ميراث‌های معماری ايران در گردباد طمع و غفلت

حق نشر عکس CHN

بناهای معماری ایران در طول تاریخ با نیروهای ویرانگر زلزله، هجوم بیگانگان یا جنگ روبرو بوده‌اند. بعضی‌هایشان در مقابل این نیروهای مخرب تاب نیاورده، اما آن تعدادی که از گردباد حوادث جان سالم به در برده‌اند به شاهدان استوار تاریخ ایران تبدیل شده‌اند.

اما چرا از بین تمام نمونه‌های مشهور تخریب بناهای تاریخی، این ویران کردن تکیه دولت به دستور رضا شاه است که تا این حد غیرقابل هضم باقی می‌ماند؟

پاسخ احتمالی به این سوال می‌تواند این باشد که در زمانی که آگاهی نسبت به ضرورت حفظ میراث فرهنگی وجود دارد – چنان که رضاشاه خود یکی از بانیان قانونگذاری در این مورد بود – هرشکلی از تخریب، غیرقابل قبول و تجاوز آشکار به تاریخ تمدن کشور دیده می‌شود.

در همان آمیزۀ آشنای طمع و غلفت، و با وجود قانون‌های حمایتی و تنبیهی، تخریب بناهای تاریخی در ایران معاصر هرگز متوقف نشد و بالا رفتن ارزش زمین و جدی شدن بحران مسکن در دوره پس از جنگ باعث سرعت گرفتن نابودی بناها – به خصوص آثار دوره قاجار و پهلوی – شد.

در سال‌ها اخیر، اخبار نگران‌کنندۀ تخریب بناهای تاریخی با تناوب بیش‌تری شنیده می‌شود. مطالعۀ آمار و نمونه‌های چند سال اخیر نشان می‌دهد که سطح این حوادث فراتر از چند موارد پراکنده و تصادفی‌ است و خطری جدی میراث‌های معماری را تهدید می‌کند.

حق نشر عکس FARS
Image caption بنای قاجاری «خانه صداقت»، یکی از آخرین بناهای با ارزش منطقۀ منیریه که به عنوان میراث ملی ثبت شده، با حکم دیوان عدالت اداری از ثبت خارج می‌شود و زیر بولدوزر بساز بفروش‌ها با خاک یکسان می‌شود
انواع تخریب

تخریب هر بنای تاریخی حاصل شکست آن مجموعه قوانین و فرآیندهایی است که قرار بوده از آن حمایت کند. اما تخریب در این سال‌ها فقط به یک شکل و بر خلاف تصور همه توسط سوداگران زمین و املاک رخ نداده و خودش انواع متعددی دارد:

- تخریب توسط مالک خصوصی: رایج‌ترین شکل تخریب که در آن مالک بعد از خروج بنا از ثبت و یا قبل از این که بنا ثبت شود اقدام به تخریب سریع آن می‌کند. اما داستان آشنای تخریب مخفیانه و شبانه فقط شیوۀ کار بساز بفروش‌ها نیست و در عمل شهرداری ها هم بارها به این شیوه بناهای تاریخی را تخریب کرده است.

- تخریب دولتی: عموماً توسط شهرداری‌ها یا سازمان‌هایی که مالکیت یک بنا را به دست گرفته‌اند رخ می‌دهد. شهرداری‌ها بر اساس قانون موظف به همکاری با سازمان میراث فرهنگی هستند، اما در عمل همیشه چنین نیست. در این حال خطر توسعه بی‌رویه شهرها کم‌تر از خطر سوداگران زمین نیست.

- مرمت به عنوان تخریب: مرمت غیراصولی و غیرعلمی چه به خاطر روند غلط کار و چه به خاطر استفاده از مصالح نامناسب می‌توانند باعث تخریب بناها شوند. نمونه‌هایی که سازمان‌های مسئول برای ترمیم ابروی بنای چشم‌اش را کور کرده‌اند اندک نیست.

- عدم مرمت و مراقبت به عنوان عامل تخریب: چه آگاهانه و چه از روی غلفت، نمونه‌های بناهایی که با به حال خود رها شدن نابود شده‌اند اندک نیستند. طبق یک تحقیق دانشگاهی (زهرا ایرانمنش، علی کولیوند، نداخاتمی فر و محمود قلعه نویی) انجام شده روی بناهای ثبت شده در کرمان و بوشهر، ۱۲ درصد بناهای ثبت شده بعد از این که به تملک دولت درآمد‌ه‌اند به صورت متروکه رها و سرپناه بی‌خانمان‌ها شده‌‌اند.

