آیا اوپک اشتباه دهه ۱۹۸۰را تکرار کرده است؟

حق نشر عکس BBC World Service

در پایان ماه نوامبر ۲۰۱۴ در میان گمانه زنی های بسیار، سرانجام سازمان کشورهای صادرکننده نفت (اوپک) تصمیم به حفظ سقف تولید ۳۰ میلیون بشکه در روز گرفت. ظاهرا این تصمیم به دلیل اشباع بازار نفت بوده است.

اوپک این تصمیم بحث انگیز را ظاهرا به این دلیل اتخاذ کرد که کاهش تولید نفت موجب واگذاری سهم بازار نفت به تولید فزاینده نفت از داخل آمریکا می شود؛ تاثیر آنی این تصمیم سقوط قیمت نفت بود.

دو استدلال برای این تصمیم گیری وجود دارد:

  • یک این که تقاضای پائین نفت، به دلیل رشد اقتصادی کند، موقتی است و سال آینده بهبود خواهد یافت.
  • دو این که قیمت کنونی نفت بیش از حد پائین است و اگر بازار به فعالیت ادامه دهد از تولید پرهزینه نفت شیل که از طریق یک فناوری انقلابی صورت می گیرد، جلوگیری خواهد کرد. به عبارت دیگر قیمت کنونی نفت بسیار پائین است ولی اگر بازار به فعالیت خود ادامه دهد می تواند آن را جبران کند.

بسیاری این تصمیم را بعنوان یک تحول قابل ملاحظه در بازار جهانی نفت می دانند. در واقع اوپک هر نوع کنترل ظاهری خود بر بازار و قیمت نفت را کنار گذاشت و بهای نفت را به نیروهای حاکم بربازار نفت واگذار کرد.

کسانی که با تاریخ بازار نفت آشنایی دارند این تصمیم را قمار خطرناکی ناشی از دو خطای جدی می دانند.

بعد از شوک نفتی دهه ۱۹۷۰، بازار نفت موقعیتی مشابه امروز داشت. تقاضا کاهش یافته بود و تولیدات کشورهای صادرکننده نفت که عضو اوپک نبودند روبه افزایش گذاشته بود.

اوپک برای دفاع از قیمت نفت (در واقع عربستان سعودی) تولید خود را پائین آورد و کاهش تقاضا را موقتی و به دلیل رکود جهانی در نظر گرفت که می بایست به زودی برطرف شود. اما چنین نشد و وقتی نفت به پائین ترین قیمت رسید، نظر اوپک این بود که قیمت پائین نفت به زودی باعث خواهد شد که تولید از منابع پرهزینه، به خصوص نفت شمال، به زودی به صرفه نخواهد بود و کمبود عرضه باعث افزایش قیمت خواهد شد.

حق نشر عکس AFP

این تحلیل ها در دهه ۱۹۸۰ یک برداشت نادرست بود که بی ارتباط به موقعیت امروزه بازار نفت نیست و ممکن است به استراتژی جاری اوپک لطمه وارد کند. این برداشت نادرست ناشی از نادیده گرفتن تفاوت بین تاثیر قیمت و تاثیر درآمد بر تقاضا برای نفت است.

افزایش قیمت و کاهش درآمد خریدار هر دو باعث کاهش تقاضا می شود و در دهه ۱۹۸۰، بخشی از کاهش تقاضا برای نفت ناشی از رکود اقتصادی و بخش دیگرمعلول بهای زیاد نفت بود.

کاهش قیمت در نتیجه رکود اقتصادی بعد از مدتی با بهبود وضع اقتصاد جهان برطرف می شود اما کاهش تقاضا دائمی خواهد بود.

امروزه بخشی از کاهش تقاضا به دلیل افزایش سرسام آور قیمت نفت است که از بشکه ای ۳۲ دلار در سال ۲۰۰۲ به ۱۰۸ دلار در سال ۲۰۱۳ رسید. از آن گذشته بسیاری از منابع اخیر رشد تقاضا به ویژه هند و چین یارانه نفت داخلی را متوقف کرده و به عرضه سوخت به قیمت واقعی روی آورده اند.

انتظارات اوپک در مورد بهبود سریع تقاضا ممکن است مانند اوایل دهه ۱۹۸۰ بیش از حد خوشبینانه باشد.

اوپک امیدوار است که قیمت های فعلی باعث کاهش سرمایه گذاری در تولید نفت شیل آمریکا شود. قیمت سربه سر نفت شیل آمریکا براساس تخمین های گوناگون حدود بشکه ای ۶۰ تا ۸۰ دلار رقم زده می شود.

این قیمت ها به منزله تخمین بیش از اندازه زیاد است و این واقعیت را در نظر نمی گیرد که افزایش سریع سرمایه گذاری در تولید نفت شیل در آمریکا هزینه طرح های تولیدی را افزایش داده و با کاهش این روند، هزینه ها کاهش خواهد یافت. به این ترتیب، اگر سرمایه گذاری در ظرفیت های جدید تولیدی روند آهسته پیدا کند، هزینه طرح و به دنبال آن قیمت سر به سر کاهش پیدا خواهد کرد.

اما در چارچوب استراتژی جاری اوپک، قیمت سر به سر معیار درستی برای تصمیم گیری نیست بلکه آنچه که در بلند مدت اهمیت دارد، کل هزینه تولید، یعنی مجموع هزینه جاری و ثابت است که ادامه یا توقف تولید از منابع پر هزینه تر را مشخص خواهد کرد.

پس از سقوط قیمت نفت در سال ۱۹۸۶ شماری از چاه های نفت آمریکا که تولیدات کم با هزینه بالا داشتند، بسته شدند اما مجموع تولید نفت آمریکا، کاهش کمی داشت. فضای ایجاد شده بر تولیدات نفت دریای شمال، که هدف اصلی اوپک از افزایش قیمت بود، تاثیر بسیار اندکی داشت و در واقع تولید نفت یک سال پس از تصمیم اوپک حتی افزایش پیدا کرد.

سطح جاری قیمت و محدودیت تولید نفت شیل قابل بحث است اما مسلما بسیار پائین تر از بشکه ای ۴۰ دلار است به این ترتیب زمان بیشتری برای کاهش تولیدات نفت شیل در نتیجه پائین بودن بهای نفت لازم است حتی اگر قیمت ها کماکان پائین باقی بمانند.

اگر بهای نفت به حد هزینه تولید برسد و ادامه بهره برداری از نفت شیل را غیراقتصادی کند، نخست کسانی که باید واکنش نشان دهند اعضای اوپک هستند. با این که قیمت نفت با توجه به متغیرهای نوسانات هزینه و تهدید عرضه نفت شیل باید پائین بیاید بعهده کشورهای تولید کننده نفت اوپک است که واکنش نشان دهند و در صورت امکان، بکوشند تا کنترل بازار را اگر می توانند دوباره در دست گیرند.

حق نشر عکس Reuters
Image caption در نشست اخیر، اوپک تصمیم به حفظ سقف تولید نفت گرفت