تغییر واحد پولی بدون اصلاح سیاست پولی

بانک مرکزی ایران حق نشر عکس BBC World Service
Image caption بانک مرکزی ایران برای جلب همراه کردن افکار عمومی با تصمیم خود به انجام یک نظرسنجی اینترنتی دست زده است

بانک مرکزی ایران نتایج تازه ای از نظر سنجی خود را درباره حذف صفرها از پول ملی منتشر کرده است.

بر اساس نتایج این نظرسنجی، حدود ۵۱ درصد افراد شرکت کننده در نظرسنجی با حذف ۴ صفر از پول ملی و ۶۴ درصد با گردش موقتی همزمان دو پول جدید و قدیم موافق بوده اند.

همچنین ۵۳ درصد افراد یک تا دو سال را برای همزیستی این دو پول مناسب دانسته اند.

در هفته های گذشته در کنار موضوعاتی همچون اختلاس، برنامه اصلاح پول ملی در ایران یکی از جدی ترین موضوعات اقتصادی در ایران بوده است.

در این میان جدل ها در ایران بر سر حذف چهار صفر از مقابل ریال بالا گرفته است. از یک سو برخی اقتصاددانان مستقل و اتفاقا مورد وثوق بانک مرکزی در سمینار بانکداری اسلامی فرصتی یافتند تا در جمع تصمیم سازان و فعالان بانکی به نقد تغییر واحد پول بپردازند.

از طرف دیگرهم مسئولان بانک مرکزی به طور تمام قد در مقام دفاع از تصمیم خود برآمدند؛ هرچند که گفته هایشان در سایه اخبار اختلاس تاریخی از نظام بانکی ایران قرار گرفته است.

انتقادها بر یک محور اصلی استوار است؛ اینکه در ۳۵ سال گذشته نرخ تورم، عمدتا دو رقمی، اقتصاد ایران را آزار داده است و تا زمانی که علل آن پاپرجاست، تغییر واحد پول، درمانی برای اقتصاد نیست.

مسئولان بانک مرکزی ایران در پاسخ می گویند تغییر واحد پولی اثر ماهوی در اقتصاد ندارد و می تواند در کنار اصلاح سیاست‌های پولی و نه لزوما با تاخیر زمانی نسبت به آن اجرا شود.

تقدم اصلاح در سیاست های پولی

نکته مشهود در این گفته و سایر موضع گیری های مسئولان در این زمینه، تلاش بانک مرکزی برای رهایی از گرفتاریهای اجرایی «ریال» است تا بهبود شرایط اقتصاد ایران.

از آنجا که مشکلات چاپ اسکناس، تنها گرفتاری بانک مرکزی محسوب می شود، تاکنون سایر بخش های دولت با این بانک همراهی نکرده و در بهترین حالت بقیه دستگاهها موضع خنثی و ممتنع به تغییر واحد پول گرفته اند.

اقتصاددانان منتقد هم معتقدند بانک مرکزی بیش از آنکه به دنبال «اصلاح پول» باشد سرگرم «تغییر واحد پول» شده؛ به این معنی که آنچه اکنون اولویت اول است، تجدیدنظر و بهبود در سیاستهای پولی است تا روند افزایشی نرخ تورم مهار شود.

از دیدگاه این گروه، سیاستگذاری پولی دولت به نحوی بوده است که حجم نقدینگی کشور (مجموع پول و شبه پول) در پایان سال ۸۹ نسبت به دوره قبل خود، بیش از ۲۵ درصد رشد کرده و به رقم ۲۹۴ هزار میلیارد تومان رسیده است.

امتناع بانک مرکزی از انتشار آمار اقتصادی باعث شده برای یافتن میزان نقدینگی در سال جاری کارشناسان به تخمین و برآورد روی بیاورند.

برآوردهایی که حاکی از گذر حجم نقدینگی از رقم ۳۰۰ هزار میلیارد تومان است.

منتقدان می گویند بانک مرکزی اکنون باید در تکاپوی کنترل رشد حجم نقدینگی باشد تا نرخ تورم بیش از این افزایش نیابد و تغییر واحد پولی نسبت به اصلاح سیاست پولی در فرع است.

در مقابل بانک مرکزی به طور تلویحی پذیرفته است که توانایی سیاستگذاری پولی مستقل از مناسبات مالی دولت را ندارد ولی این دلیلی نیست تا در برابر زحماتی که «ریال» برای آن به وجود آورده منفعل بماند.

