بدنی که سخن می‌گوید؛ از کیم کارداشیان تا گلشیفته فراهانی

حق نشر عکس PA

اولین بار نیست که برهنگی در برابر دوربین و عمومی کردن تصویر بدن خبرساز می شود. این اتفاقی است که در هر جامعه ای می تواند بازتاب گسترده ای را در بین مردم، شبکه های اجتماعی و رسانه ها داشته باشد. در برابر چنین اقدامی معمولا گروهی مخالف هستند و این کار را قبیح می دانند؛ گروهی دیگر با آن مخالفتی ندارند و آن را یک انتخاب شخصی تلقی می کنند. اما چرا برهنگی تا این اندازه مورد توجه قرار می گیرد؟

از منظر جامعه شناسی، بدن از یکسو حیطه ای خصوصی و شخصی است و از سوی دیگر سوژه ای است کاملا اجتماعی که با فرهنگ و باور هر جامعه ای پیوند خورده است تا آنجا که بسیاری از نظریه پردازان از جمله میشل فوکو بدن را سوژه ای می دانند که از سوی قدرت قابل کنترل است. این قدرت می تواند از سوی علم پزشکی، حکومت و مذهب اعمال شود؛ اما فردی که برهنه می شود خواست و نظارت قدرت را زیرپا می گذارد و همین خلاف جریان حرکت کردن است که مورد توجه قرار می گیرد.

اندام جنسی همانقدر که عضوی شخصی و مخفی هستند به همان اندازه نیز قابل کنترل اند به این معنی که هرچه کنترل بیشتر باشد محدودیت و تحت سلطه در آوردن فرد نیز بیشتر می شود. اما نکته ای که می توان به آن اشاره کرد این است که در افکار عمومی برهنه شدن زنان بیش از مردان مورد توجه قرار می گیرد.

شاید به این دلیل که در طول تاریخ، زنان همواره تحت کنترل و نظارت بیشتری نسبت به مردان بودند. مردانی که زن و بدنش را نه به عنوان یک فرد بلکه به صورت مایملک خود می دانستند و سرپیچی کردن زن باعث می شد تا او عصیانگر و سرکش بنامند. این نگاه تا آنجا ادامه پیدا می کند که زنان یک کشور برای مردان آن مرز و بوم همانند دارایی محسوب می شوند، به طوری که برهنه شدن زن هم وطنشان را توهین و یا لکه ننگی برای خود محسوب می کنند.

برای نمونه برهنه شدن اخیر گلشیفته فراهانی یکی از آن مواردی است که اظهار نظرات متفاوتی را با خود همراه داشت و گروهی این عمل را توهین به فرهنگ ایرانی و یا ایرانی- اسلامی دانستند. در این جاست که می توان مالکیت طلبی که پیش تر به آن اشاره شد را به وضوح در این نگاه شاهد بود.

در چنین جامعه ای فرد هویت مستقلی از خود ندارد. در حالی که در نگاه غربی استقلال در هویت فردی باعث می شود تا چنین برداشت هایی از برهنه شدن وجود نداشته باشد. برای نمونه بعد از انتشار عکس های برهنه کیم کارداشیان (ستاره هالیوودی) در هیچ یک از نظرات موافق و مخالف اشاره ای مبنی بر توهین به فرهنگ اصیل و یا مقدسات مذهبی نمی توان پیدا کرد.

به عقیده آنتونی گیدنز (جامعه‌شناس معاصر انگلیسی) زنان به‌ویژه بر اساس ویژگیهای جسمانی‌شان مورد قضاوت قرار می‌گیرند و قضاوت آنان رابطه‌ مستقیمی با انتظارات اجتماعی دارد. این قضاوت مسلما در کشورهایی که مذهب در آن حرف اول را می زند نقش پر رنگ تری دارد. در این جوامع هویت فردی بدن از زن گرفته می شود و به کلیت آن، یعنی صاحب قدرت منتقل می شود. این قدرت برای یک زن می تواند در حکومت، باورهای عرفی و اعتقادی یک جامعه و یا خانواده (پدر، برادر و یا همسر) باشد.

برای همین است که اگر زنی نامدار بیرون از مرزهای ایران قوانین داخل کشور را رعایت نکند می تواند مورد مواخذه و شماتت یکی از مواردی که ذکر شد قرار بگیرد. برای نمونه تجربه ای که برای گلشیفته فراهانی در سطح حکومتی و باورهای عرفی و اعتقادی اتفاق افتاده است و یا زنان موفق ایرانی دیگر که خارج از مرزهای ایران اگر حجاب خود را بردارند از سوی حکومت مورد شماتت قرار می گیرند.

