پیش‌بینی کارشناسان از مذاکرات وین

حق نشر عکس BBC World Service

پیش بینی ناظران و کارشناسان درباره نتیجه مذاکرات اتمی وین:

حق نشر عکس AFP
جاناتان مارکوس، خبرنگار امور دیپلماتیک بی‌بی سی بخت دستیابی به توافق وجود دارد، اما لزوما نزدیک نیست. همین که می توانیم چنین چیزی را بگوییم، نشان دهنده جدیت مذاکرات و پیشرفت غیرقابل تردیدی است که دست کم در مواردی به دست آمده. اما چالش های اصلی در مورد میزان فعالیت های غنی سازی ایران در آینده و سرعت برداشته شدن تحریم ها باقی است. شرایط پیرامونی هم مهم است. برآمدن گروه موسوم به دولت اسلامی (داعش) مقامات در تهران و واشنگتن را به فکر واداشته. چالش ناشی از فعالیت های این گروه عملا ایران و آمریکا را به سوی نوعی همکاری ترغیب کرده هر چند آنها به هیچ وجه هم پیمان نیستند. این وضعیت می تواند بخشی از تنش بین آنها را کاهش دهد، هرچند اهداف بلندمدت آنها در منطقه اختلاف بنیادین دارد.
احمد هاشمی، کارشناس امور بین الملل علیرغم پابرجا بودن اختلافات عمیق، طرفین به شدت خواهان پیشرفتی هر چند جزئی در مذاکرات هستند زیرا در صورت ناکامی در این آخرین دور گفتگوها، فضا برای حل و فصل دیپلماتیک مساله هسته ای کمتر خواهد شد چرا که در آمریکا از ابتدای سال آینده میلادی، جمهوری خواهان کنترل کنگره را به دست خواهند گرفت و در ایران هم پس از ناکامی در این دور از گفتگوها، مخالفان مذاکرات هسته ای و مصالحه با آمریکا که تعدادشان هم کم نیست صدای خود را بلندتر خواهند کرد. بنابراین تهران و واشنگتن تلاش خواهند کرد ضمن پیشرفتی هرچند نسبی و امتیازدهی متقابل، توجیحی برای تمدید گفتگوها داشته باشند.
حسین رسام، تحلیگر سیاسی این ماه و یا ماهی دیگر در آینده نه چندان دور مذاکرات هسته‌ای ایران و شش قدرت جهانی به سرانجام خواهد رسید. این آسان‌ترین پیش‌بینی‌ای است که می‌توان از آینده مذاکرات داشت، پیچیدگی در آن است که هفته آینده همین روز در چه وضعیتی قرار داریم؟ سخت است جواب دادن به این سوال، زیرا از یک سو پیچیدگی‌ و تعداد اجزای دشوار این مذاکره شانس موفقیت را به شدت کاهش می‌دهد، در حالی که از سوی دیگر اراده جدی مذاکره کنندگان در دو سر طیف این هفت کشور، یعنی ایران و امریکا، بر این است که پایانی خوش برای صفحه آخر این پرونده قطور بنویسند. بر همین اساس می‌شود حدس زد که در روزهای آینده بیشترین شانس را امضای یک قرارداد کارکردی تازه به جای قرارداد جامع خواهد داشت تا ضمن اجتناب از شکست، شانس ادامه تلاش برای دستیابی به نتیجه را حفظ کند.ولی این همه ماجرا نیست. بزرگترین دشواری بر سر راه حصول توافق جای دیگری است. اصلی که در هر قرارداد و معامله‌ای، کوچک و بزرگ وجود دارد. ماجرا فقط این نیست که در یک توافق یک طرف چه به دست می‌آورد، بلکه از آن مهم‌تر این که دستاورد طرف مقابل چیست و از آن سو، در صورت عدم توافق، این نیست که یک طرف چه از دست می‌دهد، بلکه تبعات آن برای طرف مقابل چیست.
