انجمن صنفی روزنامه‌نگاران تهران؛ آغاز راهی پر تردید

تاسیس انجمن صنفی روزنامه‌نگاران تهران شبیه یک معامله برد- برد است که هم روزنامه‌نگارها را تا انداز‌ه‌ای به انسجام صنفی امیدوار کرده و هم باعث آسودگی خاطر وزارت کار و وزارت ارشاد شده است. تاسیس این نهاد را شاید بتوان مهم‌ترین اقدام گروهی روزنامه‌نگاران بعد از سال ۱۳۸۸ دانست. در تیرماه آن سال انجمن صنفی روزنامه‌نگاران ایران به دستور دادستانی توقیف شد و تمام تلاش هیات مدیره این انجمن برای فعالیت مجدد چه در دولت دوم احمدی‌نژاد و چه در زمان ریاست‌جمهوری روحانی٬ نتیجه‌ای جز ناکامی به همراه نداشت.

انجمن تازه در واقع پاسخ به نیازی ۷ ساله است و چنان‌چه بتواند نظر بخش قابل توجهی از روزنامه‌نگاران پایتخت‌نشین را به خود جلب کند از قابلیت تبدیل شدن به یک نهاد مدنی موثر برخوردار خواهد بود.

حق نشر عکس ISNA
Image caption علی ربیعی که سابقه طولانی در فعالیت‌های امنیتی دارد و اکنون به عنوان وزیر «تعاون٬ کار و رفاه اجتماعی» فعالیت می‌کند نخستین بار ایده استانی شدن انجمن‌های روزنامه‌نگاران را مطرح کرد و حالا به نظر می‌رسد که او توانسته حرف خود را به کرسی بنشاند

در زمین بازی محدود و پرمانعی که انجمن‌های مدنی در ایران دارند مهم‌ترین مساله این است که چگونه یک نهاد می‌تواند برنامه‌های خود را به صورت پیوسته به پیش ببرد بدون آن که در درگیری‌ با نهادهای قدرت٬ قربانی شود. تجربه انجمن قبلی از این جهت می‌تواند برای پایه‌گذاران انجمن جدید روزنامه‌نگاران مفید باشد.

آنها احتمالا توان و موقعیت انجمن قبلی را پیدا نخواهند کرد و مهم‌ترین دلیل‌‌اش این است که حوزه اختیار و عمل‌شان به رسانه‌های تهران منحصر خواهد بود و اجازه اقدام در سطح ملی را نخواهد داشت. ایجاد این محدودیت جغرافیایی در اختیارات انجمن به صورت دلبخواهی نبوده و این خواستی بود که به طور مشخص از سوی وزارت کار به روزنامه‌نگاران تحمیل شده است.

علی ربیعی که سابقه طولانی در فعالیت‌های امنیتی دارد و اکنون به عنوان وزیر «تعاون٬ کار<span > و رفاه اجتماعی» فعالیت می‌کند نخستین بار ایده استانی شدن انجمن‌های روزنامه‌نگاران را مطرح کرد و حالا به نظر می‌رسد که او توانسته حرف خود را به کرسی بنشاند. روزنامه‌نگاران تهرانی نیز این خواست تحمیلی را پذیرفته‌اند چرا که گزینه دیگری در شرایط فعلی برای آنها متصور نبود.

در یک تصویر بزرگ‌تر به نظر می‌رسد که دولت حسن روحانی علیرغم وعده اولیه‌اش مبنی بر بازگشایی انجمن صنفی روزنامه‌نگاران ایران٬ با خریدن زمان به دنبال آن بوده که روزنامه‌نگاران را به دستاوردی حداقلی‌تر راضی کند و در این کار موفق هم شده است.

وزیر کار همچنین متهم است که در تلاش برای ایجاد انجمن‌های موازی روزنامه‌نگاران بوده است و این هدف را دنبال می‌کرده تا اجازه ندهد هیچ انجمنی نقش مرجعیت را پیدا کند.

هنوز مشخص نیست که انجمن تازه تاسیس روزنامه‌نگاران قرار است چه باری را از دوش رسانه‌های پایتخت بردارد اما مشکلات متعددی که رسانه‌ها در حال حاضر با آن دست به گریبان‌ هستند مشخص و ملموس است.

حق نشر عکس
Image caption مانع دیگری که اغلب انجمن‌های مدنی در ایران با آن روبرو هستند و انجمن تازه روزنامه‌نگاران نیز از آن مستثنی نخواهد بود به ارتباط‌های بین‌المللی آنها مربوط می‌شود. نهادهای امنیتی به شدت روی هر گونه ارتباط نهادهای مدنی و غیردولتی با نهادهای مشابه در سایر کشورها حساس هستند و اغلب انجمن‌ها امکان هم‌افزایی قدرت‌ خود را در تعامل با نهادهای بین‌المللی پیدا نمی‌کنند.

کار بدون قرارداد یا قرادادهای کوتاه مدت٬ نداشتن بیمه٬ حقوق‌های بسیار اندک و تاخیر در پرداخت حقو‌ق‌ها٬ بی‌ثباتی شغلی و نگرانی از آینده به دلایلی از جمله توقیف رسانه یا تعطیلی خودخواسته‌ در کنار نگرانی‌های امنیتی از احضار و بازداشت باعث شده که روزنامه‌نگاری در ایران به یکی از پر ریسک‌ترین مشاغل تبدیل شود. بحران مخاطب را نیز باید بر این مجموعه افزود که به ویژه رسانه‌های مکتوب را تحت تاثیر قرار داده است.

