کی‌روش به تنهایی می‌تواند فوتبال ایران را نجات دهد؟

حق نشر عکس BBC World Service

تیم ملی فوتبال ایران در مرحله یک چهارم نهایی جام ملت های آسیا در ضربات پنالتی از عراق شکست خورد و به نیمه نهایی نرسید. سی و هشت سال از سه قهرمانی پیاپی ایران در این بازی ها می گذرد و ایران در این مدت به فینال بازی ها نیز راه نیافته است. در این مقاله حمید مافی، روزنامه نگار دلایل عدم موفقیت تیم ملی ایران را توضیح داده است.

حق نشر عکس v

فوتبال ایران دوباره از رسیدن به جمع چهار تیم برتر آسیا بازماند تا کارنامه ناکامی‌های فوتبال ایران در دو دهه گذشته تکمیل شود. آخرین حضور ایران در جمع چهار تیم برتر آسیا به جام ملت‌های ۲۰۰۶ باز‌می‌گردد و از آخرین قهرمانی ایران در این بازی‌ها نزدیک به چهل سال می‌گذرد. در همه این سال‌ها تیم فوتبال امید ایران هم نتوانسته است به بازی‌های المپیک راه یابد و جز درخشش مقطعی سپاهان و ذوب‌آهن اصفهان در جام باشگاه‌های آسیا، فوتبال ایران توفیقی نداشته است. چرا چنین شده است؟

عامل اصلی این وضعیت را باید در ساختار فوتبال ایران دید. واقعیت این است که مدیران فوتبال ایران نگاه بلندمدت و آینده‌نگری ندارند. نگاهی به وضعیت تیم‌های پایه و لیگ‌های رده‌های سنی جوانان و امید تائید کننده این ادعا است. چند ماه پیش، پس از حذف تیم امید ایران در بازی‌های آسیایی گوانجو، فاش شد که مسوولان ورزش از سرمربی خواسته‌اند که از چند بازیکن که امکان بازی در رقابت‌های مقدماتی المپیک را ندارند، استفاده کند. این تنها نمونه‌ای از نگاه کوتاه مدت برای کسب مدال‌های بیشتر در میان مدیران ورزشی و به‌ویژه فوتبال ایران است.

این نگاه به باشگاه‌های فوتبال ایران هم سرایت کرده است. بر اساس گزارش سازمان لیگ برتر، میانگین سنی تیم‌های حاضر در لیگ برتر ایران نزدیک به ۲۶ سال است. این اتفاق پس از آن رخ داده که فدراسیون فوتبال، باشگاه‌های لیگ برتری را ملزم به استفاده از حداکثر هشت بازیکن رده سنی امید کرده است. اما به غیر از سه تیم راه‌آهن، فولاد و نفت تهران بازیکنان جوان در سایر تیم‌ها چندان به بازی گرفته نشده‌اند.

مهم‌تر این‌که در رده‌های سنی جوانان و امید فقر مربی چشمگیرتر است. پس از چند ماه درگیری بر سر انتخاب مربی تیم امید، سرانجام محمد خاکپور به عنوان مربی این تیم معرفی شد. در باشگاه‌ها نیز تیم‌ها معمولا از بازیکنان بازنشسته و پیشکسوت خود بدون این‌که در دوره‌های مربیگری شرکت کرده باشند، به عنوان مربی استفاده می‌کنند.

لیگ بلعنده

نگاه کوتاه مدت و سیاسی مدیران سازمان ورزش به فوتبال، باشگاه‌ها را هم دچار بی‌ثباتی کرده است. از مجموع باشگاه‌های حاضر در لیگ برتر ایران تنها سه باشگاه در سال‌های گذشته از ثبات نسبی برقرار بوده‌اند. ذوب‌آهن و سپاهان اصفهان و فولاد خوزستان که هر سه نیز دارای پشتوانه اقتصادی و وابسته به شرکت‌های صنعتی هستند. حتی باشگاه‌های نفت تهران، آبادان و مسجد سلیمان، علیرغم این‌که به درآمدزاترین وزارت‌خانه ایران وابسته هستند، در دوره‌های مختلف از بی ثباتی و کمبود منابع مالی رنج برده‌اند. در چنین شرایطی مدیران باشگاه‌ها هم تلاش می‌کنند که موفقیت کوتاه مدت را جایگزین برنامه‌ریزی بلندمدت کنند.

علاوه بر‌این چرخه مربیان لیگ برتر فوتبال ایران هم بسته است. نگاهی به دوره‌های مختلف لیگ برتر نشان می‌دهد که ۳۴ تیمی که در این لیگ حضور داشته‌اند بیش از ۱۷۰ را به کار گرفته‌اند. اما تنها تعداد محدودی از این مربی‌ها امکان فعالیت بیش از یک‌سال در یک تیم را داشته‌اند. عمر فعالیت مربیان خارجی در لیگ ایران کوتاه مدت بوده است. در همین‌حال مربیان داخلی هم میان تیم‌های مختلف در حال گردش بوده و هستند.

به عنوان نمونه، ملوان انزلی همواره در چرخه چند مربی محدود- صالح‌نیا، احمدزاده، پورغلامی و نصرت ایراندوست- قرار داشته است. در استقلال و پرسپولیس نیز وضعیت همین‌گونه است. پرسپولیس در ۱۴ دوره لیگ برتر، افشین قطبی، حمید استیلی، مصطفی دنیزلی، علی دایی و حمید درخشان را در دوره‌های متعدد به کار گرفته و با آن‌ها قطع همکاری کرده است. در استقلال هم دایره بسته‌ای از منصور پورحیدری، پرویز مظلومی و امیر قلعه‌نویی تشکیل شده است. محمود یاوری در حداقل هفت تیم لیگ برتر، مربیگری کوتاه مدت را تجربه کرده است.

