز و پیوسته از گونه بومی (یا بومی شده) ایران. زیستگاهی خطی و طویل برای پرندگان تهران و چتری زیبا برای هر که زیر سایه اش پناه بگیرد. باقی جمعیت چناران تهران در تمام شهر پراکنده اند. در کوچه ها، خیابان ها و ملک های شخصی، در غرب، شرق، جنوب و شمال. جمعیتی که چند سالی است به آهستگی رو به زوال، انقراض و نابودی رفته اند. تنه های شان لاغر و نحیف و استخوانی می شود و تاج شکوهمندشان بی نگین سبز برگ. در این بهار معدودند چنارانی که هنوز سبز و سالم و بانشاط مانده اند. چند سال است در فصل برگ دهی خزان زود هنگام می کنند و سپس در خاموشی روی به مرگ می نهند. این روند از اواخر دهه ۱۳۸۰ آغاز و تا به امروز ادامه داشته است.

در این مدت چنارهای خیابان ولیعصر بیشتر از همه توجه رسانه های عمومی را به خود جلب کردند و درختان سایر گذرگاه ها، معابر و باغ ها بی صدا و بی زبان ماندند و حالا چنارستان ایران به زودی بی چنار خواهد ماند.

از گوشه و کنار دلایل متعددی برای این مرگ دسته جمعی به گوش می رسد؛ از حمله آفتی گرفته تا تنش های آبی، آلاینده های هوا و ساخت و سازها و استرس های شهری.

در سال ۱۳۹۰ شهرداری تهران به دور بخشی از چناران خیابان ولیعصر نوار زردی کشید، نواری که به چسبی برای شکار حشرات و آفت ها آغشته بود، زیرا تصور اولیه این بود که درختان از حمله آفتی بیمار شده اند. اقدامی که فرایند خشک شدن درختان را کندتر نکرد. مصاحبه های متعددی با گیاه شناسان و متخصصان این حوزه صورت گرفت. بعضی معتقد بودند که فشارهای فیزیکی از جمله ساخت و سازها و از بین بردن فضای ریشه از جمله اصلی ترین دلایل خشک شدن درختان است و بعضی تنش های آبی تهران، خشکسالی های پیاپی، پایین رفتن آب های زیرزمینی و شور شدن آب های زیرزمینی را دلیل اصلی برشمردند. برخی دیگر سنگفرش کردن خیابان ولیعصر را علت این عارضه دانستند. دلایلی که در نتیجه نبود تحقیقی جامع هیچ کدام بر دیگری نچربیده است.

در این میان نیافتن دلیل اصلی و یا دلایل موثر خشک شدن درختان تهران امکان اعمال هر گونه اقدام اصلاحی را نیز از بین برده است به گونه ای که جمعیت چناران به شکل قابل توجهی در سرتاسر شهر کاهش یافته است. منظره شاخه های خشکیده و درختان نحیف به سادگی در هر گذرگاهی قابل مشاهده است. برای جلوگیری از صدمات ناشی از افتادن درختان خشکیده معاونت خدمات شهری شهرداری تهران بسیاری از درختان را قطع می کند. بخشی از عملیات قطع درختان خشکیده بر اساس تشخیص شهرداری و برخی دیگر بر اساس درخواست های شهروندان صورت می پذیرد. عملیاتی که حاصل آن غیبت ناگهانی درختی است که پیش از این زینت کوچه، مدرسه، خانه و یا خیابانی بوده است.

غیبت چشمگیر چناران تهران تاثیرات زیست محیطی قابل توجهی خواهد داشت. از طرفی شهر بیش از پیش در معرض تابش نور آفتاب قرار گرفته و نسبت به گذشته گرم تر می شود (افزایش ضریب انعکاس زمین) و از طرف دیگر تهران بخش بزرگی از ریه های تنفسی خود را از دست خواهد داد. بخش قابل توجهی از زیستگاه پرندگان نابود شده و تعادل زنجیره حیات در شهر بر هم می خورد.

با نابودی چنار خاطرات بسیاری برای ما از دست رفته است و تهران را باید همچون طفل نوپایی دوباره نهال باران کنیم. اگرچه شاید این بار دیگر نه با چنارانی که دسته جمعی با شهر قهر کرده اند بلکه با گونه هایی مقاوم تر در برابر تنش های بی پایان تهران.