در این‌جا فهرستی از برخی بناهای تخریب شده، آسیب دیده یا مورد غفلت قرارگرفته در طی پنج سال گذشته را با این نیت فهرست می‌کنیم که نشان دهیم مشکل تنها محدود به شهرهای بزرگ نیست و این معضلی است ملی. به علاوه، بررسی دقیق‌تر این تخریب‌ها و عواملی که در آن نقش دارند ضعف‌های متعدد قانون، قدرت اجرایی محدود و شکست بعضی طرح‌های محافظتی و مرمتی سازمان میراث فرهنگی را نشان می‌دهد.

حق نشر عکس MEHR
Image caption مرمت غیراصولی آرامگاه کوروش نظر بازدیدکنندگان را جلب می‌کند. شکاف‌ها و حفره‌های بنا چنان ناشیانه پر شده‌اند که گردشگران خارجی تصور می‌کنند آن‌ها کتیبه‌هایی هستند که در دل بنا تعبیه شده‌اند.
۱۳۹۰

بنای قاجاری «خانه صداقت»، یکی از آخرین بناهای با ارزش منطقۀ منیریه که به عنوان میراث ملی ثبت شده، با حکم دیوان عدالت اداری از ثبت خارج می‌شود و زیر بولدوزر بساز بفروش‌ها با خاک یکسان می‌شود. محمدابراهیم لاریجانی، مدیر کل میراث فرهنگی و گردشگری استان تهران، می‌گوید: "مالک خانه صداقت علاقه‌ای به حفظ بنای تاریخی خود ندارد. به‌دلیل رضایت ندادن مالک، کاری برای آن نمی‌توان انجام داد."

سرای قاجاری دلگشا در تهران که به نام سرای وزیر نظام نیز شناخته می‌شد، با وجود قدمتی ۱۳۰ ساله و ثبت شدن در فهرست آثار ملی از سال ۱۳۵۶ بلاخره تخریب می‌شود.

مرمت غیراصولی آرامگاه کوروش نظر بازدیدکنندگان را جلب می‌کند. شکاف‌ها و حفره‌های بنا چنان ناشیانه پر شده‌اند که گردشگران خارجی تصور می‌کنند آن‌ها کتیبه‌هایی هستند که در دل بنا تعبیه شده‌اند.

۱۳۹۱

مرمت غیراصولی و همین‌طور آسیب‌های تازه طبیعی که با آن به موقع و به طور علمی برخورد نشده شاهکار دوره صفوی، بقعه شیخ صفی‌الدین اردبیلی در اردبیل، را با تهدیدی جدی روبرو می‌کند.

رسانه‌ها از به حال خود رها شدن و تخریب تدریجی بنای کاخ ناصرالدین شاهی شهرستانک کرج خبر می‌دهند.

رییس شورای شهر هرمز از مرمت غیراصولی و آسیب‌دیدگی قلعۀ تاریخی پرتقالی‌ها و بناهای دیگر هرمز خبر می‌دهد. او می‌گوید در این به اصطلاح مرمت به جای ساروج از گچ استفاده شده بود که همه چیز بعد از اولین بارندگی فروریخت.

سینما تمدن، قدیمی ترین سینمای جنوب شهر تهران تخریب می‌شود تا به جایش یک مرکز تجاری احداث شود. این بخشی از تخریب بی‌امان سینمای‌های قدیمی در شهرهای ایران است. محمد قاصد اشرفی، رئیس انجمن سینماداران کشور اعلام می‌کند: " [با این وضعیت] همه سینماهای تاریخی ایران به زودی تخریب می‌شود. این گونه اماکن تاریخ سینمای ایران را شکل می‌دهند و وزارت ارشاد باید ضمن فرهنگ‌سازی از این گونه اماکن نگهداری کند و اجازه ندهد سودجویان نسبت به تغییر کاربری آن اقدام کنند. ‌در هیچ کجای دنیا با قدیمی‌ترین سالن سینمای کشورشان چنین نمی‌کنند که در ایران کرده‌اند."

