توقف مبادله نفت خزر؛ تصمیمی اقتصادی یا نتیجه تحریم؟

لوله ها
Image caption مبادله نفت نیاز به انتقال نفت خام از طریق خط لوله را تا حدود زیادی کاهش می داد

محمد خاتمی، رئیس جمهوری وقت ایران در اردیبهشت سال ۱۳۸۳ طرحی را افتتاح کرد که "کراس" نام داشت و بر اساس آن، ایران نفت خام کشورهای حاشیه دریای خزر را دریافت و برای پالایش به پالایشگاه های منطقه شمالی ایران منتقل می کرد و در عوض، معادل همان نفت خام را در خلیج فارس به خریداران نفت کشورهای حاشیه خزر تحویل می داد.

برنامه ریزان صنعت نفت، در زمان افتتاح این طرح، امیدوار بودند که بتوانند با امضای قراردادهای بیشتر با کشورهای حاشیه دریای خزر، ظرفیت دریافت و ترانزیت نفت در قالب این طرح را بیشتر کنند، اما با گذشت بیش از ۶ سال، نه فقط این هدف محقق نشد، بلکه گزارش ها حاکی است که مبادله نفت کشورهای حاشیه دریای خزر از طریق ایران متوقف شده است.

مبادله نفت خزر قرار بود منافع سیاسی و اقتصادی را در کنار هم برای ایران به همراه آورد و نوعی تمرین دیپلماسی نفتی برای ایران بود.

مسئولان دولت ایران انتظار داشتند قراردادهایی که برای ترانزیت نفت از مسیر ایران امضا می کنند، به پله هایی برای "تحکیم روابط دوجانبه و چندجانبه با کشورهای حاشیه دریای خزر" تبدیل شود؛ ولی با گذشت چند سال، به نظر می رسد این اهداف، چندان محقق نشده است.

از اوایل سال ۸۹، خبرهای ضد و نقیضی در باره ادامه اجرای طرح ترانزیت نفت خزر از مسیر ایران منتشر شد؛ شرکت نفت دراگون که بیشتر سهام آن در اختیار شرکت ملی نفت امارات است و تولید و صادرات بخش قابل توجهی از نفت ترکمنستان را به عهده دارد، اعلام کرد که اعتبار قراردادی که برای مبادله نفت با ایران نهایی کرده است، در پایان ماه مارس (۱۱ فروردین) به پایان می رسد و احتمالا این قرارداد تمدید نخواهد شد.

در باره شرکت ویتول هم که یکی دیگر از طرف های قراردادهای مبادله نفت با ایران بود، خبر مشابهی منتشر شده است.

اعلام پیاپی خبرهای مربوط به توقف انتقال نفت خزر از مسیر ایران در میانه بحث ها و مشاجرات هسته ای این کشور، باعث شد برخی ناظران، تحلیل هایی در باره ارتباط این تصمیمات با مناقشه هسته ای ایران با کشورهای غربی ارائه کنند و به این نتیجه برسند که چنین تصمیم هایی بر اساس دغدغه های سیاسی و از بیم تحریم و محدودیت های بین المللی گرفته شده است.

Image caption ترکمنستان احتمالا از مسیرهای جایگزین برای انتقال نفت خود به بازارهای جهانی استفاده می کند

اما بعد از آن که خبرگزاری رویترز در اواخر خرداد ماه امسال، در گزارشی اعلام کرد که احتمال دارد قراردادهای مربوط به مبادله نفت کشورهای قزاقستان و ترکمنستان با ایران تمدید نشود، یکی از مقامات ارشد وزارت خارجه ترکمنستان اعلام کرد که این کشور در باره توقف مبادله نفت از مسیر ایران تصمیمی نگرفته است.

مقامات رسمی ترکمنستان ، ربط داشتن قراردادهای نفتی این کشور و ایران را به مسایل سیاسی، از جمله بحث های مربوط به انرژی هسته ای رد کرده و گفته اند که خرید و فروش نفت ترکمنستان بر اساس شرایط بازار و با مشارکت تمام کشورها و شرکت های فعال در این زمینه انجام می شود و هیچ استثنایی وجود ندارد.

با این حال، رویترز گزارش داده است که شرکت های تولیدکننده نفت خام در ترکمنستان و قزاقستان، از ابتدای ماه ژوئن (۱۱ خرداد) تولیداتشان را از مسیرهای جایگزین به بازار جهانی منتقل می کنند.