چاره‌‌جویی برای این مشکلات به هیچ وجه ساده نخواهد بود. اغلب این مسائل برای سالهای سال گریبان رسانه‌های ایران را گرفته و راه‌حلی برای آن پیدا نشده است. حتی زمانی که انجمن قبلی روزنامه‌نگاران با دایره‌ای وسیع‌تر از اختیارات هم فعالیت می‌کرد این امکان را نداشت که کمک چندانی به حل این قبیل مشکلات بکند.

مانع دیگری که اغلب انجمن‌های مدنی در ایران با آن روبرو هستند و انجمن تازه روزنامه‌نگاران نیز از آن مستثنی نخواهد بود به ارتباط‌های بین‌المللی آنها مربوط می‌شود. نهادهای امنیتی به شدت روی هر گونه ارتباط نهادهای مدنی و غیردولتی با نهادهای مشابه در سایر کشورها حساس هستند و اغلب انجمن‌ها امکان هم‌افزایی قدرت‌ خود را در تعامل با نهادهای بین‌المللی پیدا نمی‌کنند.

انجمن قبلی روزنامه‌نگاران البته موفق شده بود با فدراسیون بین‌المللی روزنامه‌نگاران که مقر آن در بروکسل است وارد تعامل شود و از طریق آنها برای اعضای خود کارت بین‌المللی روزنامه‌نگاری صادر کند. با این حال ارتباط با سایر نهادهای بین‌المللی مربوط به روزنامه‌نگاران بسیار بسیار محدود و پرریسک بود. در شرایط فعلی نیز احتمالا همان قواعد پابرجا خواهد بود.

شاید مهم‌ترین تاثیر انجمن تازه تاسیس روزنامه‌نگاران این باشد که به روزنامه‌نگاران تهرانی بعد از یک دوره طولانی از جدا افتادگی و پراکندگی٬ حسی از انسجام و وحدت صنفی بدهد. اهمیت نمایدن دیدار و داشتن یک فضای عمومی برای بحث پیرامون مشکلات درون صنفی را در شرایط کنونی نباید دستکم گرفت. با این حال درباره انسجام درونی هم نمی‌توان چندان مطمئن بود. از همین حالا صداهایی در میان روزنامه‌نگاران به گوش می‌رسد که تاسیس انجمن صنفی روزنامه‌نگاران تهران را خلاف قواعد دموکراتیک می‌دانند چرا که به زعم آنها روند تاسیس آن در بی‌خبری و بدون اطلاع‌رسانی عمومی بوده است.

حق نشر عکس AP
Image caption در سه سالی که از دولت حسن روحانی می‌گذرد علیرغم همه امیدواری‌های اولیه٬ روندی تقریبا مستمر از احضار و تهدید روزنامه‌نگاران توسط نهادهای امنیتی در جریان بوده و در خلاء یک نهاد صنفی٬ این برخوردها با کمترین‌ هزینه برای امنیتی‌ها همراه بوده است.

بنابراین گرچه در میان ۵۳ نفری که به عنوان هیات موسس انجمن تازه معرفی شده‌اند چهره‌هایی صاحب‌نام از اهالی رسانه‌ دیده می‌شوند اما آنها راه آسانی برای جلب اعتماد میان روزنامه‌نگاران ندارند و بدون جلب اعتماد نیز رسیدن به هرگونه موفقیتی محل تردید بسیار خواهد بود.

تازه در صورتی که این مانع نیز پشت سر گذاشته شود انجمن صنفی تازه تاسیس باید مشوق‌های قابل توجهی داشته‌ باشد که به اعضا برای مشارکت فعال٬ انگیزه بدهد.

اگر همه این مسیر طی شود آنها در یک شرایط ایده‌ال می‌توانند تصمیم‌های حکومتی در زمینه رسانه‌ها و روزنامه‌نگاری را به چالش بکشند. در سه سالی که از دولت حسن روحانی می‌گذرد علیرغم همه امیدواری‌های اولیه٬ روندی تقریبا مستمر از احضار و تهدید روزنامه‌نگاران توسط نهادهای امنیتی در جریان بوده و در خلاء یک نهاد صنفی٬ این برخوردها با کمترین‌ هزینه برای امنیتی‌ها همراه بوده است.

در همین حال دولت که وعده داده بود مدافع آزادی رسانه‌ها باشد با تدوین « لایحه نظام جامع رسانه‌ای» عملا بسیاری از روزنامه‌نگاران را دلسرد کرد و صدای اعتراض آنها را درآورد. منتقدان می‌گویند که این لایحه در صورت تصویب باعث مرگ کامل رسانه‌های مستقل می‌شود و همه رسانه‌ها را آلت دست دولت خواهد کرد. پا گرفتن یک انجمن صنفی قدرت‌مند مطمئنا برای به چالش کشیدن تصمیم‌هایی از این دست موثر خواهد بود٬ هر چند که انجمن تازه برای رسیدن به این سطح از قدرت هنوز راهی بسیار طولانی پیش رو دارد.