سونامی اعتیاد در افغانستان

حق نشر عکس BBC World Service

اعتیاد (Addiction) و سوء مصرف مواد (Substance abuse) پدید‌ه‌ه­ای فراگیر، همگانی، جهانی و پیچیده‌ای است که هزینه بسیار سنگینی را بر فرد، خانواده و دولت‏‌ها تحمیل می­‌کنند. معضل اعتیاد امروزه در کنار بحران زیست‏‌محیطی، بحران هسته‌‏ای و بحران جمعیتی، یکی از مهمترین بحران‌های تهدیدکننده بشر در قرن حاضر است و یکی از پر سودترین تجارت‌ها در جهان محسوب می‌‏شود.

در افغانستان اعتیاد به مواد مخدر طی سال­‌های اخیر به یکی از مهم­ترین بحران­های بهداشتی و اجتماعی تبدیل شده و می­‌توان گفت با توجه به حجم بزرگ تولید خشخاش از یک طرف، پیآمد و عوارض سه دهه جنگ، بیکاری، و ضعف برنامه­‌های راهبردی درمانی از طرف دیگر، این معضل هر روز سایه­‌اش را بر این کشور سنگین­‌تر کرده است.

در افغانستان علل اعتیاد افراد به مواد مخدر، به درستی روشن نیست و تحقیقات فراگیری هم که بتواند علل روانی یا انگیزه‎های معتادین برای سوء مصرف مواد مخدر را روشن کند، هنوز صورت نگرفته است.

از این رو مسأله بیشتر در گمانه‌‏زنی‏‌های رسانه‌‏ای محصور مانده است. از سوی دیگر نمی‎توان بر اساس در‎یافت نتایج تحقیقاتی که روی معتادین در دیگر کشور‎ها صورت گرفته، بر مبنای آن در افغانستان بر روی معتادین قضاوت کرد و نتایج به دست آمده آنان را اساس کار و تحلیل قرار داد.

زیرا شرایط فرهنگی، سیاسی، اقتصادی و اجتماعی دیگر کشورها با افغانستان متفاوت بوده و در حال‏ حاضر افغانستان را با هیچ کشوری نمی‎توان از لحاظ وضعیت امنیتی، رشد اقتصادی و فعالیت‎های فرهنگی مقایسه تمام کرد.

Image caption در یک دهه اخیر هیروئین و در سه - چهار سالِ اخیر با مت‌آمفتامین یا شیشه به ماده مصرفی گروه کثیری از سوء مصرف کنندگان مواد و معتادین افزوده شده هست

با این حال، عوامل افزایش تعداد معتادین در افغانستان را به دگرگونی‏‌ها و تغییرات اجتماعی، گسترش فقر، بیکاری، افزایش مشکلات روانی ناشی از سه دهه جنگ، کار کردن کودکان در مزارع خشخاش، استفاده از تریاک به عنوان دارو، خشونت­‌های خانوادگی، دسترسی آسان به مواد مخدر، مهاجرت به کشورهای همسایه، عدم دسترسی مردم به خدمات بهداشتی و راهیابی مواد مخدر به عنوان دستمزد کارگران به خانواده‌­های شاغل در مزارع خشخاش، مرتبط می‌دانند.

یک تحقیق تازه که توسط بخش امور بین ‏المللی مبارزه با مواد مخدر و تنفیذ قانون وزارت خارجه آمریکا با همکاری وزارت‏‌های صحت و مبارزه با مواد مخدر افغانستان انجام شده، نشان می‌‏دهد که ۱۱ درصد از جمعیت افغانستان از مواد مخدر استفاده می‏‌کنند.