شهیر شهید ثالث، روزنامه نگار و تحلیلگر سیاسی مذاکرات هسته ای چیزی بیش از حصول و یا عدم حصول یک توافق، بلکه انتخاب بین جنگ و صلح است. تحت شرایط موجود که کنگره آمریکا به تسلط جمهوریخواهان در آمده شکست مذاکرات یعنی آغاز دور جدید تحریم ها. لایحه ای که چند ماه پیش با فشار دموکرات ها بایگانی شد در عمل بایکوت نفتی ایران را رقم می زد. چنین اقدامی، از سوی ایران بی پاسخ نخواهد ماند. ایران در واکنش، دست به گسترش برنامه هسته ای خود خواهد زد و یک سیکل معیوب که انتهائی بر آن متصور نیست شکل خواهد گرفت. تاریخ نشان می دهد که دولت ها وقتی نتوانند اختلافاتشان را از طریق گفتگو حل کنند تنها گزینه دیگر جنگ است. این را، هم واشنگتن و هم تهران به خوبی درک کرده اند. پیش بینی من این است که توافقی به عنوان ضمیمه توافق ژنو، با گام هائی رو به جلو، پیش از ۲۴ نوامبر صورت خواهد گرفت و ضرب الاجل دیگری تعیین خواهد شد.
کامران متین، دانشیار روابط بین الملل در دانشگاه ساسكس آخرین دور مذاکرات هسته ای ایران در حالی صورت میگیرد که اختلافات عمده ای بین ایران و امریکا بر سر ابعاد غنی سازی، سرنوشت برخی تاسیسات هسته ای، و شکل و میزان نظارت بر برنامه هسته ای ایران، و شیوه و سرعت رفع تحریمهای اقتصادی علیه ایران لاینحل باقی مانده است. پیروزی جمهوری خواهان در انتخابات اخیر کنگره آمریکا، و ادامه رویارویی مجلس ایران با دولت روحانی فضای مانور و سازش را برای هیئتهای مذاکره کننده هر دو کشور تنگ کرده است. از سوی دیگر اعتقاد جناحهایی در حاکمیت ایران به عدم توانایی آمریکا در رویارویی نظامی با ایران به ویژه در حین درگیری این کشور با داعش در عراق و سوریه، موفقیت نسبی در دور زدن تحریمها، و نیز کسب منافع اقتصادی هنگفتی که برخی نهادهای نظامی و امنیتی از محل صادرات و واردات غیر رسمی در دوران تحریمها میتوانند به دست آورند از شکل گیری موضع مذاکراتی یکدستی در میان جناحها سیاسی در ایران جلوگیری میکند. همزمان با نزدیک شدن موعد انتخابات مجالس خبرگان و شورا عدم سازش با غرب به حربه ای مهم در تبلیغات جناحهای محافظه کار و تندرو جمهوری اسلامی علیه اصلاح طلبان و جناحهای میانه روتر بدل شده است. در آن سو، محافل حامی اسرائیل در آمریکا و کشورهای عرب همپیمان آمریکا در منطقه از ابزارهای نسبتا کارایی در تاثیر بر سیاست آمریکا در قبال مذاکرات هسته ای با ایران برخوردارند. اتکای نسبی آمریکا بر همراهی کشورهایی مانند عربستان سعودی، قطر و اردن در مقابله با داعش تاثیر پذیری این کشور را از این کشورها افزایش داده است. فرانسه نیز به دلیل روابط نزدیک و رو به گسترش نظامی-اقتصادی اش با کشورهای عرب منطقه موضع سختگیرانه ای در مذاکرات هسته ای اتخاذ کرده است. روسیه نیز از ورود مجدد نفت ایران به بازارهای جهانی که درآمدهای نفتی این کشور را کاهش خواهد داد چندان خشنود نخواهد بود. ضمن اینکه ادامه رویارویی روسیه با غرب بر سر اوکراین تداوم تنش بین ایران و غرب را به امری مطلوب برای روسیه بدل میکند. با همه اینها احتمال رسیدن ایران و غرب به توافق نهایی پیش از ضرب الاجل سوم آذر بعید به نظر می‌رسد.