منوچهر تکین، کارشناس مرکز مطالعات جهانی انرژی، ایران را بهترین مسیر برای ترانزیت و انتقال نفت کشورهای حاشیه خزر به بازارهای جهانی می داند، ولی یادآور می شود که مسیر ایران همیشه رقیب داشته است.

به گفته او، نفت خام کشورهای حاشیه دریای خزر از مسیرهای غیر از ایران، به بازار اروپا می رود که بازار اشباعی است و گاهی همین نفت خام ها دوباره از مسیر کانال سوئز به شرق آسیا فرستاده می شوند، در حالی که ایران، بهترین مسیر انتقال نفت خزر به بازار اصلی نفت دنیا، یعنی شرق و جنوب آسیا (چین و هند) است. در ایران هم بعد از انتشار خبرهای مربوط به توقف مبادله نفت کشورهای حاشیه خزر، مسئولان دولتی و مدیران ارشد صنعت نفت واکنش نشان دادند؛ در یکی از آخرین واکنش ها، احمد قلعه بانی، مدیر عامل شرکت ملی نفت ایران، با تایید خبر توقف مبادله نفت خام کشورهای حاشیه دریای خزر، به خبرگزاری فارس گفت که "عدم تامین منافع ملی، علت این توقف بوده است."

او گفته است که "آنچه تاکنون انجام می شده، در واقع سوآپ (مبادله) نبوده است، چون عملاً منافعی برای ایران نداشته است."

Image caption ایران پالایشگاه های خود در شمال کشور را برای پالایش نفت خزر تنظیم کرده بود

مدیرعامل شرکت ملی نفت ایران با این توضیح که در قالب این قراردادها، به ازای هر بشکه نفت "معادل ۳۰ سنت" به ایران پرداخت می شد، گفته است که هزینه های این کار به مراتب بیش از این رقم بوده و در واقع این کار، یک کار "مفت و رایگان" بوده است.

با این حال، مهدی ورزی کارشناس نفت در لندن، معتقد است که حق ترانزیت دریافتی ایران در ازای مبادله نفت کشورهای حاشیه خزر فقط بخشی از منافع حاصل از اجرای این طرح بود.

او یادآور می شود که به دلیل تفاوت کیفیت نفت خام تولیدی در خزر با نفت خامی که در خلیج فارس تولید می شود، ایران تغییراتی در چند پالایشگاه در مناطق شمالی ایران از جمله پالایشگاه های تهران و تبریز اعمال کرد تا بتواند نفت خام دریای خزر را که کیفیتی متفاوت از نفت خام خلیج فارس دارد، پالایش کند و این تغییرات، هزینه هایی را در بر داشت.

آقای ورزی با این توضیح که بخش قابل توجهی از جمعیت ایران در نوار شمالی کشور زندگی می کنند و بخش بزرگی از تقاضا و مصرف انرژی در این مناطق است، می گوید: "در صورت توقف سواپ نفت خزر، نفت مورد نیاز این پالایشگاه ها باید از خلیج فارس در جنوب ایران تامین شود، یعنی با خط لوله هایی که از جنوب تا شمال ایران کشیده شده اند نفت خام خلیج فارس به پالایشگاه های تهران، اراک و تبریز فرستاده شود. در حالی که دریافت نفت در سواحل خزر و انتقال آن به این پالایشگاه ها به صرفه تر است".

به نظر آقای ورزی، با وجود منافع اقتصادی اجرای پروژه مبادله نفت خزر، در زمان برنامه ریزی برای آغاز چنین فعالیت هایی، ایران به نتایج سیاسی همکاری با کشورهای حاشیه دریای خزر در چارچوب قراردادهای نفتی هم توجه داشته است.

او تصریح می کند: "مقامات ایران همیشه به دنبال داشتن روابطی نزدیک با جمهوری های آذربایجان، ترکمنستان و قزاقستان بوده اند و واردات نفت خام به جز این که کاری اقتصادی است، سیاسی هم هست."

با این حال و با وجود تایید رسمی خبرهای مربوط به قطع ترانزیت نفت خزر از مسیر ایران، منوچهر تکین معتقد است که کشورهای حاشیه دریای خزر روزی دوباره برای انتقال نفتشان به ایران روی خواهند آورد.

او تصریح می کند: "در صورت حذف فشارهای سیاسی و تنها با در نظر گرفتن جنبه های اقتصادی و تجاری سواپ نفت خزر، مسیر ایران بهترین گزینه برای انتقال نفت کشورهای حاشیه دریای خزر است و شاید در صورت چانه زنی طرف های معامله، فرصت دوباره ای برای از سرگیری این مبادلات فراهم شود."

مطالب مرتبط