در این گزارش آمده است: "نتایج سروی شهری و قریه‏‌جات افغانستان نشان می‏‌دهد که میزان استفاده از مواد مخدر در سطح ملی به ۱۱ درصد رسیده و یکی از بالاترین ارقام در سطح جهان است. میزان استفاده از مواد مخدر در قریه‏‌جات افغانستان سه برابر بیشتر از استفاده‏‌کنندگان در مناطق شهری است. براساس یافته‌‏های این سروی، ۱۳ درصد جمعیت روستاهای افغانستان از مواد مخدر استفاده می‌‏کنند، در حالی‏که این رقم در شهرها به پنج‏ درصد می‌‏رسد. سروی مذکور در سطح کشور نشان می‏‌دهد که نه درصد کودکان زیر سن ۱۵ سال افغان از یک یا چند نوع مواد مخدر استفاده می‏‌کنند".

عجیب­‌تر اینکه مطابق با بعضی بررسی­‌ها، ۱۲ تا ۴۱ درصد نیرو‏های پلیس، معتاد به حشیش (چرس) هستند (نیویورک تایمز، ۲۰۱۱). همین­طور در سال­‌های اخیر، افزایش استفاده از مواد مخدر، و به طور خاص استعمال روش تزریقی مواد مخدر (injection drug use) را در سراسر افغانستان شاهد هستیم (تد و همکاران، ۲۰۰۹).

این درحالی است که بخاطر فرصت‌­های اجتماعی و اقتصادی ضعیف (تد و همکاران، ۲۰۰۹)، عودت مهاجرینی سوء مصرف کننده به افغانستان (هانکینس و همکاران، ۲۰۰۲)، در دسترس بودن و افزایش تولید تریاک در افغانستان (UNODC، و ۲۰۱۲) به افزایش تعداد افراد مبتلا به سوء مصرف مواد شده است.

براساس گزارش وزیر صحت افغانستان که در سال ۲۰۰۵ میلادی منتشر شد، شمار معتادین به مواد مخدر در افغانستان به ۹۲۰ هزار نفر می‏‌رسید. این رقم در سال ۲۰۰۹ به بیش از یک میلیون و در سال ۲۰۱۴ میلادی به سه میلیون نفر رسیده است.

Image caption براساس گزارش وزیر صحت افغانستان که در سال ۲۰۰۵ میلادی منتشر شد، شمار معتادین به مواد مخدر در افغانستان به ۹۲۰ هزار نفر می‏‌رسید. این رقم در سال ۲۰۰۹ به بیش از یک میلیون و در سال ۲۰۱۴ میلادی به سه میلیون نفر رسیده است.

از این سه میلیون نفر بنا بر اظهارات فیروزالدین فیروز، وزیر صحت افغانستان، ۱.۶ میلیون نفر به صورت دائمی و بقیه به صورت وقفه‌‏ای از مواد مخدر استفاده می‌‏کنند. همچنین بر اساس گفته‌های وزیر صحت در میان استفاده‌‏کنندگان موادمخدر در افغانستان، بیش از یک میلیون کودک نیز شامل است. آقای فیروز گفت که در حال حاضر ۲۵۰۰ بستر برای مداوای معتادان مواد مخدر در افغانستان فعال است.

برای درمان مصرف مواد، سطوح مختلف با رویکردهای متفاوت درمانی مطرح کرده‌­اند؛ از سطح 'درمان سرپایی به روش زهر زدایی' گرفته تا سطح 'درمان بستری کامل تحت کنترل طبی' و با رویکردهای متفاوت درمانی، همچون شناختی- رفتاری، مصاحبه انگیزشی، تا برنامه‌های ۱۲ گامی برای درمان و بازپروری افراد سوءمصرف مواد عرضه شده است.

برای آن­که خواننده با زوایای "سونامی اعتیاد" در افغانستان بهتر و بیشتر آشنا شود، به سه نکته ذیل توجه ‏شود:

الف: اگر فرض را بر این بگذاریم که هر مصرف­‌کننده مواد مخدر (معتاد) مصرف روزانه مواد مخدرش فقط ۵۰ افغانی باشد، در طی فقط یک روز حداقل روزانه ۸۰ افغانی صرف دودکردن، مواد مخدر می­‌شود و در طی فقط یک ماه، مقدار پولی که صَرفِ دود معتادین کشور جهت مصرف مواد مخدرشان می‏شود حداقل ۲ میلیارد و ۴۰۰ افغانی است و بدین منوال می­‌توان از میان این دود، شعله‌­های آتشی را دید که فامیل‌­های زیاد و استعدادهای فراوانی را در خود می‌­سوزاند و به خاکستر تباهی و سیاهی می­‌نشاند.

