سازمان شفافیت بین‌المللی: ایران، افغانستان و تاجیکستان همچنان گرفتار فساد گسترده هستند

حق نشر عکس transparency.org
Image caption در مقیاس جهانی، از نظر گستردگی فساد سه کشور افغانستان، ایران و تاجیکستان موقعیت مطلوبی ندارند

سازمان شفافیت بین‌المللی گزارش مربوط به سلامت و فساد اداری، اقتصادی و تجاری کشورهای مختلف جهان در سال ٢٠١٦ را منتشر کرده است.

ارزیابی شفافیت بین المللی حاکی از آن است که موقعیت ایران، افغانستان و تاجیکستان نسبت به سال‌های قبل تغییراتی داشته اما هر سه کشور همچنان از نظر سلامت اداری و اقتصادی، امتیاز و موقعیت نامطلوبی دارند.

برای تدوین این گزارش، سازمان شفافیت بین‌المللی بر اساس ضوابط مشخصی برای هر کشور یا سرزمین، امتیازی را محاسبه می‌کند و مجموع این امتیازها موقعیت هر کشور در جدول جهانی شفافیت را تعیین می‌کند. امتیاز ١٠٠ به معنی شفافیت و سلامت کامل و امتیاز صفر به معنی فساد کامل است.

گزارش سال ٢٠١٦ این سازمان شامل رده بندی کشورها و سرزمین‌های مختلف در ١٧٦ رده است. امتیاز متوسط این کشورها ٤٣ است که، به گفته شفافیت بین‌المللی، وضعیت نامطلوب جهان از نظر گستردگی فساد را نشان می‌دهد.

حق نشر عکس Hamidreza Dastjerdi/ISNA
Image caption فقدان آزادی بیان و اطلاع‌رسانی از عوامل موثر در گسترش فساد توصیف شده است

ایران، افغانستان، تاجیکستان

در گزارش سازمان شفافیت بین‌المللی، ایران با ٢٩ امتیاز در سال گذشته میلادی (٢٠١٦)، در میان ١٧٦ رده، رتبه ١٣١ را به خود اختصاص داده و به این ترتیب، در مقایسه با متوسط جهانی از جمله کشورهای مبتلا به فساد گسترده است. در سال ٢٠١٥، این کشور با ٢٧ امتیاز در میان ١٦٨ رده، در رتبه ١٣٠ قرار گرفته بود. امتیاز ایران در سال های ، ٢٠١٤ و ٢٠١٣ و ٢٠١٢ به ترتیب ٢٧، ٢٥ و ٢٨ امتیاز بود.

افغانستان با کسب ١٥ امتیاز در سال گذشته میلادی (٢٠١٦)، رتبه ١٦٩ را در ١٧٦ رده کسب کرد. در سال قبل از آن، این کشور در رتبه ١٦٦ در میان ١٦٨ قرار داشت و ١١ امتیاز داشت و در سال های ٢٠١٤ تا ٢٠١٢ به ترتیب ١٢، ٨ و ٨ امتیاز به دست آورده بود. به این ترتیب، طی پنج سال گذشته، افغانستان از روندی رو به بهبود برخوردار بوده اما این روند به کندی پیش رفته و این کشور از لحاظ سلامت اقتصادی و اداری، در پائین‌ترین رده‌ها قرار می‌گیرد.

تاجیکستان در سال گذشته میلادی ٢٥ امتیاز را کسب کرد و رتبه ١٥١ را به دست آورد که در مقایسه با ٢٦ امتیاز و رتبه ١٣٦ در میان ١٦٨ رده در سال ٢٠١٥ حاکی از آن است که موقعیت تاجیکستان از لحاظ شفافیت اداری و اقتصادی در سال گذشته بدتر شده است. و با توجه به اینکه امتیاز تاجیکستان در سال های ٢٠١٤ تا ٢٠١٢ به ترتیب ٢٣، ٢٢ و ٢٣ بود، روند وخامت وضعیت این کشور در سال های اخیر ادامه داشته است.

Image caption ناامنی و درگیری داخلی از جمله عوامل موثر در گسترش فساد است

بهترین‌ها و بدترین‌ها

نگاهی به جدول رده‌بندی کشورها برای سال ٢٠١٦ نشان می‌دهد که در آن تغییر چندانی دیده نمی‌شود. کشورهای سالم جهان عموما کشورهای برخوردار از دموکراسی و توسعه اقتصادی و اجتماعی هستند که امتیاز بیشتری به دست می‌آورند و رده‌های بالای جدول را به خود اختصاص می‌دهند در حالیکه در رده‌های پائین، کشورهایی با حکومت‌های اقتدارگرا واستبدادی و ساختارهای اقتصادی و اجتماعی توسعه نیافته قرار دارند.

در جدول سال ٢٠١٦، کشورهای دانمارک با ٩٠ امتیاز در رده اول قرار دارد و در رده‌های بعدی نیوزیلند (٩٠ امتیاز)، فنلاند (٨٩)، سوئد (٨٨)، سوئیس (٨٦)، نروژ (٨٥)، سنگاپور (٨٤)، هلند (٨٣)، کانادا (٨١) و لوگزامبورک (٨١) دیده می‌شوند.

در یازده رده پائین هم به ترتیب کشورهای عراق و ونزوئلا (١٧ امتیاز)، گینه بیسائو (١٦)، افغانستان (١٥)، لیبی (١٤)، سودان (١٤)، یمن (١٤)، سوریه (١٣)، کره شمالی (١٢)، سودان جنوبی (١١) و سومالی (١٠) قرار گرفته‌اند.