فوتبال دولتی

در میان همه تیم‌های حاضر در لیگ برتر، پدیده مشهد تنها باشگاهی است که از منابع دولتی استفاده نمی‌کند. سایر باشگاه‌ها به صورت مستقیم و غیر مستقیم از منابع و امکانات دولتی استفاده می‌کنند. تجربه سرمایه‌گذاری بخش خصوصی در فوتبال ایران خوشایند نیست. در سال‌های گذشته سرمایه‌گذارانی که قصد ورود به فوتبال را داشته‌اند، متهم و یا محکوم به فساد اقتصادی شده‌اند. مه‌آفرید خسروی در میان سرمایه‌گذاران بخش خصوصی فوتبال ایران به فساد اقتصادی محکوم و اعدام شد. بابک زنجانی همچنان در زندان است، حسین هدایتی و علی انصاری، سرمایه‌گذاران مقطعی باشگاه‌های پرسپولیس و استقلال همچنان متهم به فساد اقتصادی هستند. محمدرضا زنوری‌مطلق، سرمایه‌گذار باشگاه گسترش فولاد دارای پرونده فساد اقتصادی است و مالک پدیده مشهد هم در ماه‌های گذشته به فساد اقتصادی متهم شده است.

در چنین شرایطی باشگاه‌های خصوصی در یزد، بوشهر و کرمانشاه در نهایت به نهادهای دولتی واگذار شده‌اند. ناظران بر این باورند که فوتبال ایران نه تنها درآمدزا نیست بلکه زیان‌ده و سرمایه‌بر است. علاوه بر‌این بر اساس گزارش نهادهای نظارتی، فوتبال ایران گرفتار فساد شده است. بسیاری از سرمایه‌گذاران اقتصادی از باشگاهدارای به عنوان پوششی برای فرار از مالیات و جذب اعتبار اقتصادی و اجتماعی استفاده می‌کنند.

پس از طرح مساله فساد در فوتبال، نمایندگان مجلس تصمیم به بررسی این موضوع گرفته‌اند اما گزارش آن تا به‌حال منتشر نشده است. پیش از این برخی از اعضای فدراسیون فوتبال و سازمان لیگ برتر ایران هم متهم به سوء استفاده از امکانات دولتی شده‌اند.

در چنین شرایطی، دولت که خود را سرمایه‌گذار و مالک باشگاه‌ها و فوتبال می‌داند، همواره در انتخابات هیات‌های فوتبال استان‌ها و فدراسیون فوتبال دخالت می‌کند و استقلال هیات‌های فوتبال را با حضور مدیران دولتی خدشه‌دار می‌کند.

کی‌روش نجات دهنده نیست

در چنین آشفته بازاری از نگاه افکار عمومی، کارنامه کیروش موفقیت‌آمیز است. تیم ملی ایران با حضور او بدون دردسر به جام‌جهانی صعود کرده و در مقابل حریفان آسیایی کمتر از همیشه شکست خورده است. اما آیا او به تنهایی می‌تواند فوتبال ایران را در مسیر موفقیت دائمی قرار دهد؟

پاسخ به این سوال را می‌توان از میان حرف‌های خود او یافت. آنجایی که از متوسط دوندگی بازیکنان لیگ ایران ناراضی است و معتقد است که بازیکنان جوان ایران، کمتر از نصف همتایان خود در تیم‌های آسیایی، تجربه بازی بین‌المللی را دارند.

کارشناسان ورزشی هم گفته‌های کی‌روش در باره پائین بودن میانگین دوندگی و سطح آمادگی بازیکنان ایرانی را تائید می‌کنند. خسرو ابراهیم، تابستان امسال به ایسنا گفته است که میانگین دوندگی بازیکنان ایران بسیار کمتر از میانگین جهانی است و با اردوهای فشرده هم نمی‌توان این وضعیت را ارتقاء داد. میانگین دوندگی تیم ملی ایران در جام جهانی نزدیک به ده کیلومتر گزارش شده که دو کیلومتر پائین‌تر از استاندارد جهانی است. میانگین دوندگی در لیگ ایران هم هشت کیلومتر اعلام شده است که چهار کیلومتر کمتر از استاندار جهانی است.

به گفته فرشاد طهماسبی، استاد دانشگاه تربیت دبیر رجایی، آمادگی جسمانی و میزان دوندگی بازیکنان فوتبال ایران حداقل ۲۵ درصد کمتر از استاندارد جهانی است. او دلیل اصلی این ضعف را جدی نگرفتن بدنسازی علمی در باشگاه‌ها دانسته است.

فوتبال ایران همچنین از فقر تکنیکی هم رنج می‌برد. در لیگ برتر ایران میانگین گل زده به ۲.۱۲ گل برای هر بازی کاهش یافته است. این در حالی است که ۶۵ درصد گل‌ها از روی ضربات ایستگاهی و ایستا به‌دست آمده است. میانگین پاس در فوتبال ایران به سختی به عدد ۳۰۰ می‌رسد و میانگین پاس سالم هم کمی بیشتر از ۶۰ درصد است.

این فقر تاکتیکی در بازی‌های تیم ملی نیز به چشم می‌آید. ایران پس از سه بازی نخست مرحله مقدماتی جام ملت‌های آسیا، از نظر تعداد پاس در رده چهاردهم و از نظر دقت در پاس در رده دهم قرار گرفت.

حق نشر عکس AP