نقد دیگر بر اصلاح واحد پول در برهه زمانی فعلی، به ساختار تورم برمی گردد. تورم در ایران یک تورم مزمن و انباشته شده است.

علت اینکه ریال در حال حاضر کارکرد خود از دست داده است نیز همین مساله است. از نظر منتقدان چون نشانه ای از تغییر در روند افزایش نرخ تورم دیده نمی شود پس تغییر واحد پول در مقطع کنونی فاقد اولویت است.

چه بسا با تغییر واحد پول و تداوم شرایط موجود، چند سال دیگر دوباره به حذف چند صفر از واحد پول نیاز باشد. از نظر منتقدان تنها در شرایط «ابر تورم» یعنی نرخ تورم بسیار بالا، بی آنکه سیاست پولی به طور کامل تصحیح شود می توان به اصلاح واحد پولی مشغول شد؛ اما بانک مرکزی برای برداشتن چهار صفر از مقابل ریال، به ترتیب زمانی اعتقادی ندارد.

همچنین منتقدان نگرانی هایی نسبت به عواقب قانون هدفمندی یارانه ها دارند.

آنها توصیه می کنند در تغییر واحد پول توقف ایجاد شود تا به طور واضح تر آثار تورمی قانون هدفمندی یارانه ها مشخص شود.

بر این اساس اگر تورم ناشی از این قانون بالا باشد به دلایل بی اثر شدن حذف صفرها اضافه میشود. منتقدان برای بی اثر بودن حذف صفرها مثالی میزنند: حذف صفرها در شرایط فعلی مانند آن است که مردم در دمای ۴۲ درجه از دماسنجی استفاده کنند که دما را ۴۲۰۰۰۰ درجه نشان دهد.

اگر چهار صفر مقابل ۴۲ برداشته شود در خواندن دماسنج سهولت حاصل می شود ولی در احساس آنها نسبت به حرارت هوا تغییری ایجاد نمی شود ولی بانک مرکزی پاسخ می دهد که همین میزان سهولت در مسایل روزمره برای حذف صفرها کفایت می کند.

گرفتاری های ریال

تورم انباشته شده در ۳۵ سال گذشته باعث شده تا ریال ارزش و کارکرد خود را در مبادلات روزمره از دست بدهد و در عمل تومان جایگزین آن شود؛ اما تومان هم دیگر جوابگوی نیاز معاملاتی شهروندان ایرانی نیست.

نظام بانکی ایران چاره ای دیگری هم برای جبران ناکارآیی اسکناس های ریال انجام داد و آن چاپ «چک پول» بود؛ اما انتشار آنها از چند سال قبل برای بانکها ممنوع شد و انحصار چاپ آن در اختیار بانک مرکزی قرار گرفت.

اینک «ایران چک» نیز در حال خروج از چرخه معاملاتی است و این شرایط را برای بانک مرکزی سخت تر می کند.

ایران چک از نظر حقوقی دارای ابهاماتی است که هنوز رفع نشده بدین صورت که نه از نظر قانون «اسکناس» محسوب می شود و نه قانون «چک» بر آن حاکم است و این یک نقطه ضعف برای بانک مرکزی محسوب می شود.

پول الکترونیک نیز در مناسبات مالی ایران جایگاهی نیافته و مشکلات اسکناس و پول نقد که در سایر ممالک به سادگی حل شده در ایران مضاعف شده است.

استفاده از پول الکترونیک و کارتهای اعتباری در مبادلات روزمره اکنون ویژه اقتصادهای پیشرفته نیست و در حال حاضر حتی در بسیاری از کشورهای خاورمیانه هم جایگزین اسکناس و پول نقد شده است.

این نقیصه هم نتیجه عدم ارتباط جدی اقتصاد ایران با اقتصاد بین الملل، به ویژه در حوزه مالی و هم ناشی از عدم پویایی بانک مرکزی در این زمینه است.

Image caption چاپ پول جدید هزینه هنگفتی روی دست دولت ایران قرار خواهد داد

در آخرین گزارشی که از سوی بانک مرکزی منتشر شده، سرانه اسکناس در ایران در سال۱۳۸۶ معادل ۱۰۵ برگ است. این در حالی است که در همین دوره زمانی سرانه دلار ۸۹، سرانه یورو ۴۰ و سرانه اسکناس در ترکیه ۱۱ برگ بوده است.

