زنانه جنگیدن در میدان ورزشی

حق نشر عکس Reuters
Image caption فضیلت زن در این نیست که برود پایش را دراز کند و یک کسی را بزند

ورزشکاران زن ایران سال هاست که با وجود مقررات تبعیض آمیز و کمبود امکانات در مسابقات بین المللی پیشرفت می کنند و باعث ارتقاء رتبه ایران می شوند. پیروزی آنها به دل اکثر ایرانیان شادی و افتخار می بخشد، اما عده ای را به طرزی عجیب نگران و دلخور می کند.

ورزشکاران زن ایران در بازی های آسیایی امسال در اینچئون با این که سهمیه اعزامی کمتری به نسبت گذشته و به نسبت مردان داشتند، توانستند با پیروزی های مکرر خود مقام ایران را تا رتبه پنجم بالا ببرند. بعد از دو روز ناکامی ورزشکاران ایران در رسیدن به مدال، این ورزشکاران زن بودند که طلسم را شکستند و برای ایران مدال آوردند. همینطور درست وقتی که قضاوت های غیر عادلانه راه رسیدن به مدال طلا را در چند مسابقه کشتی سد کرد، کسب مدال طلا بوسیله زنان، عقب افتادن کاروان ورزشی ایران را جبران کرد. در مجموع ورزشکاران زن ۲ طلا، ۷ نقره، و ۷ برنز را برای ایران به دست آوردند.

اما بعد از بازگشت به ایران درحالیکه انتظار می رفت تلاش این قهرمانان مورد تقدیر قراربگیرد، آیت الله عبدالله جوادی آملی با اشاره ای تلویحی به حمیده عباسعلی برنده مدال طلای آسیا در کاراته اینگونه اظهار نارضایتی کرد: "فضیلت زن در این نیست که زن و دختر ما برود پایش را دراز کند و یک کسی را بزند و برای ما مدال بیاورد. فأین تذهبون. به کجا داریم می‌رویم؟" حرکتی که اگر یک مرد انجامش دهد ورزش نامیده می شود وقتی که زن انجامش می دهد حتی اگر طلای آسیا را درو کند "پا دراز کردن" ی خلاف فضیلت به حساب می آید.

حمله به ورزش حرفه ای زنان داری سابقه ای طولانی ست و حکایت از سیاست دوگانه ایران نسبت به ورزش زنان دارد. در المپیک ۱۹۹۶ آتلانتا لیدا فریمان وظیفه پرچمداری کاروان ایران را به عهده داشت و در مسابقات تیراندازی مسابقه می داد. در المپیک سال ۲۰۰۸ پکن هم پرچمدار کاروان ایران یک ورزشکار زن ، هما حسینی ، بود که در مسابقات قایقرانی رقابت می کرد. هدف از انتخاب زنان برای پرچمداری در مسابقات المپیک این بود که به دنیا نشان داده شود در کشور اسلامی ایران زن با حجاب ولی با قدرت و فعال است. حضور زن دررقابت های ورزشی بین المللی برای نمایش اقتدار ملی و همچنین ارائه الگوی زن مسلمان مدرن، قوی، و موفق به جهان مفید به حساب می آمد.

اما در درون کشور ورزشکاران زن دائم زیر ذره بین بهانه جوی منتقدان مورد بازخواست قرار گرفته اند. پس از المپیک ۲۰۰۸ پکن احمد علم الهدی، امام جمعه مشهد در خطبه های نماز جمعه گفت: «این موضوع جنگ با ارزش ها و آماده سازی مردم برای فرج امام زمان است، آیا می فهمید چه می کنید؟ ... این که زن را جلودار می کنید، غیر از سرپیچی از فرمایشات معصومان است؟ با این که جمعه اول ماه شعبان زمانی برای احیای ارزش های دینی است، در این روز در عرصه بین المللی حرکتی تند و ضد ارزشی انجام می شود". به این ترتیب گرچه حضور ورزشکاران زن در مسابقات جهانی به ایران وجهه ای مثبت می دهد ولی در درون کشور افتخارات آن ها ضد ارزش شمرده شده در راه پیشرفت آنها مانع ایجاد می شود.

لیدا فریمان بعد از سال ها تلاش برای پیشرفت رشته تیراندازی با آزردگی تیراندازی را ترک کرد. او در مصاحبه ای مطبوعاتی گفت: "حضور من بیشتر از نتیجه ای که قرار بود به دست بیاورم اهمیت داشت... شاید هدف از حضور من، آن هم در رژه و پرچمداری در المپیک این بود که ثابت کنیم زن مسلمان می تواند در یکی از مهم ترین رویداد های ورزشی شرکت کند، آن هم با حجاب." طنز تلخی ست که در حالی که سال ها از او تقدیری نشده بود وقتی که سرانجام یک بار در مراسمی در شورای شهر تبریز از او یاد شد به او قابلمه هدیه شد. با این وجود در ادامه راه ورزشی لیدا فریمان یکی از پیروزی های چشمگیر زنان ورزشکار ایران در المپیک ۲۰۱۲ نصیب ایران شد و در المپیک لندن الهه احمدی در تیراندازی به مرحله فینال راه یافت.