۱۳۹۲

خبرگزاری مهر گزارش می‌دهد که خانه صدسالۀ نراقی‌ها در همدان به دلیل عدم توانایی سازمان میراث فرهنگی در تامین اعتبار برای خریداری آن از مالک اصلی از فهرست آثار ملی خارج شده و زمزمۀ تخریب آن بر سر زبان‌هاست .

در غفلت سازمان میراث فرهنگی تمام کاشی‌کاری‌ها و تزیینات نفیس خانه محمد میرزا کاشف‌السلطنه مشهور به پدر چای ایران غارت می‌شود.

خبرگزاری سازمان میراث ‌فرهنگی از صدور مجوز تخریب بزرگ‌ترین بادگیر جنوب ایران توسط خود اداره میراث‌فرهنگی شهرستان جهرم خبر می‌دهد. در همان خبر به سرقت کتیبه ۴۰۰ ساله حمام گازران و تخریب ده‌ها خانه قاجاری در بافت قدیم جهرم اشاره می‌شود.

یک چهارم از مجموعه تاریخی بابک در میبد به‌طور کامل تخریب می‌شود.

ده‌ها خانه تاریخی ثبت شده در یزد تخریب می‌شوند.

حق نشر عکس CHN
Image caption در مسجد سپهسالار، استفاده غیرمسئولانه از فضاها در جریان است: حوضخانه این بنای تاریخی به باشگاه بدن‌سازی طلاب تبدیل شده و بخشی دیگر به انبار.
۱۳۹۳

ساخت یک پروژه مجتمع مسکونی و کتابخانه، موزه و مرکز اسناد و پژوهش‌های مجلس، حریم مسجد سپهسالار را می‌شکند. این در حالی است که خود مجلس، نهادی است که قوانین و چارچوبهای کاری سازمان میراث فرهنگی را تعیین کرده و به آن‌ها رسمیت می‌بخشد. در خود مسجد، استفاده غیرمسئولانه از فضاها در جریان است: حوضخانه این بنای تاریخی به باشگاه بدن‌سازی طلاب تبدیل شده و بخشی دیگر به انبار.

مرمت مجموعه بازار کرمان با مصالحی که هویت این فضا را مخدوش کرده و با هیچ‌کدام از اصول مرمت بناهای تاریخی هم‌خوانی ندارد - مثل کف‌سازی سنگی در بنایی آجری - آغاز می‌شود.

مسجد تاریخی روستای حصاربیگ ورامین بعد از این که برای دو دهه به حال خود رها شده در ظرف چند ساعت با خاک یکسان می‌شود. مجید ژاله نیا، سرپرست میراث فرهنگی ورامین می‌گوید "وقتی اعتبار نیست، چه کاری می‌شود انجام داد. ورامین بیش از دویست اثر تاریخی شناسایی شده دارد. ما بدون اعتبارات چه کاری می‌توانیم انجام دهیم؟"

یک خانه دورۀ قاجار در آران و بیدگل استان اصفهان، با فضاهای داخلی خیره‌کننده و نسبتاً دست‌نخورده، بعد از سال‌ها کشمکش حقوقی بین میراث فرهنگی و شهرداری که قصد تخریب آن برای تعریض خیابان را دارد بلاخره شبانه توسط شهرداری تخریب می‌شود.

عمارت ثابت پاسال که بعد از انقلاب توسط دولت توقیف شده و برای سال‌ها در وضعیتی اسف‌بار رها شده است با خطر تخریب روبرو می‌شود، اما واکنش گسترده رسانه‌ها به طور موقف این خطر را مرتفع می‌کند.

۱۳۹۴

در آخرین لحظه جلوی تخریب بنای مدرسه دهخدا که در سال ۱۳۸۹ مجوز تخریب‌اش صادر شده گرفته می‌شود، اما بعد به حال خود رها می‌شود تا در زوالی تدریجی نابود شود. این یکی از چند مدرسه قدیمی تهران است که یا با برنامه تخریب می‌شوند و یا آگاهانه به حال خود رها می شوند تا از مرز مرمت و قابل استفاده بودن گذر کنند.