این تفاوت در حالی حاصل شده که ریال ایران، فقط در خاک این کشور کاربرد دارد ولی دلار و یورو اسکناس های بین الملی هستند و در تمام کشورها وسیله معتبر معاملاتی محسوب می شوند.

همچنین استهلاک اسکناس در ایران بیش از متوسط جهانی است و سالی ۵۰۰ تا ۷۰۰ میلیون برگ اسکناس از چرخه مبادلاتی خارج و نابود می شود.

نیاز به حمل زیاد اسکناس برای مقاصد روزمره مشکل مهمی است که شهروندان ایرانی دارند ولی نامطلوبیت ها، مختص به شهروندان نیست بلکه محاسبات مالی حسابداران نیز چه در سطح بنگاهها و چه در سطح ملی با دشواری همراه است.

برای نمونه میزان تولید ناخالص داخلی ایران در سال گذشته بیش از ۱۴تریلیون ریال بوده است؛ یعنی برای اعلام این شاخص اقتصادی باید ۴۵ صفر در مقابل ۱۴ گذاشته شود که به روشنی امکان افزایش خطا را نشان می دهد.

جالب آنکه در سال ۱۳۷۹ یک کارخانه تولید کاغذ امنیتی بسیار پیشرفته با ظرفیت ۲۷۰۰ تن در سال در ایران راه اندازی شد. هدف از تاسیس این کارخانه غیر از چاپ اسکناس ریال، تامین بخشی از نیاز کشورهای خاورمیانه نیز بود.

حال آنکه پس از گذشت یک دهه نه تنها این هدف محقق نشد بلکه این کارخانه به زحمت جوابگوی تقاضا برای ریال است. به همین دلایل است که بانک مرکزی قطع نظر از خواست اقتصاددانان مستقل در خصوص اولویت اصلاح سیاستگذاری پولی به تغییر واحد پولی می خواهد از گرفتاری های چاپ اسکناس و حتی ضرب سکه خلاص شود، حتی برای مدتی کوتاه.

البته این خلاصی بی هزینه هم نیست. به طور معمول بعد از اصلاح واحد پول با حذف صفر از مقابل آن، قیمت کالا و خدمات به سمت بالا، گرد (رند) می شود.

بانک مرکزی در برآوردی که در این زمینه انجام داده اثر تورمی این مساله را کمتر از یک درصد تخمین زده است.

اقتصاددانان منتقد در توضیح سایر عواقب تغییر واحد پول در شرایط فعلی عنوان می کنند که با حذف چهار صفر هزینه های دیگری به اقتصاد تحمیل می شود که در مقطع کنونی ضروری نیست.

حق نشر عکس BBC World Service

از جمله این موارد تغییر سیستم‌های رایانه‌ای، روش‌های حسابداری و هزینه‌های چاپ و توزیع اسکناس جدید را بیان می کنند.

به عقیده آنها حذف صفر از پول خنثی نیست و حداقل به یک فرآیند تطبیق از بالا تا پایین جامعه نیاز دارد.

اما بانک مرکزی باور دارد که این هزینه نسبت به هزینه ای که هم اکنون ریال به وجود آورده است کمتر خواهد بود.

در همین راستا و برای جلب همراه کردن افکار عمومی با تصمیم خود در یک حرکت هوشمندانه نام «پارسی» و «دریک» (نام سکه زر در دوره هخامنشیان) را در کنار «ریال» و «تومان» برای واحد پول جدید پیشنهاد داده و نیز در یک اقدام دموکراتیک، انتخاب نهایی را بر عهده مردم گذاشته است. این اقدام در چهارچوب یک نظرسنجی اینترنتی آغاز شده است.

جالب اینجاست که برای تصویر و عکس روی اسکناس های آینده نیز نظرخواهی شده و تاکنون بسیاری از شرکت کنندگان در این نظرسنجی، چاپ عکس شاعران و دانشمندان ایرانی را به شخصیتها و اماکن مذهبی ترجیح داده اند .

اگر تغییر نام واحد پول و تصاویر منقش بر روی اسکناس بر اساس خواست مردم و با نشانه های باستانی صورت بگیرد برای حکومت مذهبی ایران یک اتفاق جدید و قابل توجه خواهد بود.

حال باید دید عزم جزم بانک مرکزی در حذف چهار صفر از مقابل واحد پول با مقاومتهای سیاسی همراه خواهد شد یا خیر.