در میان سایر کشورهای جهان، بریتانیا با ٨٢ امتیاز در رده ١٠، آمریکا با ٧٤ امتیاز در رده ١٨، عربستان سعودی با ٤٥ امتیاز در رده ٦٢، ترکیه با ٤١ امتیاز در رده ٧٦، چین با ٤٠ امتیاز در رده ٧٩ و روسیه با ٢٩ امتیاز در رده ١٣١ جای دارند.

بررسی وضعیت کشورهای خاورمیانه و شمال آفریقا رابطه بین ساختار سیاسی و دامنه فساد را نشان می‌دهد. به گزارش شفافیت بین‌المللی، در حالیکه در اکثر کشورهای این منطقه مبارزه جدی با فساد صورت نگرفته یا نتیجه‌ای نداشته، تونس با آزادسازی فضای سیاسی به خصوص تضمین آزادی بیان و اطلاعات، تصویب قانون مبارزه با فساد و ایجاد یک نهاد کارآمد برای اجرای آن و حمایت و گسترش جامعه مدنی توانسته گام‌های موثری در این زمینه بردارد. آزادی انتخابات و نظارت دقیق پارلمان بر نهادهای مختلف حکومتی نیز در این زمینه اهمیت داشته است.

برعکس، در کشورهای ساحلی خلیج فارس که با محدودیت، فقدان جامعه مدنی و نهادهای نظارتی مستقل دست به گریبان هستند، فساد به طرز گسترده‌ای رواج دارد و نشانه‌ای از بهبود در وضعیت دیده نمی‌شود.

گزارش سال جاری به خصوص به ارتباط بین فساد، نابرابری و ظهور رهبران عوامگرا پرداخته است. به گفته این سازمان، فساد اداری و اقتصادی باعث گرایش به خویشاوندگرایی در توزیع مناصب و امتیازات دولتی، اجتماعی و اقتصادی می‌شود و حس نابرابری و سرخوردگی را در میان مردم پدید می‌آورد و زمانی که سیاستمداران و سیاست‌های متعارف نتوانند یا نخواهند با این پدیده به طور جدی مبارزه کنند، شخصیت‌های عوامگرا با وعده بهبود شرایط از طریق مقابله با "زورمداران" به قدرت می‌رسند هر چند معمولا حکومت آنان جز وخامت شرایط موجود دستاوردی ندارد.

مقایسه بین کشورهای "سالم" و کشورهای "فاسد" جهان همچنین نشان می‌دهد که نهادهای حکومتی ناکارآمد و فاسد به خصوص قوه قضائیه و نیروی انتظامی و عدم رعایت موازین حقوق بشر، محدود کردن آزادی بیان و تبادل اطلاعات به خصوص جلوگیری از فعالیت آزاد رسانه‌های همگانی از عوامل ایجاد کننده زمینه فساد در بخش‌های مختلف جامعه است.

این سازمان می‌گوید در جوامع محروم از آزادی سیاسی و اجتماعی، فساد می‌تواند به راحتی در تمامی بخش‌های حکومت و جامعه رسوخ کند بی آنکه کسی از آن آگاه شود یا جرات افشا و مقابله با آن را داشته باشد. نگاهی به جدول جهانی سلامت و فساد نشان می‌دهد که کشورهایی بیش از همه با این پدیده دست به گریبان هستند که حکومت استبدادی و اقتدارگرا یا نیروهای غیردولتی سرکوبگر مانند گروه های مسلح شورشی، مانع از اطلاع‌رسانی موثر می‌شوند و نهادهای مسئول هم تمایل یا توانایی وجرات اقدام علیه قدرتمندان فاسد را ندارند.

Image caption تاجیکستان از نظر مبارزه با فساد پیشرفت چندانی نداشته است

ضوابط سازمان شفافیت بین‌المللی

سازمان شفافیت بین‌المللی در سال ١٩٩٣ به عنوان یک سازمان غیردولتی تشکیل شد و مرکز آن در شهر برلین، آلمان واقع است. این سازمان غیرانتفاعی از سال ١٩٩٥ هر ساله گزارش و جدولی در مورد وضعیت کشورهای مختلف جهان از لحاظ سلامت و فساد اداری و اقتصادی منتشر می‌کند. وضعیت این کشورها براساس شاخص خاصی سنجیده می‌شود که رده آنها در جدول جهانی را مشخص می‌کند.

برای محاسبه "شاخص درک فساد" ارزیابی کارشناسان از میزان و عمق فساد در هر کشور همراه با نظرسنجی از مردم، بازرگانان، سرمایه‌گذاران و دیگر افرادی که با نهادهای دولتی ارتباط دشته اند مورد استفاده قرار می‌گیرد.

از نظر سازمان شفافیت بین‌المللی، فساد تعاریف خاصی هم دارد. مهمترین تعریف فساد عبارت است از "سوء استفاده از قدرت ناشی از مقام و موقعیت برای بهره برداری و سودبری شخصی."

این سازمان علاوه بر گزارش سالانه شفافیت جهانی، گزارش دیگری را هم تحت عنوان "فشار سنج فساد جهانی" منتشر می‌کند. این گزارش شامل نتیجه نظرسنجی از چند هزار نفر پیرامون وجود و دامنه فساد در سطح بین‌المللی است.