حبیب حسینی فرد، کارشناس مسائل بین الملل به رغم حصول توافق در شماری از زمینه‌ها، از جمله میزان مجاز غنی‌سازی در ایران، پاسخ‌نیافتن برخی سوال‌های مربوط به فعالیت هسته‌ای این کشور در پرونده آژانس همچنان می‌تواند به مخالفان دستیابی به یک توافق جامع قدرت مانور بدهد. این نیز هست که نظرات جمهوری اسلامی، هم در مورد نحوه برداشتن تحریم‌ها و هم در مورد دوره زمانی برقراری محدودیت‌ها برای فعالیت هسته‌ای ایران با آمریکا فاصله دارد. بعید است که جمهوری اسلامی در دو مورد یادشده نرمش زیادی نشان دهد یا اوباما مسئله را آن قدر حائز اهمیت و ارزش بداند که به نظرات لابی قدرتمند اسرائیل در کنگره اعتنا نکند، در استفاده از حق خود به صدور فرمان و دور زدن کنگره رویکردی کم‌سابقه پیش بگیرد و به این ترتیب راه را برای توافق جامع بگشاید. با توجه به مجموعه این عوامل و این نکته که شکست کامل مذاکرات هم به سود هیچ کدام از طرفین نیست، یک توافق‌نامه موقت دیگر و تمدید گفت‌وگوها فرجام محتمل‌تری برای مذاکرات کنونی در وین خواهد بود.
بهروز بیات، کارشناس فیزیک هسته‌ای دولت های روحانی و اوباما عزم سیاسی برای رسیدن به یک توافق دارند. اما هر دو زیر فشار مخالفان درونی شان هستند. بی اعتمادی سیاسی دیرینه میان دو سو مانع توافق تکنیکی است:حفظ غنی سازی در غیاب ضرورت اقتصادی، برای حکومت ایران امری حیثیتی است که غرب ناچار به پذیرش آن است، به شرطی که زمان "گریز" تا نظامی شدن مسئله طولانی باشد. میانگین دو خواسته متناقض بالا، حفظ غنی سازی فعلی و خروج سوخت فرآورده به روسیه است: این راه حل از یکی رفع نگرانی می‌کند و برای دیگری حفظ حیثیت است. پیش زمینۀ راه حل مذکور توافقی سیاسی است که دورنمای متعارف شدن رفتار حکومت ایران را در بر داشته باشد و هنوز آشکار نیست.توافق را در مرحلۀ کنونی نامحتمل اما هنوز ممکن است و باز گشت به قبل از مذاکرات ژنو را بسیار بعید میدانم.
مهران براتی، کارشناس امور بین الملل نتیجه مذاکرات اتمی میان ایران و کشورهای پنج و یک، بهتر بگویم ایران و آمریکا، کم و بیش همان خواهد شد که وزیر خارجه جمهوری اسلامی آقای محمد جواد ظریف روز هفده سپتامبر ۲۰۱۴ در مصاحبه خود با رادیوی فراملی آمریکا National Public Radio گفته بود: "هرگونه توافق اتمی بهتر از آن است که اصلا توافقی انجام نگیرد". احتمال شکست کامل مذاکرات کم است چون دولت روحانی امیدی به اصل "برد برد" در بازی اتمی ندارد، میخواهد باخت را به حداقل برساند. آمریکا هم هنوز نه اراده سیاسی لازم را برای ارائه پیشنهادی مشگل گشا دارد و نه میز مذاکره را ترک می کند. تمدید مشروط مذاکرات و برداشتن بخش دیگری از تحریم ها محتمل ترین نتیجه مذاکرات کنونی خواهد بود.
حق نشر عکس Reuters