بنای قاجاری کوشک نورآباد در ایذه بعد از مرمتی سردستی و با بی‌توجهی به هویت بنا به حال خود رها می‌شود تا پناهگاه چوپانان و معتادان مواد مخدر شود. در ضلع جنوبی بنا، استفاده از از بتن آرمه در کنار مصالح اصلی و سنتی بنا ذات فاجعه‌بار بعضی از طرح‌های به اصطلاح مرمتی را آشکار می‌کند.

حق نشر عکس CHN
Image caption خبرگزاری میراث فرهنگی از به حراج گذاشته شدن تالار آینه خانه علاالدوله تهران توسط ستاد اجرائی فرمان امام با قیمت پایه ۱۲ میلیارد تومان خبر می‌دهد
۱۳۹۵

پل کشکان، یکی از پل‌های تاریخی استان لرستان با طول ۳۲۰ متر، بعد از به اصطلاح مرمت در آستانه تخریب قرار می‌گیرد و یکی از دهنه‌های آن فرو می‌ریزد. محسن فرضی، کارشناس میراث فرهنگی، سوء مدیریت و این که افرادی که برای مرمت انتخاب شده‌اند کارشناس نیستند را عوامل اصلی این حادثه می‌دهد.

در آبادان، تخریب غیرقانونی ملک مجاور خانه بچاری مربوط به دوره قاجار که در سال ۱۳۸۲ وارد فهرست آثار ملی ایران شده آسیب‌هایی به بنای تاریخی وارد می‌کند. این در حالی است که طبق قانون برای تخریب املاک مجاور یک بنای محافظت شده، مالک موظف است سازمان میراث فرهنگی را مطلع کند. از این گذشته، دریک اقدام غیراصولی دیگر، شهرداری مجوز ساخت یک بنای چهارطبقه در کنار این بنای تاریخی صادر می‌کند.

وضعیت اسفبار و رطوبت‌زدگی نماد تهران، برج آزادی، به خبرها راه پیدا می‌کند.

مجوز تخریب دبیرستان قدیمی خوارزمی صادر می‌شود.

ستون‌های سنگی ساختمان نود سالۀ شهرداری ارومیه در بی توجهی محض به مواد اصلی بنا به شکلی آماتوری با بتن مرمت می‌شوند. محمد فتحی، معاون میراث فرهنگی استان آذربایجان غربی، ‌می‌گوید که شهرداری الزامات مرمت اصولی این بنا را نادیده گرفته است.

اعلام می‌شود که شبح باقیمانده از نمونه‌ای مهم از معماری مدرن متقدم در تهران، ویلای پناهی، که به سال ۱۳۱۷ برمی‌گردد تخریب نخواهد شد.

خبرگزاری میراث فرهنگی از به حراج گذاشته شدن تالار آینه خانه علاالدوله تهران توسط ستاد اجرائی فرمان امام با قیمت پایه ۱۲ میلیارد تومان خبر می‌دهد. محمد سالاری رئیس کمیسیون معماری و شهرسازی شورای شهر تهران اعلام کرده که یکی از بسازبفروش‌های شناخته شده تهران که تخلف‌های ساختمانی متعددی در کارنامه‌اش دارد خریدار این بناست که معنایش نابودی قریب‌الوقوع این اثر معماری دوره قاجار است.

میراث فرهنگی قرارداد مرمت و بهره برداری از عمارت مسعودیه را فسخ می‌کند. این بنا در دوره ریاست جمهوری احمدی نژاد برای مرمت و استفاده به مدت ۵۹ سال به شرکت عظام واگذار شده بود که بر خلاف نظر کارشناسان می‌خواست بنا را به هتلی پنج ستاره تبدیل کند. عمارت مسعودیه برای سال‌ها در وضعیت بدی نگهداری شد و مرمت آن که باید در سال ۱۳۹۲ به پایان می رسید هرگز به سرانجام نرسید. چند تخلف، من جمله بهره برداری قبل از پایان مرمت، منجر به صدور رأی ابطال قرار داد شد. در وبسایت شرکت عظام کوچک‌ترین نشانه‌ای از سابقه کار با ابنیه تاریخی دیده نمی‌شود.

حق نشر عکس CHN
Image caption عمارت مسعودیه برای سال‌ها در وضعیت بدی نگهداری شد و مرمت آن که باید در سال ۱۳۹۲ به پایان می رسید هرگز به سرانجام نرسید