از منظر جامعه شناسی، بدن نمایی یا برهنگی نوعی تابو شکنی است که سعی در جلب توجه و دیده شدن دارد به همین منظور با توجه به این اصل می توان گفت برهنه شدن حرکتی است برای بیان و انتقال پیامی که شاید در حالت عادی دیده و شنیده نمی شود. این صدا را اصطلاحا سخن گفتن بدن می گویند که در موقعیت های متفاوت پیام خاصی را منتقل می کند.

سیاسی کردن بدن:

بدن برای زنان از یک سو بیانگر گفتمان جنسیتی و از سوی دیگر سخنگوی ایدئولوژیک است. بنابراین زمانی که بدن در مقابل کدهای قراردادی زنانگی می‌‌ایستد می تواند خود را به‌ عنوان فاعل نشان دهد در اینجاست که بدن زن با ورود به حوزه عمومی می تواند قدرت را دچار درگیری کند و تا جایی پیش رود که اعتراض های اجتماعی و سیاسی را در دست بگیرد. در اینجا می توان به این نکته اشاره کرد که بدن در طول تاریخ یکی از مهمترین عوامل برای مبارزه با انواع متفاوت قدرت شناخته شده است و همانند یک پیام عمل می کند.

از نمونه های امروزی آن می توان به برهنه شدن ماجده علیا دختر مصری و یا گروه فمن اشاره کرد که پیام اعتراض آمیز خود را با برهنه کردن بدن بیان می کنند. در این نوع مبارزه های اجتماعی افراد معترض با برهنه کردن خود می توانند هویت جدیدی برخلاف آنچه وجود داشته از خود بروز دهند و همین تفاوت، باعث دیده شدن و شنیدن آن می شود و پیام ایدئولوژی و یا جنسیتی را که به دنبالش هستند منتقل می کنند.

بدن فرهنگ مصرفی:

در جامعه ای که فرهنگ غالب بر روی بازار قرار دارد اعمال اجتماعی و ارزش های فرهنگی، ایده ها، آرزوها، و هویت ها، بیشتر در رابطه با مصرف تعریف می شوند و تعاملات انسانی از طریق بازارها جهت می گیرد که روز به روز در حال گسترش هستند.

در چنین جامعه ای بدن همانند همان کالا وارد بازار می شود و در دید عموم قرار می گیرد. برهنه شدن در برابر دوربین عکاسی و یا فیلمبرداری محصولی دارد به نام عکس و یا فیلم که قرار است در بازار پخش شود و توسط مخاطبان مورد مصرف قرار بگیرد. برهنه شدن یعنی مورد توجه قرار گرفتن، حال هرچه مخاطب بیشتری را به خود جلب کند بازار موفق تری به دست می آورد. شاید نزدیک ترین مثال برهنه شدن بازیگران در برابر دوربین است که همیشه جنجال هایی را با خود به همراه داشته و دارد.

یکی از پر سر و صداترین آن ها عریان شدن کیم کارداشیان در سال گذشته بود که بیش از ۲۵ میلیون بازدید کننده داشت یعنی ۵ میلیون بیشتر از اخبار فوری CNN و یک میلیون بیشتر از برنامه های اپرا وینفری بود. چنین اقبالی در بازار مصرف آمریکا یک موفقیت کامل محسوب می شود و نام کارداشیان در صدر جدولی قرار می گیرد که بیشترین بازدید کننده و جستجوی اینترنتی را به خود اختصاص داده است.

در بحث های جامعه شناسی صورت در بدن بیشترین تاثیر را دارد. هرچند اندام های جنسی در نگاه اول ممکن است مورد توجه قرار بگیرند اما کلام صورت و چشمها می توانند مفهوم یک عکس برهنه را به طور کلی دگرگون کنند. برای مثال در عکس برهنه کیم کارداشیان شادی، شیطنت و سرخوشی وجود دارد که پیام "شهرت" و "در مرکز توجه قرار گرفتن" را به بیننده منتقل می کند. اما در عکس گلشیفته فراهانی صورت محزون و نگاه غمگین اوست که برجسته می شود و می تواند حاوی نگاهی پر از درد و دلتنگی را به مخاطب برساند.

میشل فوکو، فیلسوف فرانسوی معتقد است پیوند تاریخی و سیاسی با بدن و جامعه‌شناسی وجود دارد. نباید فراموش کرد هر بدن برهنه ای، با توجه به موقعیت و جایگاهی که قرار می گیرد، پیام متفاوتی را به مخاطب خود منتقل می کند.