حق نشر عکس AP
Image caption حمیده عباسعلی، دارنده مدال طلای وزن ۶۸+ زنان مسابقات آسیایی ۲۰۱۴ اینچئون

قدرناشناسی از زنان قهرمان محدود به پرچمداران المپیک نبوده. در بازیهای آسیایی ۲۰۱۰ گوانگجو خدیجه آزادپور توانست اولین طلای انفرادی زنان ایران در تاریخ بازیهای آسیایی را درووشوو به دست بیاورد. در این دوره از بازی های آسیایی ایران توانست با قهرمانی خدیجه آزاد پور، نایب قهرمانی تیم تیراندازی دختران، مدال برنز تیم روئینگ و مدال های دختران تکواندوکار به رده چهارم جدول رده بندی مدال های در بازی های آسیایی برسد. اما همان موقع سیدمحمد غروی، عضو شورای مرکزی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم ، مخالفت خود را با ورزش قهرمانی زنان با انتقاد از صدا و سیما به خاطر پوشش و پخش تصاویر مربوط به ورزش بانوان اعلام کرد. آن سال قرار بود که به همه برندگان مدال طلا به عنوان پاداش آپارتمانی داده شود ولی به خدیجه آزادپور، قهرمان ووشوی آسیا، بعد از بازگشت به ایران گفتند تنها در صورتی که متاهل شوید این پاداش به شما تعلق خواهد گرفت.

نمونه ای دیگر از بی احترامی به قهرمانان زن بعد از مسابقات فوتسال ۲۰۱۳ رخ داد. در این سال تیم فوتسال زنان ایران به مقام نایب قهرمانی فوتسال زنان رسید. اما در جشن تجلیل از قهرمانان در ورزشگاه آزادی از تیم فوتسال زنان تقدیر نشد. در این مراسم به تیم‌های ساحلی، نوجوانان، فوتسال و فوتبال مردان پاداش اهدا شد ولی تیم نایب قهرمان فوتسال زنان آسیا مورد بی اعتنایی قرار گرفتند و سرانجام تیم آزرده خاطر مراسم را ترک کرد.

سال گذشته در بازی‌های همبستگی کشورهای اسلامی در اندونزی تیم کاراته زنان ایران به مدال طلا دست یافت ولی مدال از آنها پس گرفته شد. درست قبل از مسابقه فینال از تهران به آنها تذکر داده بودند که گردن خود را با دستمال بپوشانند و این مداخله مسئولین باعث شد که مقام قهرمانی که تیم کاراته زنان ایران با شایستگی کسب کرده بود از آنها بازستانده شود.

سختگیری به زنان در حیطه ورزش تا حدی پیش رفته که حتی ورود آنها به ورزشگاه ها برای تماشای مسابقات تبدیل به مسئله ای بغرنج شده است. از طرفی آیت الله جوادی آملی به زنان یادآوری می کند که وظیفه اصلی آن ها مادر شدن است نه مدال آوردن و از طرفی دیگر خانم فهمیه فرهمندپور مشاور وزیر کشور در امور زنان و خانواده، حضور زنان در ورزشگاه‌ها را دارای ریسک اعلام می کند و در مورد این نظر که "حضور زنان در ورزشگاه ها باعث تلطیف فضا می شود" می گوید: "نمی توان از بانوان به عنوان یک ابزار در این زمینه استفاده کرد". نگاه ابزاری کدام است؟

بهتر است مسئولین و سیاستگذاران ورزشی و امور زنان در نظر بگیرند که حضور زنان در عرصه ورزش چه به عنوان ورزشکار و چه به عنوان تماشاگر یک حق است و هدف اصلی آن رشد خود زن و به انتخاب شخص اوست. اگر حضور زن در ورزش پیامدهای مثبت دیگری برای اجتماع - مثل افتخار و یا تلطیف فضا- دارد، آن هدف اصلی نیست تا زن ابزار محسوب شود. نگاه ابزاری به زن در واقع نگاهی ست که زن را تنها برای مادر شدن و خدمت به خانواده بداند و به این بهانه او را از بقیه فعالیت های اجتماعی و حرفه ای مثل ورزش بازدارد. وظیفه مسئولین این نیست که زنان را تنها به عنوان ابزار تولید مثل ببینند بلکه وظیفه آنها این است که از حق زن دفاع کنند. یکی از این حقوق حق برخورداری از امکانات لازم برای پیشرفت در ورزش حرفه ایست. اگر مسئولین به نقش مادری اهمیت می دهند باید شرایطی را فراهم کنند که مسئولیت مادری مانع دیگر فعالیت های اجتماعی و حرفه ای زن نشود. بسیاری از مدال آوران ورزشی دنیا مادر هستند.

قدرناشناسی کسانی مثل آیت الله جوادی آملی از مدال طلای قهرمان زن ایرانی به این دلیل نیست که که ایشان قدر مدال طلا را ندانند. دو سال پیش بهداد سلیمی، قهرمان وزنه برداری، مدال های طلای آسیایی خود را به آیت الله جوادی آملی بخشیده بود و ایشان با خوشحالی مدال ها را پذیرفته بود. لابد مدال طلا هم مردانه /زنانه دارد که یکی مورد پسند واقع شود و دیگری مورد عتاب. اگر مدال طلای ورزشکار مردی که به مقامات اهدا می شود نماد "مردانگی" است، مدال طلای ورزشکار زن هم شاید نماد "زنانه" جنگیدن باشد، نه تنها با رقیب، بلکه علیه همه محدودیت ها و تبعیض ها و بی مهری ها.