ب: یکی از نگرانی­‌های جدی‌ که در حوزه مصرف مواد در افغانستان وجود دارد، موضوع تغییر نوع ماده مصرفی هست. اگر نگاهی به شیوع موادی که در گروه مصرف کنندگان موادمخدر و معتادین طی دو دهه گذشته بیندازیم، متوجه می­‌شویم بیشترین ماده مصرفی از خانواده مواد مخدر، حشیش و بعداً تریاک بوده است. متأسفانه در یک دهه اخیر هروئین/پودر هم بر ماده مصرفی گروه کثیری از مصرف کنندگان مواد/معتادین افزوده شده هست. اما در سه - چهار سالِ اخیر با تأمل و تأسف فراوان گزارش­‌های کلینیکی و اکتشافات حاصله از قاچاقچیان مواد مخدر بیانگر شیوع مادۀ روانگردان جدیدی با نام مت‌آمفتامین یا شیشه است.

این ماده مصرفی روز­ به ­روز بیشتر وارد جامعه سوء­مصرف­‌کنندگان مواد مخدرِ افغانستان شده است. این ماده از لحاظ ایجاد نشئگی، تحمل، آسیب­‌رسانی و تخریب روانی و دماغی در جایگاه بالاتری نسبت به تریاک و هروئین قرار دارد.

ج: واقعیت تلخی که افغانستان را نسبت به بسیاری از جوامع به مسیر "سونامی اعتیاد" می‏‌برد و از عوامل موثر در گسترش و عدم ریشه‌­کنی این معضل شده، حداقل این چهار عامل ذیل است:

۱) آسیب‌‏پذیری افغانستان بخاطر سه دهه جنگ، از بین‏ رفتن زیرساخت­‌ها، شیوع بی­‌سوادی و کم ­سوادی

۲) قدرت روز افزون باندهای مافیایی قاچاق موادمخدر

۳) عدم توان نیروهای دولتی در ریشه‌­کنی مواد مخدر در کشور

۴) عدم توجه به برنامه‌‏های راهبردی درمانی برای پیش‌گیری و مداوای معیاری

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption مزارع خشخاش در افغانستان بزرگترین منبع تولید مواد مخدر در جهان است

با نگاهی سطحی به سیستم‏ درمانی معتادین در افغانستان متوجه غیرمعیاری بودن آن و توجه خاص به سم‌‏زدایی می‏‌شویم. در حالی‏که سم‌‏زدایی، نخستین گام برای معتادانی است که وارد برنامه‌های ترک مواد مخدر می‌شوند. این در حالی است‏ که در بیشتر کلینیک‏‌های ترک اعتیاد افغانستان، سم‌­زدایی برابر با درمان مصرف مواد شناخته می‌شود.

نکته آخر اینکه مسئولین ذی‏ربط می­‌بایست موضع مشخص در قبال انواع مصرف کنندگان مواد داشته باشند. به عبارت دیگر مسئولین مربوطه با راه‌­اندازی مراکز درمانی اسکان شبانه روزی معتادان (TC Therapeutic communities)، مراکز درمانی سرپایی و سرپناه (Shelter) و مراکز گذری (Drop-in centers) به همه اقشار مصرف کننده مواد (حتی معتادین خیابانی (Outreach)) خدمات ویژه خودش را ارائه کنند و هر قشر را با برنامه‌ریزی دقیق و سازمان­‌یافته به مرحله بالاتر هدایت دهند.

این اهداف حاصل نمی‌شوند، مگر در سایه بها دادن به فعالیت‌‏های علمی و تحقیقاتی؛ و الاّ بایستی بیشتر چشم ‏به‏ راه عوارض سونامی اعتیاد در آینده نزدیک باشیم.